Mossen

Mossen
Anomodon viticulosus
Taxonomische indeling
Rijk: Plantae (Planten) Onderrijk: Embryophyta (Landplanten)
Stam
Bryophyta Schimper (1836)
Sporogoon van zilvermos (Bryum argenteum)
Diverse mossen
Portaal    Biologie

De mossen of bladmossen (stam Bryophyta Schimper (1836), vroeger ook wel in de rang van klasse als Musci of Bryopsida) zijn kleine, kruidachtige landplanten, die dicht op elkaar gepakt groeien in matten of kussens op rotsen, bodem of als epifyten op de stam of bladeren van bomen. Mossen zijn meestal groene planten, vaak met stengels en bladen. Ze hechten zich vast met rizoïden (wortelachtige structuren), maar hebben geen echte wortels. Anders dan bij de echte wortels van planten, worden rhizoïden niet gebruikt voor opname van nutriënten.

Bryologie is de studie die zich richt traditioneel op mossen, hauwmossen en levermossen. Organisaties op dit terrein zijn onder andere de Bryologische en Lichenologische Werkgroep en de International Association of Bryologists.

Mossen zijn het meest verwant met hauwmossen en levermossen en naar de huidige inzichten ook met de vaatplanten. De weinig verwante korstmossen worden gerekend tot de schimmels, die in mutualistische symbiose leven met groenwieren of met blauwwieren, soms met beide.

Mossen, levermossen en hauwmossen

In onderstaande tabel worden de mossen, levermossen en hauwmossen vergeleken. Binnen deze groepen zijn soms afwijkingen te vinden, waardoor ze niet geheel voldoen aan de kenmerken van onderstaande lijst. Dat geldt onder andere voor de peristoomloze mossen zoals Takakia, Sphagnum, Andreaea.

Verschillen tussen mossen, levermossen en hauwmossen.

Kenmerken		Bryophyta Mossen	Marchantiophyta Levermossen	Anthocerotophyta Hauwmossen
Gametofyt, haploïde fase	protonema	draadvormig	bolvormig	bolvormig
	mosknoppen op protonema	veel mosknoppen	slecht 1 mosknop	slecht 1 mosknop
	gametofyt bebladerde spruit of thallus	bebladerde spruit (stengel en takken met blaadjes)	of bebladerde spruit of eenvoudig thallus of thallus met luchtkamers	eenvoudig thallus
	blad rangschikking	spiralen	3 rijen (of n.v.toep.)	(n.v.toep.)
	bladvorm	zelden gelobd	2- of meerlobbig	(n.v.toep.)
	bladnerf	0, 1 of 2; meer cellen dik	geen	(n.v.toep.)
	olielichaampjes	geen	aanwezig	geen
	chloroplasten per cel	veel kleine chloroplasten	veel kleine chloroplasten	1 enkele grote chloroplast met een pyrenoïde
	watertransporterende cellen	in gametofyt en sporofyt	alleen in enkele eenvoudige thalleuze vormen	geen
	rizoïden	bruin, meercellig	hyalien, eencellig	hyalien, eencellig
	gametangia plaatsing	in clusters aan de top van bebladerde tak	in clusters aan de top van bebladerde tak of op oppervlak van thallus	verzonken in het thallus, verspreid
	huidmondjes	geen	soms ademopeningen	aanwezig
Sporofyt, diploïde fase	seta, jonge sporofyt kleur	fotosynthetisch en groen	hyalien	(n.v.toep.)
	seta ontwikkeling	strekt zich al vroeg tijdens ontwikkeling voor de sporerijping	strekt zich pas vlak voor loslaten van rijpe sporen	(n.v.toep.)
	kapsel bouw	complex met operculum, theca en nek	ongedifferentieerd; bolvormig of verlengd	ongedifferentieerd; langwerpig
	kapsel groei	beperkte groei, vaste grootte	beperkte groei, vaste grootte	continue groei door basaal meristeem
	columella in het kapsel	aanwezig	geen	aanwezig
	steriele cellen tussen de sporen	geen	elateren (eencellig, met spiraalverdikkingen)	pseudo-elateren (meercellig, vertakt)
	opengaan kapsel	opent bij operculum en peristoom	opent met tanden of 4 kleppen	opent met 2 kleppen
	huidmondjes	op sporofytkapsel	geen	aanwezig

Bouw en levenscyclus

A: Kiemende sporen; s=sporewand, v=vacuole, w=rhizoïde.
B: deel van een uitgroeiend protonema.
h= rhizonema: kruipend filament met bruine wanden.
b= chloronema: filamenten met chlorophyl-bevattende cellen.
k=jonge mosplant. w=de eerste rhizoïde.

