Memelland

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Memelland
Mandaatgebied van de Volkenbond
 Duitse Keizerrijk 1920 – 1923 Koninkrijk Litouwen (1918) 
Flag of Memelland.png
(Details)
Kaart
Oost-Pruisen en het Memelland
Oost-Pruisen en het Memelland
Algemene gegevens
Hoofdstad Memel (Klaipėda)
Talen Duits, Litouws
Regering
Regeringsvorm mandaatgebied

Memelland was tussen de beide Wereldoorlogen de naam van een gebied ten noorden van de rivier de Memel, dat tegenwoordig tot Litouwen behoort. De voornaamste stad in het gebied was Memel, het huidige Klaipėda, een belangrijke havenstad. In het noorden grensde Memelland aan Litouwen en in het zuiden aan Oost-Pruisen (Weimar-Duitsland).

De naam van dit gebied is verbonden met de stad Memel, door de Duitse Orde gesticht in 1252. In de daaropvolgende halve eeuw kwam het gehele gebied onder het gezag van de Orde en na de protestants-lutherse secularisatie in 1525 werd het een deel van het Hertogdom Pruisen, later van het koninkrijk Pruisen. Behalve in de stad bleef de bevolking er grotendeels Litouwssprekend hoewel hun overgang tot het lutherse geloof sindsdien een scheiding teweegbracht met de katholieke Litouwers die onder het gezag van de Poolse koning leefden. In de tweede helft van de 19de eeuw werd door de overheid van het Duitse Keizerrijk, dat Pruisen als staat opvolgde, met name via het onderwijs een vergaande germanisering doorgevoerd, en na enkele generaties gaf de helft van de bevolking hun voorouderlijke taal al niet meer door aan hun kinderen. Ondanks de pro-Duitse politieke gezindheid van vrijwel de gehele bevolking, werd Duitsland gedwongen om het Memelland bij de Verdrag van Versailles aan de nieuw opgerichte nationale staat Litouwen af te staan, die daarmee een havenstad in handen kreeg ter versterking van zijn economische positie. Door de tegenstand van de bevolking werd het gebied eerst nog in 1920 onder toezicht van de Volkenbond geplaatst, waarbij Franse troepen de orde bewaakten. Deze trokken zich terug toen Litouwse troepen in 1923 binnentrokken. Deze inlijving werd door de Volkenbond aanvaard op voorwaarde van de toekenning van een zekere autonomie.

Postzegels van Memelland 1920-1925.

Het Memelland telde in 1925 141.645 inwoners, van wie zich in deze bevolkingstelling 59.337 Duitsers, 34.337 "Memeller" (Memellanders) en 37.626 Litouwers verklaarden. Op 19 oktober 1925 behaalden de Duitse partijen 24 van de 29 zetels in de Landdag, een resultaat dat werd herhaald bij alle navolgende verkiezingen, vooral nadat bleek dat de centrale Litouwse regering vanaf 1926 de autonomie van Memelland wilde ontkrachten. Onder een coalitie van autonomistische partijen behoorden daarom ook, na de verkiezingen van 1932, communisten (3 zetels) en sociaaldemocraten (2 zetels). De spanning tussen het Memelland en de centrale Litouwse regering in Kaunas liep op na 1932 door doelgerichte nazi-agitatie. Op 11 december 1938 kreeg een pro-nazi eenheidslijst 87,2% van de stemmen, een situatie vergelijkbaar met het Sudetenland, de Vrije Stad Danzig en de Belgische Oostkantons, welke alle grensgebieden buiten Duitsland waren met een Duitse meerderheid waar nazi-geïnspireerde Frontpartijen (Sudetendeutsche Heimatfront, Heimattreue Front) de traditionele en democratische pro-Duitse partijen verdrongen. In het Memelland vormden Duitstaligen weliswaar slechts de helft van de bevolking, maar de wens tot aansluiting bij het Duitse Rijk werd ook gesteund door vele tweetalige Memellanders, uit onvrede met het autoritaire Litouwse beleid.

Op 22 maart 1939 werd het gebied wederom Duits toen Litouwen het na een ultimatum van Berlijn 'vrijwillig' overdroeg aan nazi-Duitsland en daarbij hoopte op Duitse steun bij de aanspraken op de stad Vilnius, nu de hoofdstad van Litouwen maar destijds Pools onder de naam Wilna. Na de overdracht aan Duitsland vluchtten 21.000 bewoners uit Memelland naar Litouwen: Voor de helft Litouwers die er sinds 1919 waren komen wonen en overigens 9.000 Joden en andere Duitse emigranten die voor de nazi-terreur waren uitgeweken.

In oktober 1944 werd het gebied door het Rode Leger bezet. De Duitse bevolking, waaronder ook de meeste Litouws-tweetaligen, vluchtte of werd later verdreven. Zie: Verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog en etnische zuivering. In het ontvolkte land vestigde zich een nieuwe bevolking vanuit de verschillende Sovjet-republieken, maar ook vooral ook uit Litouwen. In 1948 ging het gebied echter niet terug naar Litouwen, nu de Litouwse SSR, maar werd het ingedeeld bij de Russische SFSR en onderdeel van de Oblast Kaliningrad. In 1990, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, werd de grenzen van voor 1939 hersteld en kwam het gebied bij de vrije nationale staat Litouwen. Deze voert intensieve 'litouïsering' door, die velen behorende tot de grote Russische en de kleinere Poolse minderheid ertoe heeft gebracht te emigreren.