Middeleeuwse universiteit
De eerste Europese middeleeuwse universiteiten werden opgericht in Italië, Frankrijk en Engeland op het einde van de 11de en begin van de 12de eeuw, voor de studie van kunsten, recht, geneeskunde en theologie.
Inhoud |
Algemeen [bewerken]
Voorafgaand aan de 12de eeuw, in de vroege middeleeuwen, was het intellectuele leven van Europa verbonden aan de kloosters, die meestal bezig waren met de studie van de liturgie en het gebed; zeer weinige kloosters konden ware intellectuelen voortbrengen. Veel priesters waren zelfs grotendeels analfabeet en putten voornamelijk uit hun geheugen om hun parochianen te onderrichten over het evangelie. Dat was toen geen schande omdat eveneens de aristocratie bijna geheel analfabeet was en zeker het 'gewone volk'. Bovendien zag men het geheugen als de zetel van de intelligentie en creativiteit. Als men iets op schrift moest stellen, wendde men zich tot een ingehuurde beroepsschrijver.
Na de Gregoriaanse hervorming van de canonwet en de verplicht gestelde studie van de sacramenten in de vroege middeleeuwen, vormden de bisschoppen kathedraalscholen om de geestelijkheid in deze canonwet, maar ook in de meer seculaire aspecten van kerkbeleid, met inbegrip van logica en retorica op te leiden voor gebruik bij het preken en theologische besprekingen, en om de financiën van hun bisdom effectiever te controleren. In het begin kwam dit alleen de geestelijkheid ten goede en waren er nauwelijks 'leken' op deze scholen te vinden. Seculiere intellectuelen hadden weinig aanzien en er waren dan ook weinig studiemogelijkheden voor hen. Als men serieus bv. de Griekse filosofie wilde bestuderen, was men aangewezen op leerscholen in Constantinopel zoals de zogenaamde universiteit van Constantinopel wat als een vroege voorloper van de moderne universiteit beschouwd kan worden. Bekender zijn de islamitische universiteiten, zoals die in Córdoba en Granada waar veel (west)Europese geleerden en studenten studeerden.
Met de stijgende professionalisering van de maatschappij tijdens de 12de en 13de eeuw, groeide echter naast de vraag voor een beter opgeleide geestelijkheid ook de vraag naar beter opgeleide mensen die het ingewikkelder wordende overheidsapparaat moesten bemannen. Ook de toenemende handel vereiste opleidingen in administratieve vaardigheden als rekenkunde en boekhouden. Leren werd een essentiële voorwaarde om vooruit te komen in de geestelijke en wereldlijke hiërarchie, en leraren kregen hierdoor langzamerhand steeds meer prestige. Al snel overtrof de vraag naar onderwijs de capaciteit van de kathedraalscholen, die hoofdzakelijk door één leraar, de scholaster, werden geleid. Bovendien namen de spanningen tussen de studenten van kathedraalscholen en de burgers in kleinere steden toe. Zo migreerden veel kathedraalscholen naar grote steden, zoals Parijs en Bologna en ontwikkelden zich tot de eerste universiteiten die niet meer specifiek op de opleiding van de geestelijkheid waren ingesteld, maar ook op de opleiding van andere geïnteresseerden. Het instituut van de universiteit verspreidde zich snel door heel Europa door de steeds toenemende vraag naar goed opgeleiden. Een sterke stimulans was ook dat de aristocratie en rijke kooplieden de universiteiten inmiddels financieel ondersteunden. De Oude Universiteit Leuven (1425) was de eerste in de Nederlanden.
Onderricht [bewerken]
Aan de middeleeuwse universiteit was het onderwijs gewoonlijk in twee delen gesplitst. Allereerst was er de opleiding tot magister, die bestond uit het Trivium en het Quadrivium, waarna kon worden doorgeleerd voor doctor in een van de vier studies.
Het trivium [bewerken]
Het Trivium omhelse de grammatica, dialectica en retorica, waarbij het er dus feitelijk om ging dat de student leerde lezen en schrijven in het Latijn, en dat deze zich er fatsoenlijk in kon verwoorden. Daarnaast werd in de retorica aandacht besteed aan argumentatie en in de dialectica (filosofie) aan het nadenken. Daarnaast werd een klein deel van de tijd, een zesde tot een achtste, besteed aan het Quadrivium, een pakket dat bestond uit vier vakken: Aritmetica (rekenen), Geometrica (meetkunde), Astronomia en Musica. Hoewel het slechts een zeer klein deel behelsde van de totale tijd van de studie, alleen tijdens het eerste deel van de opleiding werd er aandacht aan besteed, was dit wel een kentering in het onderwijs tot dan toe. Voor het eerst kregen de studenten allemaal een soort van basis in rekenen en meetkunde. Hier moet overigens bedacht worden dat de redenatie wel religieus van aard was, aangezien dit voornamelijk in het pakket gestopt was om zeer praktische redenen, zoals dat iedere priester eigenlijk in staat moest zijn om de datum van Pasen te berekenen, of een basis muziektheorie nodig heeft om kerkmuziek te kunnen zingen.