Lengtedoorsnede door Kronkelsteeltje (Funaria hygrometrica). (e=bladeren, d=bladnerven, c=parafysen (steriele organen), b=antheridia (mannelijk organen).)

Gametofyt

In de levenscyclus van mossen begint de haploïde gametofytfase met de spore en de daaruit groeiende voorkiem of protonema. Het protonema is bij veel mossen draadvormig. Het is vaak groen (chloronema) en leeft wat langer, maar meestal heeft het een korte levensduur. Op het protonema groeien de mosknoppen, die verder uitgroeien tot de bebladerde mosplanten (ook wel gametofoor genoemd). Deze fase is de dominante fase.

Bij tweehuizige mossoorten is er onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk sporen of protonema, waarop alleen mannelijke, resp. vrouwelijk mosplanten groeien. In enkele gevallen is er een groot verschil tussen mannelijke en vrouwelijke planten. Men spreekt dan van "dwergmannetjes".

Gewoon muursterretje Tortula muralis, dwarse doorsnede stengel met centrale cylinder.

De mosplant kan min of meer rechtopstaand groeien (losstaand, in groepjes, in plukjes, als kussentjes), maar ook wel meer horizontaal (in matten, tapijten, weefsels of in boompjesvorm) of hangend.

De kenmerkende onderdelen van de mosplant zijn

• de stengel, die vertakt kan zijn, soms zelfs meervoudig vertakt. Soms zijn er verschillende typen stengel en takken. De wijze van vertakking vormt een belangrijk kenmerk voor determinatie. Zo kunnen bijvoornbeeld boomvormig vertakte mossen, liggende slaapmossen, hangende baardmossen worden onderscheiden
• de bladeren, die voor het grootste deel slechts één cel dik zijn, en 0 tot 2 nerven hebben die wel meerdere cellen dik kunnen zijn met soms duidelijk verschillende celtyppen. De bladeren van de takken kunnen afwijken van die van de stengel. Op de nerven of op bladeren kunnen aanhangels voorkomen, zoals lamellen of broedlichaampjes. In sommige gevallen zijn de verschillende delen van het blad duidelijk te onderscheiden, bijvoorbeeld in celvorm (isodiametrisch tot lang gestrekt), celgrootte en structuren van de celwand (papillen, stippels, poren, mamillen). Zo zijn soms bladoortjes, bladschede, bladzoom en bladrand, bladschijf en bladtop te onderscheiden.
• de gametoecia (enkelvoud: gametoecium), die bestaan uit mannelijke en/of vrouwelijke voorplantingsorganen en parafysen, omgeven door meestal afwijkende omwindselbladen. Soms is de situatie eenvoudiger of staan in zeldzame gevallen de antheridia los op de stengel, zoals bij het geslacht Takakia.
• rhizoïden kunnen bevestigd zijn op verschillende plaatsen, zoals de stengel of op de bladen.

Voortplanting

Mosplanten hebben vaak delen die dienen voor de vegetatieve vermeerdering, de broedlichamen. Daarbij is een grote variatie aan vormen, zoals broedtakjes, broedknoppen, broedblaadjes en broedflagellen, alle nog herkenbaar als omvormingen van andere herkenbare onderdelen van de mosplant. Daarnaast zijn er gemmen: broeddraden en broedkorrels, die bestaan uit een meestal klein aantal cellen en vaak onregelmatig van vorm zijn.

De voorplantingsorganen (gametangiën, ev. gametangium) bestaan uit fertiel weefsel met een steriele wand. Dit is een gemeenschappelijk kenmerk bij de landplanten en de mogelijk verwante kranswieren, maar niet bij de groenwieren.

