Dixieland

Dixielandband met banjo

Dixieland is een vroege stijl jazzmuziek die rond 1917 in New Orleans ontstond. De stijl wordt ook wel New Orleans Jazz genoemd. Enkele bekende Dixielandnummers zijn Basin Street Blues en When the Saints Go Marching In.

Dixieland is een vroege jazzstijl die is ontstaan uit een samensmelting van diverse muziekstijlen zoals ragtime, creole jazz en blues. De start van het zogenaamde swing-tijdperk in 1930 kan als eindpunt van de Dixielandperiode worden gezien, hoewel er wel een paar revivals van de muziekstijl volgden (in de jaren 1950 en nog eens in de jaren 1990).

Stijl

Dixieland is een typisch Amerikaanse muzieksoort, ontstaan uit een samensmelting van Creoolse muziek met ragtime, blues, "negrospirituals", marsmuziek en de zogenaamde Tin Pan Alley-muziek die toen populair was. In deze smeltkroes van stijlen lag de nadruk vooral op de collectieve improvisatie en minder op solistische improvisaties, zoals die later populair werden bij de swing en latere jazzstijlen.

Dixieland wordt gespeeld in vierkwartsmaat. Hierbij spelen banjo, piano en slagwerk meestal alle 4 tellen van de maat, terwijl de basinstrumenten, dus contrabas of tuba al dan niet samen met de linkerhand van de piano, afwisselend twee of vier tellen in de maat spelen.

Kenmerkend voor het genre is verder dat de koperblazers met klarinet gelijktijdig improviseren, in tegenstelling tot de veel striktere scheiding tussen samenspel en solo's die in latere jazz gebruikelijk werd.

De traditionele rolverdeling bij de melodie-instrumenten is dat de trompet de melodie min of meer vrij omspeelt, de trombone met karakteristieke glissandi de overgang van het ene akkoord naar het volgende aangeeft, en de klarinet, binnen de gegeven harmonieën, aanvullende stemmen improviseert.

De traditionele instrumenten die in een dixielandband voorkomen zijn trompet of cornet, trombone, klarinet, soms saxofoon, heel soms kazoo, piano (optioneel), en een ritmesectie bestaande uit contrabas (of tuba of sousafoon), banjo of gitaar, en drums.

Bezetting

In een traditioneel Dixielandorkest is sprake van een front line en een ritmesectie. De frontline bestaat uit cornet (speelt de melodie, dit instrument werd later vervangen door trompet), klarinet (voor de melodieën bovenop het thema) en trombone (ritmische ondersteuning van de melodie).

De ritmesectie bestaat uit drums, bas en gitaar (later vervangen door banjo en weer later door piano).

Geschiedenis

Dixieland ontstond als blanke reactie op de zwarte New Orleans Jazz. Het Dixielandorkest dat de muziek in brede kring populair maakte was echter de in 1917 door Nick La Rocca in New Orleans opgerichte, uit blanke muzikanten bestaande Original Dixieland Jazz Band. Met deze naamgeving introduceerde de band de nu bekende term jazz. Tot dan toe werd de muziek jass genoemd. Met hun gestructureerde variant op het genre, waarin voor improvisatie nauwelijks plaats was, maakten zij de dixieland aanvaardbaar voor een blank publiek. Ze effenden daarmee de weg voor de zwarte muzikanten die de jazz in de jaren 20 naar Chicago en New York exporteerden. Grote namen zoals Joe "King" Oliver, Louis Armstrong, Kid Ory, Johnny Dodds en Bunk Johnson werden daardoor ook buiten New Orleans bekend.

Blanke musici die geassocieerd worden met de Dixielandstijl en een creatieve en invloedrijke plaats innemen in de jazzgeschiedenis zijn Bix Beiderbecke - cornet, Adrian Rollini - bassaxofoon en Jack Teagarden - trombone.

