Metromaterieel M1/M2/M3

Metromaterieel M1-M3 van Amsterdam
Type	Vast gekoppeld 8-assig tweerichtingsmetrovoertuig met hoge vloer
Aantal	33 (M2) + 11 (M3)
Serie	5 t/m 37 (M2), 1 t/m 4 (M1 in 1980 herbouwd als M3) + 38 t/m 44 (M3)
Fabrikant	Linke-Hofmann-Busch, Holec, Siemens
Vervoerder	GVB
Bouwjaar	1973: 1 t/m 4 1976-1977: 5 t/m 37 1980: 38 t/m 44 1 t/m 4 (herbouw)
Bak (trein)	2-delig
Assen	8
Spoorwijdte	1.435 mm
Massa	57 ton
Lengte over buffers	37,34 m
Breedte	3,005 m
Dienstsnelheid	70 km/h
Vloerhoogte	1.100 mm
Deuren	6 deuren per zijde
Aantal zitplaatsen	94
Aantal staanplaatsen	202
Techniek
Stroomsysteem	3e rail
Voeding	750 V DC
Vermogen	4 x 195kW
Portaal    Openbaar vervoer Verkeer & Vervoer

De series M1, M2 en M3 van de Amsterdamse metro met de wagennummers 1-44 zijn gebouwd door de Duitse fabrikant Linke-Hofmann-Busch (LHB) in Salzgitter. Serie M1 is in 1980, met behoud van de nummers, herbouwd tot M3 waarmee de serie M1 niet meer bestaat.

Aanvankelijk dacht men aan een volledig automatisch metrobedrijf dus zonder bestuurder. Wel zou er op elke trein een wagenbegeleider aanwezig moeten zijn onder meer voor het openen en sluiten van de deuren en voor toezicht. Later zag men toch van dit plan af en kwamen er gewoon bestuurders.

In 1972 dacht men nog aan de aanschaf van 85 wagens, 4 voor het proefbedrijf, 46 voor gedeelte Weesperplein - Bijlmermeer en 35 voor de verlenging naar het Centraal Station. Indien de voorlopige aansluiting van de Amstelveenlijn via de Oostlijn tot stand zou komen zouden er nog eens 40 volgen waarmee het totaal aantal op 125 wagens zou komen. Uiteindelijk werd door het niet doorgaan van de aansluiting op de Amstelveenlijn en het schrappen van de geplande 6 minuten frequentie per tak de bestelling teruggebracht tot 37 stuks, in 1980 gevolgd door nog eens 7.

De drie deelseries (1-4; 5-37 en 38-44) zijn een variant op het materieel dat door LHB eerder voor Hamburg en München gebouwd werd. De stellen 1-4 werden geleverd in 1973 als proefstellen M1 voor een testbedrijf. De stellen 5-37 werden geleverd in 1976 en 1977 en de 38-44 en de (tweede M3) 1-4 in 1980.

Bijzonderheden

De stellen worden onder belangstellenden ook wel zilvermeeuwen of LHB's genoemd. Een minder eerbiedige bijnaam is de containers of koekblikken. Dit zijn treinstellen bestaande uit twee vierassige rijtuigen van 18,36 meter lang en 3,00 meter breed in inox-bouwwijze. De stroomafname geschiedt via de derde rail, al beschikken zij ook over een kleine pantograaf op het dak voor gebruik in de werkplaats. Oorspronkelijk had men de gedachte de bankjes achter elkaar te plaatsten aan de ene zijde in de ene richting en aan de andere zijde in de andere richting. Later zag men daar toch maar vanaf en werden de bankjes dos á dos geplaatst. De bankjes waren bekleed met donkerblauw kunstleer. Tussen de bankjes werden aan de wand prullenbakjes geplaatst.

Er kunnen maximaal vier stellen gekoppeld worden. Zij zijn aangeschaft voor de verbinding tussen Centraal Station en Zuidoost (thans lijnen 53 en 54). De perrons van deze lijnen hebben een lengte van 150 meter. Tegenwoordig rijden zij ook op Ringlijn 50. Daar is het aantal gekoppelde stellen beperkt tot drie, vanwege de kortere perrons langs deze lijn.

