Moezelfrankisch

Verspreiding van de Moezelfrankische dialecten in Duitsland, Luxemburg, België en Frankrijk. Het Moezelfrankisch is een officiële taal in Luxemburg (gearceerd).

Verspreiding van de Frankische dialecten in het Nederlands-Duitse dialectcontinuüm

Podcast: het gedicht Mei Peef un eech (Mijn pijp en ik) van Peter von der Mosel

. Het Nederfrankische taalgebied (dat onder andere het Nederlands omvat) is geel, het Middelfrankische taalgebied (dat onder andere het Moezelfrankisch omvat) is groen, en het Hoogfrankische taalgebied (dat de overgang naar het Opperduits vormt) is blauw.

Moezelfrankisch is een van de vormen van het Middelfrankisch en dus behorend tot het Westmiddelduits. Het is genoemd naar de rivier de Moezel.

Afbakening

Het taalgebied van het Moezelfrankisch is door Georg Wenker gedefinieerd als het gebied binnen de Rijnlandse waaier dat in het noordwesten begrensd wordt door de Bad Honnefer linie (de dorp/dorf isoglosse) en in het zuidoosten door de Sankt-Goarse linie (de dat/dass isoglosse). Het wordt gesproken in grote delen van Rijnland-Palts en het westen van Saarland. Lokale vormen van het Moezelfrankisch zijn bijvoorbeeld het Triers, enkele Eifelse dialecten, het tevens in Rijnland-Palts gesproken Untermosellanisch en het West-Westerwäldisch. Ook het dialect van de stad Siegen in Westfalen wordt als Moezelfrankisch beschouwd, en heeft de specifieke naam Siegerländisch. In België sluit het aan in het zuidelijke deel van de Oostkantons.

Het Luxemburgs (Lëtzebuergesch) wordt tegenwoordig als afzonderlijke taal beschouwd. Ook in de omgeving van het Belgische Arlon wordt Luxemburgs gesproken. In 1990 heeft de Franse Gemeenschap dat onder de naam 'Francique' (Frankisch) als regionale taal erkend.

In Frankrijk wordt het Moezelfrankisch in noord-Lotharingen gesproken (Lotharings Frankisch. De noordelijke, Luxemburgse variant wordt Francique luxembourgeois genoemd, de zuidoostelijke variant heet Francique mosellane.

Kenmerken

Het Moezelfrankisch kent specifieke uitdrukkingen die aan het Engels doen denken, zoals Ma get fit ("Men wordt fit") ("gaan" heeft hier de betekenis van "worden"). Verder vallen woorden als Knäipschinn op, waarvan het eerste deel verwant is met het Engelse knife (Oudnederlands: knijf). De Duitse voornaamwoorden er en íhn ("hij", "hem") luiden in de Vooreifel hii en hiin. De Moezelfranksiche dialecten kennen daarnaast ook Franse leenwoorden, al dan niet in aangepaste vorm, zoals trottoir en loo ("daar"; vgl. het Franse là). Verder worden veel inheemse Duitse woorden net iets anders uitgesproken dan in het Standaardduits, bijvoorbeeld:

Moezelfrankisch	Hoogduits	Nederlands
Musel	Mosel	Moezel
äisch [[ɛɪʃ]?]	ich	ik
dou [[dɔʊ]?]	du	jij
dat, daat	das, dass	dat
träi [[tʁɛɪ]?]	drei	drie
Döppen [[døpən]?]	Topf	pan
Döppschi, -e [[døpʃɪ]?] /[[døpʃə]?]	Töpfchen	pannetje
Päad [[pɛːɐt]?]	Pferd	paard
Schaiapoart [[ʃaɪapoɐt]?]	Scheunentor	schuurdeur
Koa(r) [[kɔɐ]?]	Karre	kar
Schaaf	Schrank (n)	kast
Schoof [[ʃɔːf]?]	Schaf	schaap
Gudde Moien! / Goode Morje!	Guten Morgen!	Goede morgen!/ Goeiemorgen!
Kuundel / Koondel / Köndel / Kändel	Regenrinne	dakgoot
Krœnen [[kʁœːnən]?]	Kran, Wasserhahn	kraan
hann / hänn / hunn / hönn	haben	hebben
genn, jewe	geben	geven
kräeje, krien, kreen	kriegen, bekommen-	krijgen
ginn	werden	worden/zullen

Verwante dialecten

Nauw verwant aan het Moezelfrankisch zijn het Lotharings Frankisch (dat ook wel als een vorm van Moezelfrankisch mag worden beschouwd), het in Arlon en omstreken gesproken Duitse dialect, het West-Paltsisch en het in Zuid-Amerika gesproken Riograndenser Hunsrückisch. Ook de taal van de Siebenburgen Sachsen in het Roemeense Transsylvanië (Siebenburgen of Zevenburgen) is sterk verwant met het Moezelfrankisch. Tijdens de voorbereidingen van Sibiu 2007, Culturele Hoofdstad van Europa (samen met Luxemburg) kon de Groothertog tot zijn verbazing vlot converseren met Klaus Johannis, de burgemeester van Sibiu (Hermannstadt).