Methylfenidaat

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Esculaap     Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.
Methylfenidaat
Methylphenidate-2D-skeletal.png
methyl 2-fenyl-2-(2-piperidyl)acetaat
Farmaceutische gegevens
F 11 tot 51%
Metabolisatie Lever
t1/2 2-4 uur
Uitscheiding nieren
Gebruik
Geneesmiddelengroep Centrale stimulantia
Subklasse Wekamine
Merknamen Concerta (Janssen-Cilag), Ritalin (België: Rilatine) (Novartis Pharma)
Indicaties ADHD, ADD, narcolepsie
Voorschrift/recept Ja
Toediening Tablet, Capsule
Risico met betrekking tot
Zwangerschapscat. C
Rijvaardigheid Ja
Databanken
CAS-nummer 113-45-1
ATC-code N06BA04
PubChem 288739
DrugBank APRD00657
Farmacotherapeutisch Kompas Methylfenidaat
Chemische gegevens
Formule C14H19NO2
Molaire massa 233,31 g/mol
Portaal  Portaalicoon   Geneeskunde
In 2005 in Nederland verkrijgbare merken en verpakkingen voor 10 mg-tabletten

Methylfenidaat is een psychostimulans dat sinds het begin van de jaren zestig is geregistreerd als geneesmiddel. Het verschil met amfetamine is dat het een piperidine-kern bevat in plaats van een fenethylaminekern. Het heeft een lage biologische beschikbaarheid van 11 tot 51%, afhankelijk van de individuele opname. Methylfenidaat wordt onder meer op de markt gebracht onder de merknamen Concerta (Janssen-Cilag), Equasym (UCB Pharma), Medikinet (EuroCept) en Ritalin (België: Rilatine) (Novartis). In Nederland werden in het jaar 2000 voor methylfenidaat 178.000 recepten afgegeven. In 2005 was dat aantal gestegen tot ongeveer 350.000 en in 2010 werd het 980.000 maal voorgeschreven.[1]

Methylfenidaat hydrochloride is het in water en bloed beter oplosbare zout, dat ontstaat door de reactie van de basische N-H-groep van methyl-2-fenyl-2-(2-piperidyl)acetaat met zoutzuur.

Eigenschappen en toepassing[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook Medicatie bij ADHD

Methylfenidaat remt de heropname van dopamine en noradrenaline. Het valt internationaal volledig onder de Opiumwet.

In gecontroleerd onderzoek is bij ongeveer 70% van de adequaat behandelde kinderen en adolescenten met ADHD een positief effect aangetoond op de concentratie, hyperactiviteit, impulsiviteit en agressiviteit.[2]

Methylfenidaat in de klassieke tabletvorm werkt na een half uur en is na drie tot vier uur uitgewerkt. Toedieningsvormen met gereguleerde afgifte werken acht tot twaalf uur. Het is van groot belang het medicament op vaste tijden in te nemen. Ten eerste om routine te krijgen, ten tweede omdat niet tijdig doseren ongewenste schommelingen kan veroorzaken in de aan- en afwezigheid van de klachten. De gebruiker kan dan denken dat het middel niet werkt. Omdat veel patiënten door de aard van hun aandoening moeite hebben met plannen, wordt geadviseerd een horloge of pillendoos met instelbaar alarm aan te schaffen.

Volgens de werkgroep 'richtlijnontwikkeling-GGZ' zal in de praktijk de voorkeur meestal uitgaan naar langwerkend methylfenidaat. Argumenten hiervoor zijn grotere therapietrouw, minder stigmatisering, kleiner risico op misbruik en beter stabiel in te stellen.[3]

Methylfenidaat is in Nederland alleen voor kinderen en adolescenten geregistreerd. Voor volwassenen is het geregistreerd voor de indicatie narcolepsie; bij volwassenen met ADHD kan dientengevolge het middel alleen door de arts off label worden voorgeschreven, dat wil zeggen voor behandeling waarvoor het middel niet geregistreerd is.[4]

Mogelijke bijwerkingen[bewerken]