De treinstellen 1-4 uit 1973 waren oorspronkelijk de prototypes M1 voor de Amsterdamse metrostellen en zouden na opening van de Oostlijn verkocht of gesloopt worden. Het GVB wilde in 1978 15 nieuwe metrostellen (38-52) bestellen en de 1-4 verkopen. De gemeenteraad gaf echter maar toestemming voor 7 nieuwe stellen (38-44) en verplichte het GVB de 1-4 te verbouwen en ze gelijk te maken aan de andere metrostellen. Feitelijk kwam het neer op nieuwbouw maar veel materialen hiervan zijn echter toch hergebruikt om (in 1980) de vier nieuwe stellen (met identieke nummers) te bouwen. De series M1, M2 en M3 verschillen optisch en technisch weinig van elkaar. Het duidelijkst zichtbare verschil is dat de cabinedeuren van M3 aan de onderkant afgeronde hoeken hebben, waar deze bij M2 een rechte onderkant hebben. Ook waren ze voorzien van richtingfilms in plaats van richtingklapjes. Verder hadden ze doorkijkruiten tussen de bakken.

In 1981 deed het GVB een voorstel voor uitbreiding met 4 stellen (45-48) maar dat werd niet goedgekeurd door het ministerie. In 1987 deed de leiding van het metrobedrijf nog een verzoek tot uitbreiding met 8 stellen (45-52) om het toegenomen vervoer op met name de Geinlijn te kunnen opvangen en daar met 4-wagentreinen te kunnen rijden. Het GVB was hier echter huiverig voor omdat het in de toekomst in de bedoeling lag de metrorijtuigen te vervangen door de smallere sneltramrijtuigen. Ook de wethouder Michael van der Vlis ging niet akkoord en het GVB gaf het metrobedrijf opdracht efficiënter te werken met kortere keringen en slipbestuurders wat uiteindelijk niet gebeurde en de Geinlijn dus geen 4-wagentreinen kreeg.

Incidenten

Voor metrostel 18 werd na een brand in 1983, waarbij op station Gein een bak volledig werd verwoest, een nieuwe bak gebouwd waarna het stel in 1985 weer in dienst kwam.

In april 2008 was een derde van de treinstellen van dit type, waarvan de meeste al 32 jaar in dienst waren, niet meer inzetbaar omdat reserve-onderdelen niet meer leverbaar waren. Mede daarom wilde men zo spoedig mogelijk nieuwe metrotreinen van het type M5 bestellen.

Op 7 april 2008 vond er een ontsporing plaats op de wissels voor het Centraal Station waarbij stel 11 dwars over de wisselstraat kwam te staan. Herstel van de infrastructuur duurde twee dagen, terwijl stel 11 flinke schade opliep en daarna als plukstel diende en op een achteraf spoortje nabij de werkplaats in Diemen stond maar inmiddels is afgevoerd.

Op 20 februari 2010 was er een aanrijding in station Wibautstraat waarbij 31 gewonden vielen. Van de betrokken stellen 6 en 32 liep met name stel 6 aanzienlijke schade op. Stel 32 is tussen 22 september en 10 november 2010 hersteld bij de firma Castricum Trucks B.V. te Winkel en rijdt ondertussen weer in dienst. De stellen 6 en 11 keerde, mede door de komst van de nieuwe metrostellen, niet meer in de dienst terug en werden deze toen 34 jaar oude metrostellen gebruikt als plukstellen voor de soortgenoten. De plaats van het afgevoerde stel 11 werd ingenomen door stel 6 (dat in 2011 tijdelijk op werksporen aan de Spaklerweg stond opgesteld) die inmiddels ook is geplukt en staat ingepakt in een dekzeil te wachten op afvoer.

De overige 42 stellen zijn nog in dienst en hebben een leeftijd varierend van 33 tot 37 jaar. De herbouwde stellen 1-4 hebben een leeftijd van 40 jaar.

