Meridiaanlijn

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Meridiaanlijn (voorgrond) in de Saint Sulpice te Parijs, met de gnomon op de achtergrond.

Een meridiaanlijn is een soort zonnewijzer, die per dag slechts één tijd aangeeft: het moment dat de zon op haar hoogste punt staat (culminatie). Die tijd geeft zij dan wel voor elke dag van het jaar aan, ook als de zon hoger of lager staat.
Aangezien ook een meridiaan wordt berekend aan de hand van culminatie van de zon, valt een meridiaanlijn daarmee samen. Andersom is niet het geval: een meridiaan is een denkbeeldige lijn van pool naar pool, terwijl een meridiaanlijn slechts enkele (of enkele tientallen) meters telt.

Constructie[bewerken]

Om het effect te bereiken wordt een constructie gebouwd, die zonlicht werpt in een minder verlichte ruimte, of juist schaduw op een meer heldere plaats. Op 21 juni markeert men de plek die door licht of schaduw wordt aangegeven en vervolgens doet men hetzelfde op 21 december. Als men tussen die twee plekken een lijn uitzet, met bijvoorbeeld de maanden ernaast, kunnen bezoekers per dag aflezen welk seizoen het is - doch alleen om 12.00 uur zonnetijd.
Een alternatief voor de lijn is een analemmatische zonnewijzer, waarbij de figuur-8 die de culminatie van de zon van nature vertoont, met een vergelijkbaar resultaat wordt uitgevoerd.

België[bewerken]

In België treft men veel van deze meridiaanlijnen aan. Een belangrijke reden daarvoor is dat zij werden ingesteld om een wirwar van lokaal gehanteerde tijden tot een iets overzichtelijker geheel te reduceren. Op 22 februari 1836 verscheen een Koninklijk Besluit dat de aanleg ervan regelde, die geschiedde onder de leiding van Adolphe Quételet, die tevens directeur was van de Koninklijke Sterrenwacht van België. Met behulp van deze lijnen kon de lokale middelbare zonnetijd bepaald worden, waaraan dan uurwerken werden aangepast. Door het verschil in lengtegraden met de hoofdstad te berekenen konden (stations)klokken eventueel ook aan de Brusselse tijd worden aangepast, maar dat had geen wettelijke basis.

De pijl geeft de oculus aan, de lijn is op de voorgrond zichtbaar.

In Brussel bevindt de meridiaanlijn zich in de kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele. Zij ligt er in de vorm van een koperen strip in de vloer. 's Middags, als de zon door een oculus in een glas-in-loodraam schijnt, werpt het zonlicht een vlek op de meridiaanlijn. Bij een renovatie in 1988 is een deel van deze strip verloren gegaan, maar dat is later weer hersteld.[1] In Antwerpen kent de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal een vergelijkbare opstelling, doch met drie oculi.[2] Dergelijke meridiaanlijnen zijn ook nog in de Sint-Martinuskerk in Aalst en in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Dendermonde aanwezig. Op de markt te Brugge is een lijn gevisualiseerd (restauratie 1997) met behulp van bronzen reuzenspijkers in het marktplein. Op deze meridiaanlijn valt 's middags de schaduw van een koperen bol die in 1837 boven op het dak is geplaatst van het "Huis Bouchoute" dat dateert van 1480. In Lier ligt de lijn eveneens op de Grote Markt, hier in de vorm van witte kasseien, waarop 's middags de schaduw valt van de hoek van het stadhuis. In Gent bevindt de meridiaanlijn zich in de aula van de universiteit.[3]

Ook nadien, toe ze niet meer nodig waren om de tijd af te leiden, werden nog meridiaanlijnen aangelegd. In de kerk van Wiemesmeer (Zutendaal) valt het zonlicht 's middags door een sleuf in de muur en op merktekens in de vloer. In het Zonnewijzerpark in Genk valt het zonlicht 's middags door de spleet tussen twee blokken graniet en verder op een meridiaanlijn, waar afhankelijk van de datum, een schaduw valt op merktekens voor de nationale feestdag van 12 Europese landen. In de kruidentuin van de Abdij van Herkenrode in Hasselt loopt een meridiaanlijn 90 meter over een tuinpad en is er een analemmatische zonnewijzer op aangebracht.

Italië[bewerken]

Verder bevinden meridiaanlijnen zich met name in kerken, daar zij op een zeker enthousiasme binnen de Katholieke Kerk konden rekenen. Zo ligt er één in de Santa Maria degli Angeli e dei Martiri en heeft Cassini in 1655 die van de Sint-Petroniusbasiliek in Bologna aangelegd. Met zijn 66,8 meter is zij geruime tijd de langste ter wereld geweest. De Italiaanse priester-wetenschapper Ignazio Danti bouwde er een kleine 25 jaar later een enorme gnomon (het verticale object in een zonnewijzer) bij. Deze Danti werd in 1580 door Paus Gregorius XIII Danti tot pauselijk wiskundige benoemd, en tevens tot lid van de commissie die zich boog over een hervorming van de kalender. In de Meridiaanzaal van de Toren der Winden, een als observatorium bedoeld gebouw dat Gregorius XIII datzelfde jaar liet optrekken, installeerde Danti een marmeren meridiaanlijn.[4][5] Een enkele bron stelt dat het observeren van deze meridiaanlijn Gregorius XIII overtuigde van de absolute noodzaak van het invoeren van de Gregoriaanse kalender.[6]
Verder ligt er een meridiaanlijn in de Dom van Milaan, in 1786 aangelegd door de jezuïten en astronomen De Cesaris en Reggio.[7]

Frankrijk[bewerken]

In de Franse hoofdstad bevindt zich een meridiaanlijn in het Observatorium van Parijs, door Giovanni Domenico Cassini in 1671 aangelegd, hetzelfde jaar dat hij er directeur werd.[8] In de Saint Sulpice ligt een koperen lijn uit 1743, die er door wetenschappers van de genoemde sterrenwacht werd geïnstalleerd.[9]

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. de meridiaan van Brussel, website van de kathedraal, geraadpleegd 19 juni 2013.
  2. Een korte geschiedenis van deze meridiaan, pdf op dekathedraal.be (Antwerpen), geraadpleegd 19 juni 2013.
  3. Gentse meridiaan van Quetelet opnieuw in werking, Gazet van Antwerpen, 23 november 2001.
  4. (en) Vatican Observatory, New Advent Catholic Encyclopedia, geraadpleegd 21 juni 2013.
  5. (en) The Tower of Winds, Archivum Secretum Vaticanum, geraadpleegd 21 juni 2013.
  6. (en) Astronomers by the Lake, Inside The Vatican, 19 juli 2009.
  7. (en) The Sun's Meridian Transit, privésite, geraadpleegd 22 juni 2013.
  8. (fr) L'Observatoire de Paris, website Instituut voor Astrofysica Parijs, geraadpleegd 22 juni 2013.
  9. (fr) L'église Saint-Sulpice, website Instituut voor Astrofysica Parijs, geraadpleegd 22 juni 2013.