Marken (Nederland)

52° 27' NB 5° 6' OL

Marken Plaats in Nederland Situering Provincie Noord-Holland Gemeente Waterland Algemeen Inwoners (2004) 1846 Detailkaart Locatie in de gemeente Portaal    Nederland

Eiland in het Markermeer

De haven van Marken

Klederdracht (1900)

Marken (plaatselijk: Mereke) is een voormalig eiland in de Zuiderzee, tegenwoordig Markermeer dat sinds 1957 via een dijk met het vasteland verbonden is. Het behoort tot de gemeente Waterland in de provincie Noord-Holland. Erg bekend is de vuurtoren het Paard van Marken

Geschiedenis

In de dertiende eeuw vestigden zich monniken van het klooster Mariëngaarde uit Friesland op het eiland dat even daarvoor was ontstaan. Hun voornaamste middelen van bestaan waren landbouw en veeteelt. Om zich te beschermen tegen het water werden er dijken rond het eiland aangelegd en werden de woningen op verhogingen gebouwd. In de 14e eeuw waren er regelmatig dijkdoorbraken, waardoor het zoute water weer vrij spel kreeg. De bewoners van Marken probeerden zich er beter tegen te beschermen door meer terpen op te werpen. Deze werden werven genoemd. Van oorsprong bestond Marken uit de buurten Monnikenwerf en Kloosterwerf. Die laatste werd verzwolgen door het water. Monnikenwerf is later onderdeel geworden van het huidige Kerkbuurt.

Op het hoogtepunt van de terpen waren er 27 werven op het eiland te vinden. In de loop van de eeuwen zijn twaalf daarvan verzwolgen door het water. Anno 2011 zijn van de vijftien overgebleven werven er twaalf bewoond en één is een begraafplaats. De inwoners van Marken gingen zich steeds meer toeleggen op visserij. De visserij werd steeds meer de hoofdmoot in de 17e eeuw en 18e eeuw. Het zorgde vanaf het begin voor een sterke groei van de bevolking. Op het einde van 15e eeuw woonden er nog zo'n 250 inwoners. In 1620 is dat aantal al gegroeid naar 750. De werven bleken niet voldoende te zijn. In plaats van nieuwe op te werpen werden er huizen op palen gebouwd. Een echte haven voor de visserij was er lang niet. Het duurde tot de 19e eeuw dat er een haven kwam. De grote haven werd in 1837 ook de echte haven van het eiland aangelegd en in 1870 werd de haven nog uitgebreid. De aanleg van de Afsluitdijk in 1932 betekende een eind aan deze bron van inkomsten. De meeste huizen op palen werden daarna aangepast. De benedenverdiepingen werd dichtgemaakt en werden zo als extra woonruimte in gebruik genomen.

Eerder was Marken een onderdeel van een plan van Koning Willem I om een kanaal aan te leggen door Marken heen en daarna via Waterland een het tweede deel van het in Amsterdam uit te komen. Bij Marken werd al vroeg begonnen aan de aanleg daarvan. Het werd officieel gestart in 1825 maar het project werd in 1828 stopgezet wegens geldgebrek. De brede sloot nabij Moeniswerf herinnert nog aan het geplande Goudriaankanaal dat een strategische verbinding had moeten vormen tussen Amsterdam en de Zuiderzee. Het kanaal had een besparing van een paar uur moeten opleveren voor de zeeschepen, als alternatieve route voor het toen nog met net gereedgekomen Noordhollandsch Kanaal en de ondiepten rondom Pampus.

Bij een watersnoodramp in 1916 kwamen 16 mensen op het eiland om het leven en werden tal van mensen dakloos. Op 17 oktober 1957 werd om 13.11 uur de dijk tussen het vasteland en Marken gesloten. Daarmee is Marken formeel genomen geen eiland meer. Oorspronkelijk was het plan dat Marken onderdeel werd van Markerwaardpolder. Deze nieuwe polder was onderdeel van het plan van Cornelis Lely om wat nu nog Markermeer is in te polderen. Maar na de aanleg van de Flevopolder werd afgezien van de aanleg van de Markerwaardpolder. Daarmee is Marken een soort van schiereiland, waarbij het eilandgevoel nog duidelijk zichtbaar is.

