Mohammad Reza Pahlavi

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Mohammad Reza Pahlavi
1919-1980
Shah of iran.png
Sjah van Perzië/Iran
Periode 1941-1979
Voorganger Reza Pahlavi
Vader Reza Pahlavi
Moeder Tadj ol-Molouk
Imperial Coat of Arms of Iran.svg
Wapen als sjah van Iran

Mohammad Reza Pahlavi (Teheran, 26 oktober 1919 - Caïro, 27 juli 1980) was de oudste zoon van Reza Pahlavi, die van 1925 tot 1941 sjah van Perzië (vanaf 1935 Iran) was. Op 16 september 1941 volgde hij zijn vader op als sjah. Hij regeerde Iran tot 1979, toen ayatollah Khomeini aan de macht kwam.

Biografie[bewerken]

Troonsbestijging[bewerken]

In 1941 werd Mohammad Reza Pahlavi de nieuwe sjah van Iran nadat de Britten en de Russen zijn vader Reza Sjah Pahlavi naar Johannesburg in Zuid-Afrika hadden verbannen omdat hij in de Tweede Wereldoorlog de zijde van nazi-Duitsland had gekozen. Echter stond Mohammad Reza Pahlavi niet volledig aan de macht; het land was een constitutionele monarchie waar het staatshoofd slechts beperkte macht had. In 1951 werd Mohammad Mossadeq de minister-president van Iran, maar hij werd in 1953 uitgezet door een Amerikaanse staatsgreep, onder de naam Operation Ajax.[1] Dit leidde ertoe dat de sjah de macht in eigen handen kreeg.

Huwelijken van de sjah[bewerken]

Fawzia[bewerken]

De eerste echtgenote van de sjah was de Egyptische prinses Fawzia. Het huwelijk, dat duurde van 1939 tot 1948, was geen succes. De sjah en Fawzia kregen één dochter, Shahnaz Pahlavi, in 1940. In 1945 keerde Fawzia terug naar Egypte, waar ze een scheiding aanvroeg en kreeg. In Perzië werd deze scheiding in eerste instantie niet erkend. Pas in 1948 werd zij uitgesproken, op voorwaarde dat Shahnaz bij de sjah bleef.

Soraya[bewerken]

In 1949 trad de sjah in het huwelijk met Soraya Esfandiary Bakhtiari, de dochter van een Perzische landheer en een Duitse moeder. Ook dit huwelijk leverde geen mannelijke nakomelingen op. In 1957 liet de sjah zich van Soraya scheiden, vooral vanwege haar onvruchtbaarheid.

Soraya, die na haar scheiding naar Frankrijk verhuisde, schreef later het boek Paleis van eenzaamheid, dat een internationale bestseller werd.

Farah[bewerken]

De sjah en Farah in de Verenigde Staten.

Op 21 december 1959 trouwde de sjah met Farah Diba, dochter van een kapitein uit het Perzische leger. In 1960 werd uit dit huwelijk kroonprins Reza geboren, gevolgd door nog drie kinderen: Farahnaz Pahlavi (1963), Ali-Reza Pahlavi (1966-2011), en Leila Pahlavi (1970-2001).

Op 26 oktober 1967 kroonde de sjah zichzelf en Farah Pahlavi in Shiraz. Bij die gelegenheid nam hij de traditionele titel van Koning der Koningen (sjah-in-sjah) aan. Bij zijn troonsbestijging in 1941 had hij geweigerd officieel gekroond te worden; hij wilde eerst de sociale en economische toestanden in Iran verbeteren.

Eerste conflict[bewerken]

De sjah en zijn familie kort na de kroning.