• In het archegonium (het vrouwelijke gametangium) wordt een niet-beweeglijke vrouwelijke geslachtscel, de eicel gevormd.
• In het antheridium (het mannelijke gametangium) worden beweeglijke mannelijke geslachtscellen, de zaadcellen, gevormd. Deze zaadcellen hebben water nodig om naar de eicel te zwemmen en deze te bevruchten. De bevruchte eicel (zygote) zal zich beginnen te ontwikkelen binnen het archegonium.

Lengtedoorsnede door Funaria hygrometrica
A. Lengtedoorsnede door een zeer jong sporogoon (f, f′) omsloten door de archegoniale wand (b, h).
B, C. Opeenvolgende ontwikkelingsstadia van het sporogoon (f) ingesloten in de calyptra, dat gevormd wordt door de archegoniale wand (c). Ook de nek zit er nog aan (h). De voet van het sporogoon is het onderliggende weefsel van de stengel van de mosplant binnengedrongen.

A: Bladscheut (g) met een jong sporogoon, dat omsloten wordt door de calyptra (c).
B: Met bijna rijp sporogoon; s=seta; f=doosje; c=calyptra.
C:Mediane-longitudinale doorsnede van een doosje met de seta dat naar de basis toe verwijdt in de apophyse; d=operculum; p=peristoom; a=annulus; c=columella; s=archesporium; h=luchtholte tussen de spore-zak en de wand van het doosje.

Sporofyt

Uit de door de zaadcel bevruchte eicel ontstaat een diploïde zygote. De ontwikkeling van de zygote vindt plaats binnen het archegonium, reden waarom men hier spreekt van een embryo.

Dit embryo groeit uit tot een diploïde sporofyt, die bestaat uit:

1. een voet, waarmee de sporofyt is vastgehecht aan de moederplant, omdat de sporofyt niet zelfstandig kan leven, met Kaboutermos (Buxbaumia) als mogelijke uitzondering, maar parasiteert op de mosplant
2. een kapselsteel, de seta,
3. een sporogoon of sporekapsel.

Het jonge, zich ontwikkelende sporekapsel is vaak bedekt met restanten van de archegoniumwand, het huikje of calyptra, dat of mutsvormig of kapvormig kan zijn.

De kenmerken van het sporekapsel zijn belangrijk voor de systematische indeling van de mossen en voor de determinatie. Het sporekapsel kan een gecompliceerde bouw hebben en bestaat uit:

• een kapselhals, dat voorzien kan zijn van huidmondjes en
• een sporendoosje of theca. Het sporendoosje is vaak gecompliceerd van bouw, met
  • een peristoom of mondbeslag, bestaande uit tot twee ringen van tanden en andere aanhangsels (endostoom en exostoom)
  • een operculum of deksel en een annulus of dekselring
  • het weefsel dat de sporen vormt (endothecium); de cellaag die de sporen vormt heet het archesporium
  • het weefsel dat de kapselwand vormt (amfithecium)

Niet altijd zijn aan het sporogoon alle onderdelen goed ontwikkeld.

In het sporendoosje vindt de meiose plaats en worden de haploïde sporen gevormd. De sporen hebben een stevigere wand met sporenpollenine, waardoor ze wat minder gevoelig zijn voor uitdroging.

Schema cyclus bij mossen

Levenscyclus van mossen met:
Androecium (antheridial head) met zaadcel (sperm) en antheridium;
Gynoecium (archegonial head) met archegonium en eicel (egg cell);
Sporofyt met archegonium met onderdelen nekwand, nekkanaal en zygote, die zich ontwikkeld tot een embryo en verder tot voet (foot), seta en kapsel (capsule);
Meiose. hierbij ontstaan (meio-)sporen, hier groeit het protonema met mosknoppen (bud) die zich ontwikkelen tot mosplanten;<>Volgroeide gametofyten kunnen tweehuizig zijn.