Magisterschap [bewerken]
Het magisterschap betekende gewoonlijk slechts een opstapje naar de eigenlijke opleiding tot doctor. Deze opleiding omvatte vier verschillende mogelijke studies: Medicijnen, Burgerlijk Recht, Kerkelijk Recht en Theologie.
De Middeleeuwse universiteit bracht een zekere mate van eenheid in het Europese onderwijs. Overal in Europa werd min of meer dezelfde opleiding aangeboden, en studenten waren dan ook vrij om colleges te volgen bij docenten aan een andere universiteit wanneer deze beter bekendstond. Dit gebeurde dan ook in grote mate.
Het theoretische [bewerken]
Een groot verschil met de huidige universitaire structuur was de nadruk op het theoretische. Er werd bijna geen praktisch onderwijs gegeven, en de universiteit was al helemaal geen onderzoeksinstelling. Wanneer er onderzoek werd gedaan behelsde dit literatuuronderzoek, en werden historische natuurfilosofen tegen elkaar afgezet en werd op puur theoretische wijze beargumenteerd waarom de ene dan wel de ander gelijk had. Vooral de theorieën van Aristoteles en andere Griekse / Hellenistische natuurfilosofen werden gedoceerd. Er waren waarschijnlijk wel enkele geleerden die ook experimenteerden maar deze publiceerden hun bevindingen meestal niet. Pas tijdens de wetenschappelijke revolutie werd het gebruikelijk om de theorie te toetsen aan de praktijk met behulp van wetenschappelijk opgezette proeven en de resultaten te publiceren in wetenschappelijke werken en dito tijdschriften.
Lijst van universiteiten [bewerken]
Lijst van nog bestaande middeleeuwse universiteiten (gesticht voor 1600) in volgorde van hun stichting. Veel van deze instellingen waren scholen voorafgaand aan hun hieronder vermelde stichtingsdatum.
Oprichting voor 1200 [bewerken]
- Universiteit van Bologna, Italië gesticht in 1088
- Universiteit van Parijs, Frankrijk – gesticht in 1150
- Universiteit van Oxford, Engeland – gesticht vòòr 1167
- Universiteit van Salerno, Italië - gesticht in 1173
- Universiteit van Modena en Reggio Emilia, Italië – gesticht in 1175
Oprichting tussen 1200 en 1300 [bewerken]
- Universiteit van Vicenza, Italië – gesticht in 1204
- Universiteit van Cambridge, Engeland – gesticht in 1209
- Universiteit van Palencia, Spanje – gesticht in 1212
- Universiteit van Arezzo, Italië – gesticht in 1215
- Universiteit van Salamanca, Spanje – gesticht in 1218
- Universiteit van Padua, Italië – gesticht in 1222
- Universiteit van Napels, Italië – gesticht in 1224 door Frederik II van het Heilige Roomse Rijk
- Universiteit van Toulouse, Frankrijk – gesticht in 1229
- Universiteit van Siena, Italië – gesticht in 1240
- Universiteit van Valencia, Spanje – gesticht in 1245
- Universiteit van Piacenza, Italië – gesticht in 1248
- Universiteit van Valladolid, Spanje – gesticht in 1250
- Sorbonne, Frankrijk (Universiteit van Parijs) – gesticht in 1257
- Universiteit van Northampton, Engeland – gesticht in 1261 – (tot 1264)
- Universiteit van Montpellier, Frankrijk – gesticht in 1289
- Universiteit van Coimbra, Portugal – gesticht in 1290 (in Coimbra)
- Universiteit van Macerata, Italië – gesticht in 1290
- Universiteit van Lissabon, Portugal – gesticht in 1290
Oprichting tussen 1300 en 1400 [bewerken]
- Universiteit van Rome La Sapienza, Italië – gesticht in 1303
- Universiteit van Lérida – gesticht in 1300
- Universiteit van Avignon, Frankrijk – gesticht in 1303
- Universiteit van Orléans, Frankrijk – gesticht in 1306
- Universiteit van Perugia, Italië – gesticht in 1308
- Universiteit van Treviso, Italië – gesticht in 1318
- Universiteit van Cahors – gesticht in 1332
- Universiteit van Angers, Frankrijk – gesticht in 1337
- Universiteit van Pisa, Italië – gesticht in 1338
- Universiteit van Grenoble – gesticht in 1339