Wijzigingen

Het ding dong signaal bij het sluiten van de deuren was in de begintijd veel te hard en na klachten van de bewoners van de dichtstbijzijnde flats werd het volume aanzienlijk gereduceerd. De dichstbijzijnde flats waren destijds in de meeste gevallen nog een flink stuk verwijderd van de toen in gebruik genomen metrostations.

Nadat van metrostel 18 in 1983 op station Gein een bak volledig uitbrandde werden na een proef in metrostel 22 alle stellen voorzien van harde donkerblauwe kunststof bankjes. Ook kwamen bij de 5-37 doorkijkruiten tussen de bakken welke de 1-4 en 38-44 al hadden. Ook werden de prullenbakjes verwijderd, deze werden massaal gebruikt waarvoor ze niet bestemd waren en gebruikt als asbak of bergplaats voor drugs. In die jaren werden de kopcompartimenten met name in de middaguren en avond massaal gebruikt door drugsgebruikers en voor de normale passagiers eigenlijk niet beschikbaar gezien de smeerboel die de gebruikers achterlieten.

In het kader van het evenement Amsterdam Culturele Hoofdstad 1987 stond de helft van metrostel 44 als "kunstobject" in de tuin van het Stedelijk Museum. Diezelfde zomer werd de helft van metrostel 25 voorzien van TV schermen waarbij op het ondergrondse traject hetzelfde bovengrondse traject werd vertoond.Voorts werd in die helft het interieur verwijderd en vervangen door een kunstobject van karton.

Sinds eind jaren 1980 was graffitti een groot probleem. Vrijwel alle stellen zaten volledige onder de graffitti waarbij soms ook de ramen volledige waren dichtgeschilderd. Reiniging vond door de millieuvergunning slechts in beperkte mate plaats waarbij vaak alleen de ramen werden schoongemaakt. Na de komst van een nieuwe wasplaats aan de Spaklerweg begin jaren 1990, die wel aan de millieuvergunning voldeed, werd een deel van de stellen gereinigd en verschenen weer blinkend op de Gaasperplaslijn en werden in de nacht bewaakt. Er was toen geen geld meer beschikbaar voor reiniging van de overige stellen die uitsluiend op de Geinlijn werden ingezet. Lijnaanduiding was toen overbodig voor de passagiers omdat de schone stellen op de Gaasperplas reden en de vuile stellen op de Geinlijn. Alleen op de openingsdag van het nieuwe station Duivendrecht in mei 1993 door de Koningin was het omgekeerd.

Pas later was er wel geld beschikbaar voor reiniging van alle stellen. Daarna poogde men door bewaking de stellen schoon te houden en besmeurden stellen niet in de dienst te laten rijden wat weer zorgde voor te korte treinen en uitval. Tot op de dag van vandaag blijft grafitti een probleem en slaan de spuiters toch op sommige tijden onverwacht toe maar zijn de stellen over het algemeen wel schoon.

Zilvermeeuw in de oorspronkelijke huisstijl.

In 2000 kregen de stellen een nieuwe automatische lijnfilmkast op de plaats van de oude richtingfilmkast waarna de lijnnummers 53 (rood) en 54 (geel) officieel werden ingevoerd op de Gaasperplas en Geinlijn. Daarvoor werden de lijnnummers al enige tijd met borden achter de voorruit aangegeven. Ook op lijn 50 (groen) konden voortaan na het afzagen van de perronranden op de westtak zilvermeeuwen worden ingezet. Het oude richtingfilmkastje in het midden boven de voorruit bleef ongebruikt. Door het vorken van lijn 53 en 54 op het Centraal Station blijft regelmatig bij sommige stellen de richtingfilm hangen waardoor met foutieve intuiging wordt gereden. Soms plaatst een bestuurder dan een bord met het juiste lijnnummer achter de voorruit.

