Marken (Nederland)

52° 27' NB 5° 6' OL

Marken Plaats in Nederland Situering Provincie Noord-Holland Gemeente Waterland Algemeen Inwoners (2004) 1846 Detailkaart Locatie in de gemeente Portaal    Nederland

Eiland in het Markermeer

De haven van Marken

Vuurtoren van Marken, ook bekend als het Paard van Marken.

Een van de werven op het eiland Marken.

Klederdracht (1900)

Marken (plaatselijk: Mereke) is een voormalig eiland in de Zuiderzee, tegenwoordig Markermeer, dat sinds 1957 via een dijk met het vasteland verbonden is. Het behoort tot de gemeente Waterland in de provincie Noord-Holland. Erg bekend is de vuurtoren het Paard van Marken. Het water tussen Marken en het vasteland heet de Gouwzee.

Geschiedenis

In de dertiende eeuw vestigden zich monniken van het klooster Mariëngaarde uit Friesland op het eiland dat daarvoor was ontstaan als gevolg van afslag van veengrond, waardoor de verbinding met het vasteland was verbroken. Hun voornaamste middelen van bestaan waren landbouw en veeteelt. Om zich te beschermen tegen het water werden de woningen op verhogingen gebouwd en werden er dijken rond het eiland aangelegd. In de 14e eeuw waren er regelmatig dijkdoorbraken, waardoor het brakke water weer vrij spel kreeg. De bewoners van Marken probeerden zich er beter tegen te beschermen door meer terpen op te werpen. Deze werden werven genoemd. Van oorsprong bestond Marken uit de buurten Monnikenwerf en Kloosterwerf. Die laatste werd verzwolgen door het water. Monnikenwerf is later onderdeel geworden van de huidige Kerkbuurt.

Op het hoogtepunt van de terpen waren er 27 werven op het eiland te vinden. In de loop van de eeuwen zijn twaalf daarvan door het water verzwolgen. Anno 2012 zijn van de vijftien overgebleven werven er twaalf bewoond en één is begraafplaats. De inwoners van Marken gingen zich steeds meer toeleggen op visserij. Die werd in de 17e eeuw en 18e eeuw steeds meer het belangrijkste middel van bestaan. Daardoor was er een sterke groei van de bevolking. Op het einde van 15e eeuw woonden er zo'n 250 inwoners. In 1620 was dat aantal al gegroeid naar 750. De werven bleken niet voldoende ruimte te bieden. In plaats van nieuwe op te werpen werden er huizen op palen gebouwd. Een echte haven voor de visserij was er lang niet. Het duurde tot de 19e eeuw voordat er een echte haven kwam. In 1837 werd deze haven van het eiland aangelegd en in 1870 nog uitgebreid. De aanleg van de Afsluitdijk in 1932 betekende een eind aan de visserij als bron van inkomsten. De meeste huizen op palen werden daarna aangepast, de benedenverdiepingen werd dichtgemaakt en werden zo als extra woonruimte in gebruik genomen.

Goudriaankanaal

Begin 19e eeuw was Marken een onderdeel van het plan van Koning Willem I om een kanaal aan te leggen ter verbetering van de scheepvaartverbinding met Amsterdam, het Goudriaankanaal. De aanleg startte officieel in 1825 maar het project werd in 1828 stopgezet wegens geldgebrek. Bij Marken was al vroeg begonnen met de aanleg. De brede sloot nabij Moeniswerf herinnert nog aan het nooit voltooide kanaal. Uiteindelijk zou het Noordhollandsch Kanaal (voorlopig) gaan dienen als verbeterde verbinding tussen Amsterdam en de Noordzee.

Zuiderzeewerken

Bij de watersnoodramp van 1916 kwamen op het eiland 16 mensen om het leven en werden tal van mensen dakloos. Deze ramp gaf de stoot tot de aanleg van de Afsluitdijk en de Zuiderzeewerken. Een onderdeel daarvan was de Markerwaard, waarvan als eerste onderdeel de dijk tussen Marken en het vasteland werd aangelegd.