Diplohaplont	gametofyt dominant	isosporie
	zygote
	↓groei
	embryo
	sporogoon
	sporendoosje
	Reductie↓deling!
	spore
	↓groei
	voorkiem
	↓groei
	Mosplant
antheridium		archegonium
↓		↓
zaadcel		eicel
↓		↓
	→ Bevruchting ←
	↓
	zygote

Schema morfologie en anatomie

 Morfologie en anatomie van de Bryophyta 

Mossen  Bryophyta

gametofyt    spore  primair   protonema  chloronema rhizonema mosknop  broedlichamen  gemmen (gemmae) en propagula  bebladerde  mosplant,  gametofoor   stengel  (caulis) epidermis hyalodermis grondweefsel (cortex) centrale streng rhizoïden rhizoïdenvilt (tomentum) parafylliën (paraphyllia)  vertakking  tak (ramus) innovatie (innovatio) rhizoom (rhizoma) stolon (stolo) flagel (flagellum) stam (stipes)  blad   bladnerf  (costa) bovenepidermis bovenste stereïden hoofdcellen (duces) bijcellen, begeleidende cellen (socii) onderste stereïden, substereïden onderepidermis dorsale lamina lamellen  broedlichamen  gemmen (gemmae) en propagula  bladbasis  oortje (auricula) bladoksel (axilla) axillaire haren bladschede (vagina) bladschijf (lamina) bladzoom (margo) bladtop (apex)  broedlichamen  gemmen (gemmae) en propagula  bladcellen  parenchymatische cel prosenchymatische cel celholte (lumen) papillen (papillae) mamillen (mamillae) poren parafylliën (paraphyllia)  gametangium  antheridium met zaadcellen (spermatozoiden)  archegonium  archegoniumbuik (venter) eicel archegoniumhals halskanaalcellen huikje (calyptra) perigamiale bladeren perichetiale bladeren rhizoïden secundair protonema  broedlichamen  gemmen (gemmae) en propagula  sporofyt  voet seta  sporenkapsel   sporogoon  nek (collum) apofyse kropje (struma) urn  (theca)  amfithecium en exothecium endothecium deksel (operculum)  peristoom  mondbeslag  voorperistoom  exostoom  basale membraan exostoomtanden  endostoom  grondvlies, basale membraan segmenten (processi) ciliën, wimpers (cilia) aanhangsels (appendici) zuiltje (columella) huidmondjes (stomata)

Morfologie en anatomie van de Bryophyta

Systematiek

De mossen met verwanten en de vaatplanten verschillen op twee belangrijke punten:

1. de dominante fase in de levenscyclus van een mos is de gametofyt (de 'mosplant' of haploïde fase), terwijl het bij de landplanten de sporofyt (het sporekapsel, de diploïde fase) is. Bij mossen heeft de sporofyt een betrekkelijk korte levensduur, en is bevestigd op, en voor voeding afhankelijk van de gametofyt. De sporofyt heeft een onvertakte steel, de seta, en heeft aan het uiteinde slechts een sporangium. De (meeste) varens hebben in tegenstelling daarmee op de bladeren veel sporangia.
2. in tegenstelling tot de vaatplanten hebben de mossen geen houtstof in hun watergeleidend weefsel: ze hebben geen echte vaatbundels.

Mossen worden beschouwd als primitieve landplanten, die eerder in de evolutie zijn ontstaan dan de varens en varenachtigen (Monilophyta) en de wolfsklauwen (Lycophyta). De eerste landplanten wordt verondersteld levermossen te zijn geweest; er zijn fossielen gevonden van levermossen van 475 miljoen jaar geleden.

De nieuwere opvattingen worden zichtbaar in de veranderende indeling van de mossen. Een traditionele indeling is als volgt:

Embryophyta  (landplanten)	Bryophyta (Mossen  in wijdere zin)   Anthocerotae (Hauwmossen)  Hepaticae (Levermossen)  Musci (Bladmossen)  Tracheophyta (Vaatplanten)

In het verleden werden ook de levermossen en de hauwmossen tot de mossen gerekend, in modernere opvattingen zijn het zelfstandige stammen. Tegenwoordig omvat de stam van de Bryophyta alleen de groep die hierboven Musci of "bladmossen" worden genoemd. Een cladogram met recenter inzicht voor de hogere niveaus is als volgt:

Embryophyta  (landplanten)	Stam Marchantiophyta (Levermossen)    Stam Anthocerotophyta (Hauwmossen)    Stam Bryophyta (Mossen met 8 klassen) Tracheophyta (Vaatplanten)

Het is echter nog steeds niet duidelijk welke groep het meest oorspronkelijk is en welk het meest verwant met de vaatplanten. Er zijn dan ook veel variaties op bovenstaand cladogram te vinden in de literatuur

De mossen kunnen worden onderverdeeld in acht klassen, te weten:

• Sphagnopsida, waartoe de veenmossen (Sphagnum) behoren.
• Takakiopsida, met één geslacht Takakia, dat vroeger tot de levermossen werd gerekend.
• Andreaeobryopsida
• Andreaeopsida
• Polytrichopsida, waartoe onder andere haarmos (Polytrichum) behoort.
• Tetraphidopsida
• Buxbaumiopsida, waartoe kaboutermos (Buxbaumia) behoort.
• Bryopsida

Taxonomie

De systematiek van de mossen is nog in beweging. Dit blijkt onder andere uit de indelingen met verschillen in niveaus voor de hogere taxa. Een voorlopig cladogram voor de lagere niveau's is als volgt:

Bryophyta   (Mossen)

Sphagnopsida met o.a. Sphagnum (Veenmos)   Takakiopsida met Takakia       Andraeaobryopsida   Andraeopsida met o.a. Andraea (Hunebedmos)     Polytrichopsida met o.a. Polytrichum (Haarmos)     Tetraphidopsida met o.a. Tetraphis (Viertandmos)     Buxbaumiopsida met Buxbaumia (Kaboutermos)  Bryopsida      Diphysciidae met o.a. Diphyscium   Funariidae met o.a. Funaria (Krulmos)     Dicraniidae met o.a. Dicranum (Gaffeltandmos)   Bryiidae met o.a. Bryum

Bladmossen, mossen in engere zin

Stam Bryophyta, Bladmossen, Mossen in engere zin; vroeger als Klasse Musci of Bryopsida binnen de Stam Bryophyta in wijdere zin.