Mogelijke bijwerkingen, die in de loop van de tijd vaak afnemen, zijn: hartkloppingen, een gejaagd gevoel, misselijkheid, minder eetlust, meer moeite met in- of doorslapen. Op langere termijn soms vermagering of achterblijvende groei en negatieve invloed op de ontwikkeling van de (voor)hersenen. In het begin kan milde euforie optreden, die na een paar weken afneemt. Hoewel voor het ontstaan van depressie bij behandeling met methylfenidaat wordt gewaarschuwd, is hierover nog geen consensus onder wetenschappers. Depressie is bovendien een veel voorkomende comorbide stoornis bij ADHD, waardoor onderscheid naar oorzaak niet goed mogelijk is. Maar er wordt ook een relatie gelegd met een toename van zelfdoding onder jongeren door het gebruik van methylfenidaat. Na het uitwerken van de laatste dosis kan 's avonds zogenaamde rebound-ontremming optreden, met name in de vorm van een toename van hyperactiviteit, onrust, prikkelbaarheid of concentratievermindering. De meest voorkomende bijwerkingen van methylfenidaat zijn nervositeit, prikkelbaarheid, dysforie, slaapstoornissen, hoofdpijn, tics, stijging bloeddruk en pols, schildklierproblemen, gewichtsverlies en afgenomen eetlust, onrustgevoelens, huidproblemen, gevoel van lusteloosheid, plasproblemen, groeistoornissen, jeuk.[5]

Toepassingen[bewerken]

Behalve als medicatie bij ADHD wordt methylfenidaat ook voorgeschreven bij ADD en narcolepsie en nog enkele aandoeningen.

Gebruik bij toepassingen waarvoor het middel niet is geregistreerd (off-label-gebruik), zoals als eetlustremmer of als psychostimulans, wordt als misbruik beschouwd.[6] Methylfenidaat valt als wekamine onder de Opiumwet en mag daarom officieel niet zonder schriftelijke verklaring van de voorschrijvend arts over de grens worden meegenomen. Recreatief gebruik van methylfenidaat (Ritalin) als pepmiddel is strafbaar. Ethici in Groot-Brittannië zetten hier in 2009 vraagtekens bij. Het middel zou door gezonde volwassenen veilig gebruikt kunnen worden om de cognitieve functies te verbeteren.[7] [8] [9]

Onderzoek heeft aangetoond dat ongeveer 70-80% van de kinderen met ADHD positief reageert op methylfenidaat waarbij aandachtstekort, hyperactiviteit en impulsiviteit aanzienlijk minder worden[10] Ook is vastgesteld dat ADHD'ers die goed op de medicatie zijn ingesteld minder behoefte hebben aan drugsgebruik/misbruik, omdat de werkzame stoffen het effect van de drug overbodig maken. Jonge mensen die methylfenidaat slikken of geslikt hebben blijken niet vaker dan anderen verdovende middelen te gaan gebruiken, integendeel, tijdige behandeling van ADHD blijkt het risico op latere verslavingsproblematiek juist sterk te verminderen.[11][12][13][14][15][16]

Methylfenidaat is beschikbaar in de vorm van tabletten met een kortdurende werking en als capsules met langer durende werking. De kortwerkende vorm is verkrijgbaar onder verschillende merknamen en daarnaast zijn er nog verschillende generieke varianten op de markt. In de praktijk is gebleken, dat er tussen de verschillende merken kleine verschillen in werking kunnen zitten, zodat bij verandering van merk de dosering soms moet worden aangepast. Dit kan per persoon verschillen.

Dosering[bewerken]

Kenmerkend voor methylfenidaat is, dat de stof snel in het bloed wordt opgenomen, snel werkt en ook weer snel is afgebroken. Voor de kortwerkende tabletten betekent dit, dat een dosis vrij snel is uitgewerkt en een vervolg-dosis stipt op tijd moet worden ingenomen. De concentratie in het bloed vertoont anders te grote schommelingen. Als een dosis is uitgewerkt treedt mogelijk een 'rebound-effect' op.