- Karelsuniversiteit, Praag, Tsjechië – gesticht in 1348
- Universiteit van Florence, Italië – gesticht in 1349
- Universiteit van Perpignan – gesticht in 1350
- Universiteit van Huesca, Spanje - gesticht in 1354 en opgeheven in 1845
- Universiteit van Pavia, Italië - erkend als universiteit in 1361
- Jagiellonische Universiteit, Krakau, Polen – gesticht in 1364
- Universiteit van Orange, Frankrijk - gesticht in 1365 door Keizer Karel IV
- Universiteit van Wenen, Oostenrijk – gesticht in 1365
- Universiteit van Pécs, Hongarije – gesticht in 1367 met pauselijke bul
- Universiteit van Erfurt, Duitsland – gesticht in 1379
- Universiteit van Heidelberg, Duitsland – gesticht in 1385
- Universiteit van Keulen, Duitsland – gesticht in 1388
- Universiteit van Ferrara, Italië – gesticht in 1391 met pauselijke bul
- Universiteit van Zadar, Kroatië – gesticht in 1396
- Universiteit van Fermo, Italië – gesticht in 1398 met pauselijke bul
Oprichting tussen 1400 en 1500 [bewerken]
- Universiteit van Turijn, Italië - gesticht in 1404 door Lodewijk van Piëmont
- Universiteit van Leipzig, Duitsland – gesticht in 1409
- Universiteit van Aix-en-Provence, Frankrijk - gesticht in 1409
- Universiteit van St Andrews, Schotland – gesticht in 1413 met pauselijke bul
- Universiteit van Rostock, Duitsland – gesticht in 1419
- Katholieke Universiteit Leuven, België – gesticht in 1425 met pauselijke bul
- Universiteit van Poitiers, Frankrijk - gesticht in 1431 door paus Eugenius IV
- Universiteit van Caen, Frankrijk - gesticht in 1432 door Hendrik VI van Engeland
- Universiteit van Bordeaux, Frankrijk - gesticht in 1441 met pauselijke bul van paus Eugenius IV
- Universiteit van Catania, Italië - gesticht in 1444 door Alfons V van Aragón
- Universiteit van Barcelona, Spanje – gesticht in 1450
- Universiteit van Glasgow, Schotland – gesticht in 1451 met pauselijke bul
- Universiteit van Valence, Frankrijk gesticht in 1452 door de dauphin Lodewijk, de latere Lodewijk XI
- Universiteit van Istanboel, Turkije – gesticht in 1453
- Universiteit Greifswald, Duitsland – gesticht in 1456
- Universiteit van Bazel, Zwitserland – gesticht in 1460
- Universiteit van Nantes, Frankrijk - gesticht in 1460 met pauselijke bul
- Universiteit van Bourges, Frankrijk - gesticht in 1464 en opgeheven tijdens de Franse Revolutie
- Universiteit van Bratislava, Slowakije – gesticht in 1465
- Universiteit van Genua, Italië - gesticht in 1471 door paus Sixtus IV
- Universiteit van Tübingen, Duitsland – gesticht in 1476
- Universiteit van Uppsala, Zweden – gesticht in 1477
- Universiteit van Kopenhagen, Denemarken – gesticht in 1479
- Universiteit van Palma, Spanje - gesticht in 1483 door Ferdinand II van Aragon
- Universiteit van Siguenza, Spanje - gesticht in 1489 met pauselijke bul van Innocentius VIII
- Universiteit van Aberdeen, Schotland – gesticht in 1494
- Universiteit van Santiago de Compostela, Spanje – gesticht in 1495
- Universiteit van Alcalà de Henares, Spanje – gesticht in 1499
Oprichting na 1500 [bewerken]
- Universiteit van Wittenberg, Duitsland – gesticht in 1502
- Universiteit van Sevilla, Spanje – gesticht in 1505 met pauselijke bul
- Universidad Autonoma de Santo Domingo, Dominicaanse Republiek – gesticht in 1538
- Nationale Universiteit van San Marcos, Peru – gesticht in 1551
- Nationale Autonome Universiteit van Mexico, Mexico – gesticht in 1553
- Université de Genève, Zwitserland – gesticht in 1559
- Universiteit Leiden, Nederland – gesticht in 1575
- Universiteit van Vilnius, Litouwen – gesticht in 1579 door koning Stefan Báthory
- Universiteit van Zaragoza, Spanje – gesticht in 1583
- Universiteit van Edinburgh, Schotland – gesticht in 1583
- Universiteit van Dublin, Ierland – gesticht in 1592
- Universiteit van San Carlos, Filipijnen – gesticht in 1595