Op 17 oktober 1957 werd om 13.11 uur de dijk tussen het vasteland en Marken gesloten. Daarmee is Marken sindsdien geen eiland meer. Oorspronkelijk was het plan dat Marken onderdeel werd van Markerwaardpolder. Deze nieuwe polder was onderdeel van het plan van Cornelis Lely om wat nu nog Markermeer is in te polderen. Maar na de aanleg van de Flevopolder werd uiteindelijk afgezien van de aanleg van de Markerwaardpolder. Daarmee is Marken nu een schiereiland, waarbij het eilandgevoel nog duidelijk merkbaar is.

Eilandbeeld

Al meer dan een eeuw is het voormalige vissersdorp een belangrijke toeristische trekpleister. De opvallende klederdracht heeft daaraan bijgedragen. Karakteristiek zijn de houten huizen op palen. Nog ouder zijn de zogenaamde werven, kunstmatige verhogingen waarop werd gewoond. De hoofdstraat van Marken heet Kerkbuurt.

Een opmerkelijk landschapsbeeld wordt gevormd door de restanten van het Goudriaankanaal, dat tussen 1826 en 1828 werd aangelegd maar nooit in gebruik werd genomen. Het kanaal doorsneed Marken van het zuidwesten naar het noordoosten en was in 1828 al bevaarbaar. Na 1828 groeide het dicht en werd het gedempt; anno 2012 resteren voornamelijk nog enkele zijsloten. De grote parkeerplaats en de voormalige vuilstort liggen op het tracé van het kanaal.

Indeling Marken

Marken vormt één leef- en woonplaats, maar is opgedeeld in diverse buurtschappen. Oorspronkelijk lagen die ook echt los van elkaar. De buurtschappen rondom de haven en de kerk zijn in de loop van de 20e eeuw met elkaar vergroeid. Dit zijn de Havenbuurt, Kerkbuurt en De Kets (ook wel kortweg Kets). Toch kan men de buurtschappen nog duidelijk herkennen.

Aparte buurtschappen op het eiland zijn:

• Grotewerf
• Minnebuurt of Minneweg
• Moeniswerf
• Rozewerf
• Wittewerf

Een nieuwe buurtschap is sinds 2009 gepland in het zuidwesten van het (schier)eiland, deze draagt vooralsnog de naam Bennewerf.

Bevolking

De Markers op leeftijd spreken onderling over het algemeen nog hun eigen dialect, het Markens. Onder de leeftijd van 60 jaar komt dit nog bij een enkel gezin voor, en de jeugd gebruikt hooguit nog enkele Marker woorden.

In godsdienstig opzicht is de bevolking van Marken protestants. Er zijn twee kerken op het eiland: van de gelovigen was ongeveer twee derde lid van de Nederlandse Hervormde Kerk en een derde van de Gereformeerde Kerk. Beide kerken behoren sinds 2004 tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). In januari 2010 zijn, na een decennialange discussie, de beide kerkelijke gemeentes samengegaan.

De godsdienstige achtergrond blijkt ook uit de verkiezingsuitslagen. Het eiland was vroeger een CHU-bolwerk en tegenwoordig een CDA-bolwerk. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2006 stemde 70,3% van de Markers op het CDA, een van de hoogste percentages in Nederland.

Rijksmonumenten

Grotewerf 21 en 22.

• Lijst van rijksmonumenten in Marken

Verkeer en vervoer

Vanaf de dijk naar Marken lopen er asfaltwegen naar de Minneweg, in het noordoosten, en naar de vuurtoren, in het oosten van Marken. Echter, zonder vergunning is Marken met de auto alleen tot het parkeerterrein te berijden.

Veerdienst

Marken kan ook per boot vanaf Volendam worden bereikt. Vanaf half maart tot en met oktober is er een veerdienst van 11.00 tot 18.00 uur, iedere 30/45 minuten.

Zie ook

• Lijst van burgemeesters van Marken
• Lijst van plaatsen aan of in de voormalige Zuiderzee
• Marken (Amsterdam)

Afbeeldingen

Panorama haven van Marken 2010

• 

  Klederdracht omstreeks 1910

• 

  De haven van Marken rond 1910

• 

  Binnenkamer rond 1900

• 

  Kerkbuurt rond 1900

• 

  Visser rond 1900

• 

  Vissershaven en kerkbuurt rond 1900

• 

  Visserskinderen rond 1900

• 

  Marken, eiland in het Markermeer

• 

  Vissersfamilie (Johan Mari Ten Kate 1831-1910)

Bronnen

Mediabestanden

Zie de categorie Marken van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.