Eilandbeeld

Al meer dan een eeuw is het voormalige vissersdorp een belangrijke toeristische trekpleister. De opvallende klederdracht heeft daaraan bijgedragen. Karakteristiek zijn de houten huizen op palen. Nog ouder zijn de zogenaamde werven, kunstmatige verhogingen waarop werd gewoond. De hoofdstraat van Marken heet Kerkbuurt.

Een opmerkelijk landschapsbeeld wordt gevormd door de restanten van het Goudriaankanaal, dat tussen 1826 en 1828 werd aangelegd maar nooit in gebruik werd genomen. Het kanaal doorsneed Marken van het zuidwesten naar het noordoosten en was in 1828 al bevaarbaar. Na 1828 groeide het dicht en werd het gedempt; anno 2011 resteren voornamelijk nog enkele zijsloten. De grote parkeerplaats en de voormalige vuilstort liggen op het tracé van het kanaal.

Marken kan ook per boot vanaf Volendam worden bereikt. Het water tussen Marken en het vasteland heet de Gouwzee.

Indeling Marken

Marken vormt in wezen één leef- en woonplaats, maar is opgedeeld in diverse buurtschappen. Oorspronkelijk lagen die ook echt los van elkaar. De buurtschappen rondom de haven en de kerk zijn in de loop van de 20e eeuw helemaal met elkaar vergroeid. Dit zijn de Havenbuurt, Kerkbuurt en De Kets (ook wel kortweg Kets). Toch kan men de buurtschappen nog duidelijk herkennen.

Aparte buurtschappen op het eiland zijn:

• Grotewerf
• Minnebuurt of Minneweg
• Moeniswerf
• Rozewerf
• Wittewerf

Een nieuwe buurtschap is gepland officieel sinds 2009 in het zuidwesten van het (schier)eiland, deze draagt vooralsnog de naam Bennewerf.

Bevolking

De Markers op leeftijd spreken onderling over het algemeen nog hun eigen dialect, het Markens. Onder de leeftijd van 60 jaar komt dit nog bij een enkel gezin voor, en de jeugd gebruikt misschien nog enkele Marker woorden.

In godsdienstig opzicht is de bevolking van Marken protestants. Er zijn twee kerken op het eiland: van de gelovigen was ongeveer twee derde lid van de Nederlandse Hervormde Kerk en een derde van de Gereformeerde Kerk. Beide kerken behoren sinds 2004 tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). In januari 2010 zijn, na een decennialange discussie, de beide kerkelijke gemeentes samengegaan.

De godsdienstige achtergrond blijkt ook uit de verkiezingsuitslagen. Het eiland was vroeger een CHU-bolwerk en tegenwoordig een CDA-bolwerk. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2006 stemde 70,3% van de Markers op het CDA, een van de hoogste percentages in Nederland. Bij de Europese verkiezingen van 2009 was dit echter nog maar 38,2%, maar vormde samen met de PVV (20,6%) en VVD (9,01%) nog wel de top 3.

Rijksmonumenten

Grotewerf 21 en 22.

• Lijst van rijksmonumenten in Marken

Verkeer en vervoer

Van de betreding van Marken lopen er asfaltwegen naar de Minneweg, in het noordoosten, en naar de vuurtoren, in het oosten van Marken. Echter, zonder vergunning is Marken met de auto enkel tot het parkeerterrein te berijden.

Veerdienst

Vanaf half maart tot en met oktober is er een veerdienst tussen Marken en Volendam vanaf 11.00 tot 18.00 uur, iedere 30/45 minuten.

Zie ook

• Lijst van burgemeesters van Marken
• Lijst van plaatsen aan of in de voormalige Zuiderzee
• Marken (Amsterdam)

Afbeeldingen

Panorama haven van Marken 2010

• 

  Vuurtoren van Marken, ook bekend als het Paard van Marken

• 

  Een van de werven op het eiland Marken.

• 

  Klederdracht omstreeks 1910

• 

  De haven van Marken rond 1910

• 

  Binnenkamer rond 1900

• 

  Kerkbuurt rond 1900

• 

  Visser rond 1900

• 

  Vissershaven en kerkbuurt rond 1900

• 

  Visserskinderen rond 1900

• 

  Marken, eiland in het Markermeer

• 

  Vissersfamilie (Johan Mari Ten Kate 1831-1910)

Bronnen

Mediabestanden

Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Marken op Wikimedia Commons.