In 1951 kwam de sjah in conflict met zijn premier Mohammad Mossadeq, die een constitutionele monarchie nastreefde, met als gevolg een grote inperking van de macht van de sjah. Mossadeq werd gesteund door grote groepen van de bevolking, die het despotische bewind van de sjah niet konden waarderen. Dit ging zover dat de sjah op 17 augustus 1953 moest vluchten naar Rome. Twee dagen later werd Mossadeq echter gevangengezet, waarna de sjah kon terugkeren naar Iran. De Amerikaanse CIA speelde een doorslaggevende rol in het herstel van de monarchie ('Operation Ajax'). Net als zijn vader en voorganger wilde Mohammad Reza Iran moderniseren, wat ertoe leidde dat hij in 1957 een tweepartijenstelsel oprichtte. Tevens werd in hetzelfde jaar door de sjah, met behulp van de Verenigde Staten, de SAVAK opgericht; een geheime politie die tegenstanders van het regime van de sjah arresteerde.[2]

Nieuwe hervormingen[bewerken]

In 1963 kwam de sjah met nieuwe hervormingen om het land te moderniseren en te verwesteren, de zogenoemde Witte Revolutie. Deze revolutie voorzag onder andere in vrouwenemancipatie, algemeen kiesrecht voor vrouwen, landhervormingen, leerplicht en nationalisering van bossen, weilanden en waterbronnen. Verder paste de sjah het jaartal van de Iraanse kalender aan, waarbij de verovering van Babylon door Cyrus de Grote het eerste jaar werd. Het jaartal in Iran veranderde hiermee in één keer van 1355 naar 2535.

Tweede conflict[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie ook het artikel Iraanse Revolutie voor meer informatie

In de jaren 70 ontstond er een enorm contrast tussen hoe men dacht in de stad en op het platteland. In de steden hielden de middenklasse en de upper classes er een westerse en luxueuze levensstijl op na, terwijl de bewoners van het platteland bittere armoede leden vanwege de onsuccesvol verlopen landhervormingen, die voor een deel waren gebaseerd op de theorieën van de Sovjet-pseudowetenschapper Trofim Lysenko. De exorbitante levenswijze van de sjah en zijn echtgenote, die tot een hoogtepunt kwam op het grote feest ter herdenking van wat werd gepresenteerd als 2500 jaar Iraanse monarchie (1971), deed het regime weinig goed.

De geestelijkheid voerde al in de jaren 60 oppositie, waarbij onder anderen ayatollah Khomeini een rol speelde met een beroemde toespraak waarin hij de vriendschappelijke betrekkingen met Israël veroordeelde. Khomeini werd in 1964 verbannen. Na een kort verblijf in Turkije bracht hij veertien jaar door in ballingschap in Irak (en later in Parijs). Na het peperdure herdenkingsfeest van 1971 radicaliseerde de geestelijkheid verder.

In 1975 tekenden Iran en Irak een vriendschapsverdrag, waarmee ook het tweepartijenstelsel werd afgeschaft ten voordele van een eenpartijstelsel. Hierdoor nam de macht van de sjah ogenschijnlijk nog meer toe. In 1977 kwamen studenten, die tot de hogere middenklasse behoorden, in opstand tegen het regime van de sjah, en eisten een staat waarvan het islamitische karakter duidelijker naar voren kwam. In 1978 probeerde de sjah het tij te doen keren door de herinvoering van de islamitische kalender en het ongedaan-maken van het eenpartijstelsel. Het mocht echter niet baten.

Ziekte en ballingschap[bewerken]

In 1979 benoemde de sjah Shapour Bakhtiar tot premier. Zelf vluchtte hij het land uit, in de wetenschap dat hij aan ernstige kanker leed. Met zijn gezin probeerde hij in diverse landen (zoals de Verenigde Staten, Mexico en Panama) asiel te vinden, wat niet lukte. Intussen werd de sjah steeds zieker. Uiteindelijk verleende Egypte asiel aan de sjah en zijn familie.

