Misbruik van recht

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Misbruik van recht (de gebruikelijke term in Nederlands recht) of rechtsmisbruik (gebruikelijk in Belgisch recht) is een leerstuk binnen het recht waarin iemand een recht of bevoegdheid gebruikt op een manier waardoor deze toch onrechtmatig wordt. Dit doet zich voor wanneer een recht of bevoegdheid wordt gebruikt voor een ander doel dan waarvoor dit is bedoeld, of simpelweg om een ander te schaden. De gevolgen van dit misbruik, dat zich in verschillende rechtsgebieden kan voordoen, variëren van correctie of vernietiging van de rechtshandelingen, tot in sommige gevallen boetes (echter niet in Nederland). Ook kan misbruik van recht, wanneer dit in de professionele sfeer plaatsvindt, leiden tot sancties of zelfs ontslag.

Het leerstuk van het misbruik van recht in het Nederlands burgerlijk recht heeft in navolging van het Franse recht (abus de droit) gestalte gekregen in meerdere uitspraken sinds de jaren '30, en is uiteindelijk gepositiveerd in de bepaling ter zake misbruik van bevoegdheid in artikel 3: 13 (Nieuw) Burgerlijk Wetboek. Wat betreft grondrechten is het onder meer geregeld in artikel 17 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Vormen van misbruik van recht zijn onder andere:

  • Misbruik van een civiel recht. Een voorbeeld is het plaatsen van ontsierende objecten op de eigen grond om het uitzicht van de buurman te bederven. Op grond van het eigendomsrecht is de actie geoorloofd, maar in dit geval niet, omdat de actie slechts dient om de buurman te schaden (Watertoren-arresten I en met name II).
  • Misbruik van procesrecht. Dit wordt soms aangenomen als een partij rechtsmiddelen gebruikt om de procedure te rekken en de andere partij zo op kosten te jagen. Een voorbeeld is het instellen van hoger beroep als men grotendeels in het gelijk is gesteld.
  • Een variant op misbruik van procesrecht is het Anglosaksische begrip barratry. Barratry is het (herhaaldelijk) aanspannen van procedures als pressiemiddel of om een wederpartij op kosten te jagen. Sommige Amerikaanse staten hebben barratry gecriminaliseerd.
  • Misbruik van belastingrecht. Een wettelijk gefaciliteerde constructie wordt gebruikt voor een ander doel dan waarvoor de faciliteit dient, namelijk het verminderen van de belastingdruk. Dit geschiedt door het "optuigen" van een kunstmatige constructie om zo een situatie te creëren die aan de faciliteit voldoet. Zie: fraus legis.
  • Misbruik van verdragsrecht (Fraus Tractatus). Een verdragsfaciliteit wordt gebruikt voor een ander doel dan waarvoor zij is bedoeld, of de situatie wordt met opzet grensoverschrijdend gemaakt om verdragstoepassing te claimen (U-bochtconstructie).
  • Misbruik van een bestuurlijke bevoegdheid (détournement de pouvoir). Een bestuurlijke bevoegdheid wordt gebruikt voor een ander doel dan waarvoor deze bedoeld is. Een voorbeeld is een burgemeester die uit persoonlijke motieven gebruik maakt van zijn bevoegdheid om iemand in een psychiatrische inrichting te plaatsen.
  • Misbruik van faillissementsrecht. In faillissement kan men naar Nederlands recht relatief makkelijk werknemers ontslaan. Wanneer men een faillissement opzettelijk in scene zet om werknemers te ontslaan (bijvoorbeeld door in een concern alle werknemers die men kwijt wil onder een BV te hangen en die failliet te laten gaan) zal dit niet gehonoreerd worden.
  • Ontslagzwendel. Hierbij maakte men misbruik van het feit dat een werknemer in proeftijd zonder reden of termijn mag worden ontslagen door hen bij hun in dienst te nemen en vervolgens te ontslaan in proeftijd, waardoor de oude werkgever zich een kostbare ontslagprocedure uitspaarde.

Tegen misbruik van recht zal iedere rechtsorde dan ook altijd op de hoede moeten zijn. Er bestaan dan ook vele anti-misbruik wetten, alsmede zeer veel jurisprudentie. Hierin is het beginsel "substance over form" tot ontwikkeling gekomen. De inhoud van een bepaalde constructie of handeling zal hierbij prevaleren over de juridische vorm. Toch is het in veel gevallen nog altijd zeer moeilijk om misbruik aan te tonen, met name omdat de partij die van dit misbruik wordt beticht zich altijd achter geldig recht kan en zal verschuilen.

Literatuur[bewerken]

  • E.J.H.Schrage Misbruik van bevoegdheid, uitg. Kluwer, Deventer (2007)