De oranje deuren en onderzijde van deze treinstellen zouden vanaf 2004 blauw geverfd worden, maar na het (in verschillende motieven) overschilderen van stellen 7, 9 en 38 is deze behandeling tijdelijk stilgelegd.

De verwarming van de stellen is al jaren een probleem. Doordat de bestuurder deze niet zelf kan regelen (dat dient handmatig door een technicus te geschieden die de winterstand in zomerstand moet omzetten of omgekeerd) komt het voor dat sommige stellen in de winter niet verwarmd zijn waarbij soms zelfs ijsbloemen op de ramen staan terwijl het in de zomer voorkomt dat van sommige stellen de verwarming volop staat te loeien bij warm weer.

Aanpassing interieur met kunst

In de jaren 1990 en 2000 was ook het interieur van vrijwel alle stellen besmeurd, vervuild en verloederd vooral de kopcompartimenten. Reiniging vond slechts in beperkte mate plaats. Als proef werden daarom in september 2008 de stellen 13 en 30 van binnen voorzien van met kunst bedrukte folie die op de zij- en kopwanden werden aangebracht. Tevens werd de vloer grijs geschilderd (in plaats van bruin) en werden de blauwe kunststofbankjes opnieuw geverfd/gelakt. De wagens werden aan de buitenzijde niet aangepast en behielden hun zilver/oranje uiterlijk. Na positieve resultaten van de proef werd begin 2009 besloten de overige 42 wagens met kunst te beplakken. In april 2009 werd stel 28 als eerste stel van kunst voorzien, waarbij tevens de deuren en onderzijde aan de buitenzijde blauw werden geschilderd en er aan de bovenzijde een blauwe bies met GVB-vignet werd aangebracht. Ook werd de vloer grijs geschilderd en werden de blauwe kunststofbankjes in een lichtere tint blauw geschilderd. Bij de laatst behandelde stellen (stel 1 en 2) zijn de bankjes echter niet opnieuw geschilderd, en deze dragen nog de originele donkerblauwe kleur. In de zomer van 2010 werd de behandeling voltooid (met uitzondering van de niet rijvaardige stellen 6 en 11), waarbij tevens de proefstellen 13 en 30 alsnog de zilver/blauwe huisstijl gekregen hebben. Het interieur van de stellen ziet er sindsdien weer netjes uit en door de keuze van de kunst ook netjes blijft.