Einde van de sjah[bewerken]

In april 1979 koos de Perzische bevolking per referendum voor een islamitische republiek in plaats van de monarchie, wat het lot van de sjah definitief bezegelde. Perzië werd in april 1979 uitgeroepen tot de Islamitische Republiek Iran. Khomeini, die aan de macht was, vormde het gedeeltelijk verwesterde land in een streng religieus-fundamentalistische staat. Na medische behandeling in de Verenigde Staten in oktober 1979 en een kort verblijf in Panama, stierf Mohammad Reza Pahlavi, de laatste sjah van Perzië, in zijn ballingsoord Egypte aan kanker in 1980.

Literatuur[bewerken]

Stephen Kinzer, All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror (2003): belangrijke studie over 'Operation Ajax'

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
Achaemeniden: Cyrus · Cambyses · Smerdis · Darius I · Xerxes I · Artaxerxes I · Darius II · Artaxerxes II · Artaxerxes III · Darius III
Macedoniërs: Alexander de Grote · Philippos III Arridaios · Alexander IV
Seleuciden: Seleucus I Nicator · Antiochus I Soter · Antiochus II Theos · Seleucus II Callinicus · Seleucus III Ceraunus · Antiochus III de Grote · Seleucus IV Philopator · Antiochus IV Epiphanes
Parthen: Arsaces I · Arsaces II · Priapitius · Phraates I · Mithridates I de Grote · Phraates II · Artabanus I · Mithridates II de Grote · Gotarzes I · Orodes I · Sinatrukes · Phraates III · Mithridates III · Orodes II · Phraates IV · Tiridates II · Phraataces · Orodes III · Vonones I · Artabanus II · Tiridates III · Vardanes I · Gotarzes II · Sanabares · Vonones II · Vologases I · Vardanes II · Vologases II · Pacorus II · Artabanus III · Vologases III · Osroes I · Mithridates IV · Vologases IV · Osroes II · Vologases V · Vologases VI · Artabanus IV
Sassaniden: Ardashir · Sjapoer I · Hormazd I · Bahram I · Bahram II · Bahram III · Narses · Hormazd II · Sjapoer II · Ardashir II · Sjapoer III · Bahram IV · Yazdagird I · Bahram V · Yazdagird II · Hormazd III · Peroz · Valash · Kavad I · Zamasp · Khusro I · Hormazd IV · Khusro II · Bahram VI · Kavad II · Ardashir III · Boran · Hormazd V · Yazdagird III
Ghaznaviden: Alptigin · Sebük Tigin · Ismail · Mahmud · Mohammed · Mas'ud I
Il-kans: Hulagu · Abaka · Teguder · Arghun · Geikhatu · Baidu · Ghazan · Öljeitü · Abu Sa'id · Arpa · Musa · Mohammed
Timoeriden: Timoer Lenk · Pir Mohammed · Shahrukh Mirza · Abu'l-Qasim Bābar · Sjāh Mahmūd · Ibrāhim · Sultān Abu Sa’id Gūrgān · Yādgār Muhammad · Sultān Hussayn · Badi ul-Zamān · Muzaffar Hussayn
Safawiden: Ismail I · Tahmasp I · Ismail II · Mohammad Khodabanda · Abbas I · Safi · Abbas II · Suleiman I · Soltan Hoseyn I · Tahmasp II · Abbas III · Suleiman II · Ismail III
Afshariden: Nadir Sjah Afshar · Adil Sjah Afshar · Ebrahim Sjah Afshar · Shahrokh Sjah Afshar
Zand: Karim Khan · Mohammad Ali Khan · Abol Fath Khan · Sadiq Khan · Ali Murad Khan · Jafar Khan · Lotf Ali Khan
Kadjaren: Agha Mohammed Khan Kadjar · Fath'Ali Kadjar · Mohammad Sjah Kadjar · Ali · Hossein Ali Kadjar · Naser ed-Din Kadjar · Mozaffar ed-Din Kadjar · Mohammed Ali Kadjar · Soltan Ahmad Kadjar · Ali Reza Khan-e Kadjar · Nasir al-Mulk · Mohammed Hassan Mirza
Pahlavi: Reza Pahlavi · Mohammad Reza Pahlavi