Bij een rebound is het medicijn plotseling uitgewerkt en komen de ADHD-verschijnselen in verhevigde mate terug. Het gedrag wordt dan drukker en impulsiever dan vóór de medicatie. Rebound ontstaat niet doordat de medicatie niet regelmatig genoeg wordt ingenomen. Aan het einde van de dag moet gestopt worden met de inname van methylfenidaat omdat men anders 's avonds niet kan slapen. Het stoppen met de methylfenidaat (in de avond) kan vervelend zijn. Als de reboundverschijnselen aan het einde van de dag te erg zijn, kan besloten worden om die reden helemaal te stoppen met het medicijn, normaal gesproken duurt het een half uur of een uur, maar als het te lang en te heftig is kan het middel erger zijn dan de kwaal. Doordat het medicijn de dopamine-opname beïnvloedt en dopamine onder verschillende omstandigheden veel of weinig gebruikt wordt door de hersenen, is het niet in te schatten om de hoeveel uur men een tablet moet innemen. Normaal slikt men 10 mg 's ochtends en eind van de ochtend weer 10 mg en vervolgens eind van de middag weer 10 mg. Vaak is in de ochtend een lagere dosering nodig dan in de middag, men kan de tabletten ook halveren of slechts 2 tabletten per dag nemen.

Als men inspannende zaken doet, zoals autorijden, heeft men wellicht meer nodig omdat sommige werkzaamheden meer dopamine vergen. Daarom is het een zaak van "trial and error" (verschillende manieren proberen, tot de juiste is gevonden) en niet van op de klok kijken hoeveel en wanneer men de medicatie inneemt.

Vanwege bovenstaande problemen zijn de capsules met vertraagde afgifte ontwikkeld. Zij hoeven minder vaak te worden ingenomen, worden gelijkmatiger in het lichaam opgenomen en er zijn bij geregelde inname geen tussentijdse rebounds (waarbij de symptomen waartegen het middel wordt geslikt tijdelijk heviger terugkomen). Er is minder kans op het vergeten van een vervolgdosis. Omdat er minder op verkeerde tijden wordt gedoseerd is de werking meestal gelijkmatiger.

Een ongunstige eigenschap van methylfenidaat is de individueel zeer sterk uiteenlopende biologische beschikbaarheid. Deze loopt uiteen van 11 tot 51%. Vooral in het begin is het daarom lastig om te bepalen wat de juiste dosis is. Er kan gemakkelijk een onder- of overdosering ontstaan. Het is goed mogelijk dat soms ten onrechte gedacht wordt dat het medicijn niet goed werkt, terwijl het in feite komt door een verkeerde dosering.

Bekend is, dat het innemen van methylfenidaat tezamen met sinaasappelsap (veel vitamine C) een vermindering van de werking teweegbrengt. Dit komt doordat vitamine C de opname van methylfenidaat in de darmen kan remmen.[17] Bij een hoog vitamine C-gebruik is daarom een hogere dosering van het medicijn noodzakelijk. Ook inname met thee heeft dit effect, vermoedelijk door het binden van het medicament aan de tannine (looizuur) in de thee.

Vormen van methylfenidaat[bewerken]

Kortwerkende tabletten[bewerken]

Ritalin
Langwerkend methylfenidaat

Geneesmiddelen die direct na inname methylfenidaat in het lichaam afgeven zijn er onder een aantal merknamen zoals Ritalin, Rilatine of Rubio. Ze bevatten alle dezelfde werkzame stof. Deze middelen moeten veelal vaker dan één keer per dag worden ingenomen. Dit betekent dat de gebruiker of zijn verzorgers er aan moet denken dat het geneesmiddel op tijd wordt ingenomen. Dit kan leiden tot een verminderde therapietrouw en daardoor tot een minder effectieve behandeling. Bij iedere individu werkt methylfenidaat verschillend. Het is van belang dat de juiste intervalstijd en dosis gevonden wordt in de inregelingsperiode van de medicijnen.

Toedieningsvormen met langzame afgifte[bewerken]

Toedieningsvormen met langzame afgifte van de werkzame stof methylfenidaat hebben een langere werkingsduur dan tabletten, ze hoeven daardoor minder vaak ingenomen te worden. Ze worden op de markt gebracht onder de merknamen Ritaline MR, Concerta, Equasym en Medikinet. De werkingsduur verschilt enigszins per merk. De afgifte kan ook beïnvloed worden door gelijktijdig ingenomen voedsel. In de praktijk blijkt de werkingsduur ook per individu flink te variëren. Tevens varieert per merk de verhouding tussen direct afgegeven en gereguleerd afgegeven methylfenidaat en verschilt ook de wijze waarop deze regulatie plaatsvindt. Hierdoor zijn langwerkende preparaten met gelijke dosis niet onderling uitwisselbaar.[18]