• 

  Interieur richting kop

• 

  Doorkijk naar andere wagenbak

• 

  42 stellen werden vanaf 2008 voorzien van kunst

Overzicht aanpassing interieur met kunst

Stel	Type	Kleur buiten	Eerst gezien met kunst op	Ontwerp	Kunstenaar	Opmerking
1	M3	Blauw	17 juli 2010	Crystal Dream	Bart Nijstad	in 1973 in dienst als M1
2		Blauw	4 augustus 2010	Inconnu / The ROYALSTEEZ subway	Brian Kersbergen (ROYALSTEEZ)	idem
3		Blauw	16 februari 2010	Blikverruiming	Sibe Jan Kramer	idem
4		Blauw	25 februari 2010	Onbekend	Steven Leijen	idem
5	M2	Blauw	11 juli 2009	Levensreizen	Siba Sahibi
6		Rood	-			Staat sinds 20 februari 2010 buiten dienst na een aanrijding met treinstel 32 op station Wibautstraat. De onbeschadigde bak is gedeeltelijk blauw geschilderd (gedeeltelijk blauwe deuren en bies). Is op 14 mei 2013 afgevoerd voor sloop.
7		Blauw	13 januari 2010	Moloch & Gabriël	Niels Mathot	In 2004 voorzien van blauwe deuren, met een rode bies onder (en geen bies boven).
8		Blauw	5 oktober 2009	De wonderlijke wereld in het grasveld	Angela Koppers
9		Blauw	27 juli 2009	Retrometro	Avantia Damberg	In 2004 voorzien van blauwe deuren, met een blauwe bies boven en onder de deuren.
10		Blauw	23 oktober 2009	Onbekend	Daphne Heemskerk
11		Rood	-			Stond sinds 7 april 2008 buiten dienst na een ontsporing bij Centraal Station. Is op 8 november 2011 als eerste stel afgevoerd voor sloop.
12		Blauw	25 augustus 2009	Hollandse metro	Roos Roelofsz
13		Blauw	24 september 2008	Thuis	Elke Tangerman
14		Blauw	15 maart 2010	Come wander with me	Sieger J. Duinkerken
15		Blauw	27 juli 2009	Gamayun	Merel Barends
16		Blauw	14 december 2009	Beleving van de natuur	Gabriela Hengeveld
17		Blauw	4 augustus 2009	Foto's van reizigers	Onbekend
18		Blauw	26 september 2009	It's a trip	Ida Buijs
19		Blauw	18 september 2009	Hier is mijn hart	Ellen Hendrix de Heart
20		Blauw	23 oktober 2009	Onbekend	Joris Kuipers
21		Blauw	18 september 2009	Schaduwmetro	Marjet Wessels Boer
22		Blauw	1 december 2009	You, Me and Everyone we don't know	Chantal Erhardt
23		Blauw	16 mei 2010	Onbekend	Herman Lijmbach
24		Blauw	Onbekend	Landschapsportret Standvliet	Olga Gorissen
25		Blauw	16 mei 2010	Onbekend	Brecht Duijf
26		Blauw	13 mei 2010	Onbekend	Franke Pekelharing
27		Blauw	3 juli 2009	Blinde vlek	Jeroen Glas
28		Blauw	3 mei 2009	Speels en vrolijk	Pieter Postma
29		Blauw	13 mei 2010	The Hooded Generation / Onbekend (B-bak)	Mandy Karagantecheff (A-bak) / Larisa Wiegant (B-bak)
30		Blauw	24 september 2008	Buitenwereld	Jetteke Ottevanger
31		Blauw	25 maart 2010	Onbekend	Harmke Koning
32		Blauw	6 januari 2010	Mystery Grand Tour	Anna Ostrowska (DHOLAB)
33		Blauw	6 januari 2010	Onbekend	Vika Mitrichenka
34		Blauw	6 juni 2009	Bomenmotief	Vincent Zedelius & Anke Weis
35		Blauw	26 februari 2010	Objects by Items	M. Moormann
36		Blauw	mei 2010	Onbekend	Dinand Daling
37		Blauw	16 februari 2010	Onbekend	Cindy Schriekenburg
38	M3	Blauw	25 augustus 2009	De gedachtentrein	Ingrid Roberts	In 2004 voorzien van blauwe deuren, met een blauwe bies boven en onder de deuren.
39		Blauw	22 juni 2009	Diamond & Gangster	Viola Renate de Koeyer
40		Blauw	april 2010	Ondergronds Amsterdam	Martin Bruining & Marieke Vromans (Buro Buurvrouw)
41		Blauw	juni 2010	Onbekend	Pauline Teunissen & Anneloes van den Bergh (Million Dollar Design)
42		Blauw	juli 2010	Onbekend (A-bak) / Onbekend (B-bak)	Onbekend (A-bak) / Onbekend (B-bak)
43		Blauw	13 juli 2010	Destination: Mumbai C.S.T.	Jorn van Eck
44		Blauw	9 juli 2010	Onbekend	Onbekend

Toekomst

Na de instroming van de 23 nieuwe metrostellen zullen er 32 stellen worden afgevoerd. Maar omdat de instroming hiervan flinke vertraging heeft opgelopen door technische onvolkomenheden zullen de zilvermeeuwen langer moeten doorrijden en zullen de meeste stellen dan meer dan zesendertig jaar dienst hebben gedaan.

Als mottenballenvloot en voor evenementenvervoer wil het GVB de beste 10 stellen een opknapbeurt geven en aanhouden.

Bronnen, noten en/of referenties

Mediabestanden

Zie de categorie M2 (Metro Amsterdam) van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

Mediabestanden

Zie de categorie M3 (Metro Amsterdam) van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.