Nevels en gaswolken

Een klein deel van de Tarantulanevel, een reusachtig H-II-gebied in de Grote Magelhaense Wolk.

Nevels en gaswolken is een term uit de astronomie. Oorspronkelijk was het Latijnse woord nebula (meervoud nebulae), wat 'nevel' of 'mist' betekent, een soort verzamelnaam voor allerlei omvangrijke kosmische objecten, waaronder sterrenhopen binnen- en sterrenstelsels buiten de Melkweg. Een striktere, meer hedendaagse term is 'interstellaire gas- en stofwolken'. Nevels en gaswolken worden beschouwd als de geboorteplaats van sterren. In dezelfde wolk ontstane sterren vormen soms met elkaar een sterrenhoop; het aantal sterren daarvan kan uiteenlopen van slechts enkele tot een paar duizend sterren. Een sterrenhoop kan uiteenvallen door zwaartekrachtwerkingen van andere kosmische formaties.

Typen

Onder de term nevel kunnen de volgende objecten vallen:

1. Sterrenstelsels: samenstelsels van miljarden sterren, omstreeks 100 000 lichtjaar in diameter. Deze vormen onder de nevels de objecten met de grootste afmetingen.
2. Bolvormige sterrenhoop: door zwaartekracht gebonden sterrengroepen van enkele duizenden sterren, die verspreid liggen binnen een melkweg.
3. Open sterrenhoop: losse groepen van enkele dozijnen tot honderden jonge sterren, ook wel galactische clusters geheten.
4. Emissienevels: gaswolken met hoge temperatuur. Wanneer een heldere nevel in de buurt van een zeer hete ster staat, kan het voorkomen dat de gasatomen in de nevel geïoniseerd worden door de ultraviolette straling van de ster. De gaswolk gaat hierdoor zelf licht uitstralen en wordt dan een emissienevel genoemd. Deze zijn herkenbaar aan de warm rode kleur, evenmin met het oog waarneembaar.
   Voorbeeld: de Orionnevel (M42), de Lagunenevel (M8)
5. Reflectienevels: licht reflecterende stofwolken. Vaak de plaats van het ontstaan van jonge sterren. Reflectienevels worden gekenmerkt door een blauwe uitstraling, overigens te gering om met het oog waar te nemen.
   Voorbeeld: de Orionnevel (M42)
6. Donkere nevels: stofwolken die het licht van andere bronnen blokkeert; verder vergelijkbaar met reflectienevels. Is een stelsel zodanig in de ruimte georiënteerd dat het vlak van de spiraalarmen naar ons toe is gericht, dan ziet men de donkere materie van dit vlak als een donkere band het hele stelsel doorsnijden. De kleinste absorptienevels worden globule genoemd.
   Soms zijn ze zichtbaar tegen de achtergrond van een heldere nevel, zoals de grote Paardenkopnevel (IC 434). Ook de Kolenzaknevel, die zich in het Zuiderkruis bevindt, is een voorbeeld van een donkere nevel.
7. Planetaire nevels: gaswolken die ontstaan in de eindfase van het leven van niet al te massieve sterren, als ze de buitenste schillen afstoten.
   Voorbeelden van planetaire nevels zijn de Ringnevel (M57), de Halternevel (M27), de Helixnevel, de Ringnevel (M57) en de Kattenoognevel (NGC6543).
8. Supernovaresten: ontstaan aan het eind van het leven van massieve sterren, een groot deel van de oorspronkelijke massa van de ster wordt in een explosie in de ruimte geslingerd.
   Voorbeelden van overblijfselen van supernova's zijn de bekende Krabnevel (M1) en de Sluiernevel (NGC 6960/6992/6995, ook wel Cirrusnevel genoemd).
9. Wolf-Rayetnevels. Sommige massieve sterren (Wolf-Rayetsterren), die meestal ook eindigen in een supernova, genereren in een bepaalde fase van hun bestaan ook nevels door het afstoten van buitenste lagen.
   Voorbeelden zijn de Helm van Thor (NGC2359), de Sikkelnevel (NGC6888) of NGC 3199.

De Orionnevel is op een heldere wolkenloze nacht zonder lichtvervuiling nog net met het blote oog te zien. Grote, duidelijke nevels zijn te zien met behulp van een middelgrote (100-150 mm objectiefdiameter) amateurtelescoop. Voor minder duidelijke exemplaren is een grotere telescoop nodig.

Foto's

vergelijking van Trapezium cluster in zichtbaar licht en in infrarood

Zie ook

• Interstellair medium
• H-II-gebied

Mediabestanden

Zie de categorie Nebula van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

---