Methylfenidaat met langzame afgifte wordt in Nederland via de basisverzekering vergoed, maar kent via het GVS een hoge eigen bijdrage. De door de beoordelende instantie gegeven reden is, dat deze vorm geen therapeutische meerwaarde zou bieden ten opzichte van de kortwerkende vorm. Een uitzondering hierop is Methylfenidaat Retard van Regenboog Apotheek. Dit preparaat wordt vooralsnog door de meeste verzekeraars wél vanuit de basisverzekering vergoed. Verzekeraar Achmea vond de declaraties van de Regenboog apotheek echter foutief en kreeg van de rechter gelijk. Ze hoefde de Regenboog apotheken in 2014 geen nieuw contract aan te bieden inzake de Zorgverzekeringswet.[19]

In het verleden zijn er tevergeefs processen gevoerd om alle toedieningsvormen met langzame afgifte via de basisverzekering volledig vergoed te krijgen. [20]

Contra-indicaties[bewerken]

  1. Cardiovasculaire aandoeningen.
  2. (Voorgeschiedenis met) ernstige type 1 bipolaire stoornis die niet goed onder controle is.
  3. Hyperthyreoïdie.
  4. Glaucoom.
  5. Feochromocytoom.
  6. (Anamnese van) anorexia, psychotische symptomen, ernstige depressie, suïcidale neigingen, manie, ernstige stemmingsstoornis, schizofrenie of psychopathische/borderline persoonlijkheidsstoornis.
  7. Cerebrovasculaire aandoeningen, cerebraal aneurysma, vasculaire afwijkingen zoals vasculitis en beroerte.[21]

Voetnoten

  1. Uit verschillende jaaroverzichten "Data en Feiten" van de Stichting Farmaceutische Kengetallen
  2. CFH-Advies ten aanzien van methylfenidaat
  3. Trimbos-instituut, Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling GGZ
  4. Geneesmiddeltekst methylfenidaat
  5. Medicijninformatie Methylfenidaat op Apotheek.nl
  6. Over ander gebruik zegt het Farmacotherapeutisch Kompas: Toepassing van methylfenidaat als eetlustremmer, als psychostimulans bij ouderen en uiteraard het gebruik met als oogmerk enigerlei prestatie op te voeren, moet als misbruik worden beschouwd. hoofdstuk Centraal Zenuwstelsel, ADHD en narcolespie. Citaat 29-11-2011
  7. Ritalin backed as brain-booster. BBC News 19 juni 2009 01:03
  8. Harris, J. (2010) Enhancing evolution, Princeton university press, 5th printing paperback
  9. http://www.psych.upenn.edu/~mfarah/pdfs/EnhancementPolicy.pdf
  10. .Trimbos-instituut - Psychostimulantia
  11. Stimulant Treatment for Young Children With ADHD Does Not Lead to Increased Risk of Substance Abuse in Early Adulthood; American Psychiatric Association; 2008
  12. Pharmacotherapy for attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) decreases the risk for substance abuse: Findings from a longitudinal follow-up of youths with and without ADHD - BIEDERMAN Joseph
  13. Does stimulant therapy of attentiondeficit/hyperactivity disorder beget later substance abuse? A meta-analytic review of the literature - Wilens, T.E., Faraone, S.V., Biederman, J., and Gunawardene, S.
  14. ADHD and Substance Abuse - Jay Giedd, MD
  15. Medications Reduce Incidence of Substance Abuse Among ADHD Patients - Steven Stocker
  16. Does the treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder with stimulants contribute to drug use/abuse? A 13-year prospective study - ley RA, Fischer M, Smallish L, Fletcher K.
  17. FDA ALERT [02/2006] Sudden Unexplained Death, Cardiac/Cardiovascular, and Psychiatric Adverse Events Associated with Stimulant Therapy for ADHD
  18. Op 10 november 2006 heeft het CBG een officieel bericht uit doen gaan omtrent de onderlinge uitwisselbaarheid van methylfenidaat-productenMethylfenidaat bevattende producten niet onderling uitwisselbaar
  19. http://www.gelderlander.nl/regio/achterhoek/regenboog-apotheek-verliest-zaak-van-achmea-1.4157859
  20. http://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:RVS:2013:BZ9066&keyword=vergoeding+methylfenidaat
  21. Registratienummer met bijsluiterlink