• Klasse: Takakiopsida
  • Orde: Takakiales
    • Familie: Takakiaceae
      • Geslacht: Takakia, met slecht 2 soorten:
        • Soort: Takakia ceratophylla
        • Soort: Takakia lepidozioides
• Klasse: Sphagnopsida
  • Orde: Sphagnales
    • Familie: Ambuchananiaceae
      • Geslacht: Ambuchanania, met slecht 1 soort:
        • Soort: Ambuchanania leucobryoides
      • Geslacht: Eosphagnum, met slecht 1 soort:
        • Soort: Eosphagnum inretortum
    • Familie: Flatbergiaceae
      • Geslacht: Flatbergium, met slecht 1 soort:
        • Soort: Flatbergium sericeum
    • Familie: Sphagnaceae
      • Geslacht: Sphagnum
        • Soort: Spagnum palustre (gewoon veenmos )
        • Soort: Spagnum magellanicum (hoogveen-veenmos)
• Klasse: Andreaeopsida
  • Orde: Andreaeales
    • Familie: Andreaeaceae
      • Geslacht: Acroschisma
      • Geslacht: Andreaea
• Klasse: Andreaeobryopsida
  • Orde: Andreaeobryales
    • Familie: Andreaeobryaceae
      • Geslacht: Andreaeobryum
        • Soort: Andreaeobryum macrosporum
• Klasse: Bryopsida
• Onderklasse: Tetraphidae (Viertandmossen)
• Onderklasse: Buxbaumiidae (Kaboutermossen)
• Onderklasse: Bryidae
  • Orde: Hypnales
    • Familie: Amblystegiaceae
      • Geslacht: Amblystegium
        • Soort: Amblystegium serpens (gewoon pluisdraadmos)
    • Familie: Brachytheciaceae
      • Geslacht: Brachythecium
        • Soort: Brachythecium rutabulum (gewoon dikkopmos)
      • Geslacht: Pseudoscleropodium
        • Soort: Pseudoscleropodium purum (groot laddermos)
    • Familie: Hypnaceae
      • Geslacht: Hypnum (klauwtjesmos)
        • Soort: Hypnum andoi (bosklauwtjesmos)
        • Soort: Hypnum cupressiforme (gesnaveld klauwtjesmos)
        • Soort: Hypnum imponens (goudklauwtjesmos)
        • Soort: Hypnum jutlandicum (heideklauwtjesmos)
        • Soort: Hypnum pallescens (klein klauwtjesmos)
        • Soort: Hypnum pratense (weideklauwtjesmos)
    • Familie: Hylocomiaceae
      • Geslacht: Rhytidiadelphus (haakmos)
        • Soort: Rhytidiadelphus loreus (riempjesmos)
        • Soort: Rhytidiadelphus squarrosus (gewoon haakmos)
        • Soort: Rhytidiadelphus triquetrus (pluimstaartmos)
    • Familie: Thuidiaceae
      • Geslacht: Thuidium (thujamos)
        • Soort: Thuidium abietinum (sparrenmos)
        • Soort: Thuidium assimile (zweepthujamos)
        • Soort: Thuidium delicatulum (fraai thujamos)
        • Soort: Thuidium recognitum (stug thujamos)
        • Soort: Thuidium tamariscinum (gewoon thujamos)
    • Familie: Pottiaceae
      • Geslacht: Tortula
        • Soort: Tortula muralis (gewoon muursterretje of muurmos)
  • Orde: Dicranales
    • Familie: Ditrichaceae
      • Geslacht: Ceratodon
        • Soort: Ceratodon purpureus (gewoon purpersteeltje)
• Onderklasse: Archidiidae
• Klasse: Haarmossen: Polytrichopsida (soms als onderklasse van de Bladmossen: Polytrichidae)
  • Orde: Polytrichales
    • Familie: Polytrichaceae
      • Geslacht: Dawsonia
        • Soort: Dawsonia superba
      • Geslacht: Polytrichum (Haarmos)
        • Soort: Polytrichum alpinum (berghaarmos)
        • Soort: Polytrichum commune (gewoon haarmos)
        • Soort: Polytrichum formosum (fraai haarmos)
        • Soort: Polytrichum juniperinum (echt zandhaarmos)
        • Soort: Polytrichum longisetum (gerand haarmos)
        • Soort: Polytrichum piliferum (ruig haarmos)
        • Soort: Polytrichum uliginosum (bulthaarmos)

Levermossen

Zie Levermossen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De stam Marchantiophyta of Levermossen wordt tegenwoordig niet meer binnen de Bryophyta geplaatst; vroeger als klasse binnen de Bryophyta in wijdere zin: Marchantiopsida of Hepaticae. De stam omvat onder andere:

• Klasse: Jungermanniopsida

Hauwmossen

Zie Hauwmossen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De stam Anthocerotophyta of Hauwmossen wordt tegenwoordig niet meer binnen de Bryophyta geplaatst; vroeger als klasse binnen de Bryophyta in wijdere zin: Anthocerotae. De stam omvat onder andere:

• Orde: Anthocerotales
• Orde: Nothothylales

Plantkunde en deelgebieden

Bijzondere plantkunde: Algologie · Bryologie · Fycologie · Lichenologie · Mycologie · Pteridologie Paleobotanie: Archeobotanie · Dendrochronologie · Fossiele planten · Gyttja · Palynologie · Pollenzone · Varens · Veen Plantenanatomie & Plantenmorfologie: Beschrijvende plantkunde · Blad · Bladgroenkorrel · Bladstand · Bloem · Bloemkroon · Bloeiwijze · Bloem · Boomkruin · Celwand · Chloroplast · Collenchym · Fenologie · Floëem · Fytografie · Gameet · Gametofyt · Groeivorm · Houtvat · Kelk · Kurk · Levensduur · Levensvorm · Meristeem · Parenchym · Plantaardige cel · Plastide · Sklerenchym · Sporofyt · Stam · Steencel · Stengel · Tak · Thallus · Vaatbundel · Vacuole · Vrucht · Wortel · Xyleem · Zaad · Zaadcel · Zeefvat · Zygote Plantenfysiologie: Ademhaling · Bladzuigkracht · Evapotranspiratie · Fotoperiodiciteit · Fotosynthese · Fytochemie · Plantenfysiologie · Plantenhormoon · Rubisco · Transpiratie · Turgordruk · Winterhard Plantengeografie: Adventief · Areaal · Beschermingsstatus · Bioom · Endemisme · Exoot · Flora · Floradistrict · Floristiek · Invasieve soort · Status · Stinsenplant · Uitsterven · Verspreidingsgebied Plantensystematiek: APG II-systeem · APG III-systeem · Algen · Botanische naam · Botanische nomenclatuur · Cladistiek · Cormophyta · Cryptogamen · Classificatie · Embryophyta · Endosymbiontentheorie · Endosymbiose · Evolutie · Fanerogamen · Fylogenie · Generatiewisseling · Groenwieren · Hauwmossen · Korstmossen · Kranswieren · Landplanten · Levenscyclus · Levermossen · Mossen · Roodalgen · Taxonomie · Type · Varens · Zaadplanten · Zeewier Vegetatiekunde & Plantenoecologie: Abundantie · Associatie · Biodiversiteit · Biotoop · Boomlaag · Bos · Braun-Blanquet (methode) · Climaxvegetatie · Clusteranalyse · Concurrentie · Constante soort · Differentiërende soort · Ecologische groep · Ellenberggetal · Gradiënt · Grasland · Heide · Kensoort · Kruidlaag · Kwelder · Minimumareaal · Moeras · Moslaag · Ordinatie · Pioniersoort · Plantengemeenschap · Potentieel natuurlijke vegetatie · Presentie · Regenwoud · Relevé · Ruigte · Savanne · Schor · Steppe · Struiklaag · Struweel · Successie · Syntaxon · Syntaxonomie · Tansley (methode) · Toendra · Trouw · Veen · Vegetatie · Vegetatieopname · Vegetatiestructuur · Vegetatietype · Vergrassing · Verlanding

	Biologie
Biochemie & fysiologie: Bioanorganische chemie · Biochemie · Biofysica · Elektrofysiologie · Endocrinologie · Fysiologie · Glycobiologie · Immunologie · Immuunhistochemie · Klinische biologie · Moleculaire biologie · Neurobiologie · Neurofysiologie · Ontwikkelingsfysiologie · Plantenfysiologie · Radiobiologie · Spierfysiologie · Toxicologie Genetica: Cytogenetica · Eugenetica · Farmacogenetica · Gedragsgenetica · Genetica · Genomica · Paleogenetica · Populatiegenetica · Synthetische biologie · Toxicogenomica · Verwantschapsonderzoek Morfologie & anatomie: Anatomie · Celbiologie · Embryologie · Histologie · Morfologie · Mycologie · Ontwikkelingsbiologie · Plantenanatomie · Plantenmorfologie · Zoötomie Ecologie & gedrag: Aerobiologie · Astrobiologie · Ecologie · Epidemiologie · Ethologie · Hydrobiologie · Histologie · Limnologie · Mariene biologie · Montane ecologie · Parasitologie · Populatiebiologie · Syntaxonomie · Vegetatiekunde Biogeografie: Biogeografie · Biogeologie · Eilandbiogeografie · Floristiek Systematiek & evolutietheorie: Bio-informatica · Cladistiek · Evolutiebiologie · Fylogenie · Nomenclatuur · Paleontologie · Synthetische biologie · Systeembiologie · Systematiek · Taxonomie Bijzondere biologie: Bryologie · Entomologie · Fycologie · Herpetologie · Ichtyologie · Lichenologie · Malacologie · Microbiologie · Mycologie · Ornithologie · Plantkunde · Pteridologie · Virologie · Zoölogie Mens & milieu: Biologische antropologie · Biologische psychologie · Biomedische wetenschappen · Biotechnologie · Epidemiologie · Medische biologie · Milieubiologie · Psychobiologie · Visserijbiologie

Mediabestanden

Zie de categorie Bryophyta van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.