Memelland
| Memelland | |||||
| Mandaatgebied van de Volkenbond | |||||
|
|||||
|
|||||
| Kaart | |||||
 |
|||||
| Oost-Pruisen en het Memelland | |||||
| Algemene gegevens | |||||
| Hoofdstad | Memel (Klaipėda) | ||||
| Talen | Duits, Litouws | ||||
| Regering | |||||
| Regeringsvorm | mandaatgebied | ||||
Memelland was tussen de beide Wereldoorlogen de naam van een gebied ten noorden van de rivier de Memel, dat tegenwoordig tot Litouwen behoort. De voornaamste stad in het gebied was Memel, het huidige Klaipėda, een belangrijke havenstad. In het noorden grensde het aan Memelland aan Litouwen en in het zuiden aan Oost-Pruisen (Weimar-Duitsland).
De naam van dit gebied is verbonden met de stad Memel, door de Duitse Orde gesticht in 1252. In de daaropvolgende halve eeuw kwam het gehele gebied onder het gezag van de Orde en na de protestants-lutherse secularisatie in 1525 werd het een deel van het Hertogdom Pruisen, later van het koninkrijk Pruisen. Behalve in de stad bleef de bevolking er grotendeels Litouwssprekend hoewel hun overgang tot het lutherse geloof een scheiding met de katholieke Litouwers onder Pools gezag teweegbracht. In de tweede helft van de 19de eeuw werd door de overheid van het Duitse Keizerrijk, dat Pruisen als staat opvolgde, een vergaande germanisering doorgevoerd, die de helft van de bevolking ertoe bracht hun taal niet meer door te geven aan hun kinderen. Ondanks dat de politieke gezindheid van de gehele bevolking pro-Duits was, werd Duitsland gedwongen om bij de Verdrag van Versailles het gebied aan de nieuw opgerichte nationale staat Litouwen af te staan, die daarmee een havenstad in handen om zijn economische positie te versterken. Door de tegenstand van de bevolking werd het gebied eerst nog in 1920 onder toezicht van de Volkenbond geplaatst, terwijl Franse troepen de orde bewaakten. Litouwse troepen trokken in 1923 binnen en lijfden het gebied in, hoewel Litouwen een zekere autonomie moest blijven toestaan op grond van het vredesverdrag.
Het Memelland telde in 1925 141.645 inwoners, van wie zich in deze bevolkingstelling 59.337 Duitsers, 34.337 "Memeller" (Memellanders) en 37.626 Litouwers verklaarden. Op 19 oktober 1925 behaalden de Duitse partijen, 24 van de 29 zetels in de Landdag, een resultaat dat werd herhaald bij alle navolgende verkiezingen, vooral toen het autoritaire Litouwse bewind vanaf 1926 de autonomie van Memelland uit wilde kleden. Onder de autonomistische partijen behoorden daarom ook, na de verkiezingen van 1932, communisten (3 zetels) en sociaaldemocraten (2 zetels). De spanning tussen het Memelland en de centrale Litouwse regering in Kaunas liep op na 1932 door doelgerichte nazi-agitatie. Op 11 december 1938 kreeg een pro-nazi eenheidslijst 87,2% van de stemmen, een situatie vergelijkbaar met het Sudetenland, de Vrije Stad Danzig of de Belgische Oostkantons, welke alle grensgebieden buiten Duitsland waren met een Duitse meerderheid waar nazi-geïnspireerde Frontpartijen (Sudetendeutsche Heimatfront, Heimattreue Front) de traditionele en democratische pro-Duitse partijen verdrongen. In het Memelland vormden Duitstaligen weliswaar slechts de helft van de bevolking, maar de wens tot aansluiting bij het Duitse Rijk werd gesteund door vele tweetalige Memellanders, uit onvrede met het autoritaire Litouwse beleid.
Op 22 maart 1939 werd het gebied wederom Duits toen Litouwen het na een ultimatum van Berlijn 'vrijwillig' overdroeg aan nazi-Duitsland en daarbij hoopte op steun bij de aanspraken op Vilnius, dat destijds Pools was en Wilna heette. Na de overdracht aan Duitsland vluchtten 21.000 bewoners uit Memelland naar Litouwen: Voor de helft Litouwers die er sinds 1919 waren komen wonen en 9.000 Joden en andere Duitse emigranten die voor de nazi-terreur waren uitgeweken.
In oktober 1944 werd het gebied door het Rode Leger bezet. De Duitse bevolking, waaronder ook de meeste Litouws-tweetaligen, vluchtte of werd later verdreven. Zie: Verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog. Het gebied werd geannexeerd door de Russische SFSR en onderdeel van de Oblast Kaliningrad. In het ontvolkte land vestigde zich een nieuwe bevolking vanuit de verschillende Sovjet-republieken, maar ook vooral uit Litouwen. In 1948 ging het gebied echter over naar de Litouwse SSR. Sinds 1990 voert de staat Litouwen een intensieve 'litouïsering' door, die velen behorende tot de grote Russische minderheid ertoe heeft gebracht te emigreren naar de Oblast Kaliningrad of Moskou.
| Mandaatgebieden van de Volkenbond 1920-1945 |
|---|
|
A-mandaten: Mesopotamië · Palestina · Syrië (Alawietenstaat · Alexandretta · Aleppo · Damascus · Dzjebel ed-Droez · Groot-Libanon · Staat Syrië · Syrische Federatie) |
 |
Zie de categorie Memel van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