Dixieland kende haar hoogtijdagen in de jaren twintig van de twintigste eeuw en werd in de jaren na 1930 verdrongen door de "swing"'-jazz, en weer tien jaar later door - onder andere - de bebop.

In de jaren vijftig volgde wereldwijd een heropleving van de Dixieland.

Nederland

Op Bevrijdingsdag, 5 mei 1945, ontstond in Nederland de Dutch Swing College Band, waarschijnlijk het bekendste Nederlandse Dixielandorkest. Orkesten als de Dutch Swing College Band kwamen op binnen de Nederlandse studentencorpora.

Vanwege de bij die studentenverenigingen horende associatie met de conservatief-liberale zuil werd de muzieksoort vooral in liberale kringen populair. Dixieland wordt in Nederland daarom ook wel "VVD-" of "AVRO-jazz" genoemd. Het genre ontwikkelde zich in deze context tot een "nette" op het geluid van de Original Dixieland Jazz Band geïnspireerde muzieksoort. In ludieke varianten op deze blanke Dixieland werden ook wel feestinstrumenten als de kazoo ingezet, zodat Dixieland bij velen een oubollig imago kreeg.

Controverse

Het woord "Dixieland" wordt internationaal vaak om andere redenen afgewezen: het woord is ontleend aan de Original Dixieland Jazz Band die zich ten tijde van hun successen - onterecht - als de "uitvinders" van de jazz lieten aankondigen. Om meer recht te doen aan de werkelijke geschiedenis van het genre noemt men Dixieland in de VS ook wel classic jazz of traditional jazz. De historisch meest correcte term voor deze "oerjazz" is New Orleans Jazz. De naam Dixieland wordt in dit geval gereserveerd als negatief waardeoordeel voor de vaak nogal plichtmatig gespeelde blanke variant.

Het feit dat blanke muzikanten de jonge, zwarte jazzmuziek ombouwden tot de wat boertige en ouderwetse variant Dixieland blijft een ongelukkige en ironische noot in de jazzmuziekgeschiedenis. Eentje met een zelfs wat racistische ondertoon; blanke musici verfden hun gezicht zwart en gedroegen zich koddig op het podium. Duidelijk in een poging om van zwarte musici een karikatuur te maken. Een bekend voorbeeld hiervan is de blanke zanger Al Jolson die zich voor de film The Jazz Singer zwart verfde. Aan de andere kant werden de New Orleans Rhythm Kings en de al eerder genoemde Original Dixieland Jazz Band (geheel bestaande uit blanke muzikanten) in korte tijd zó beroemd, dat latere zwarte jazzorkesten konden meeliften op deze roem. Dat maakte de bittere pil wat zoeter.

Bekende muzikanten

• Louis Armstrong (in zijn beginjaren) - cornet
• Buddy Bolden - cornet
• Geary "Bunk" Johnson - cornet en trompet
• Buddie Petit (Joseph Crawford) - cornet
• Freddie Keppard - cornet
• Joe "King" Oliver - cornet
• William "Buster" Bailey - klarinet
• Sidney Bechet - klarinet
• Johnny Dodds - klarinet
• Jimmie Noone - klarinet
• Honoré Dutrey - trombone
• Kid Ory - trombone
• Bill Johnson - bas, bandleader
• Lil Hardin-Armstrong - piano
• Jelly Roll Morton - piano
• Johnny St. Cyr - banjo
• Warren "Baby" Dodds - drums

Bands

• Kid Ory's Creole Orchestra
• King Oliver's Creole Jazz Band
• New Orleans Feetwarmers
• New Orleans Rhythm Kings
• The Original Creole Orchestra
• The Red Hot Peppers - met pianist Jelly Roll Morton

Bronnen

• Mervyn Cooke, Jazz, Londen, 1998. ISBN 0500203180
• Ruud Kuyper, Jazz in stijl, Rijswijk, 1992. ISBN 9038900368