Noordzeekanaal

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Noordzeekanaal
Kaart van Nederland met het Noordzeekanaal
Kaart van Nederland met het Noordzeekanaal
Lengte 21 km
Scheepsklasse -
Jaar ingebruikname 1876
Van IJ
Naar Noordzee
Loopt door Noord-Holland
Luchtopname
Luchtopname
Noordzeekanaal nabij IJmuiden
Noordzeekanaal nabij IJmuiden
Het Noordzeekanaal gezien vanaf Buitenhuizen richting Amsterdam
Het Noordzeekanaal gezien vanaf Buitenhuizen richting Amsterdam
Sleephopperzuiger Geopotes 14 aan het baggeren op het Noordzeekanaal.
Sleephopperzuiger Geopotes 14 aan het baggeren op het Noordzeekanaal.
Portaal  Portaalicoon   Maritiem

Het Noordzeekanaal is een kanaal in Nederland dat loopt van de stad Amsterdam (het IJ) naar IJmuiden, waar het uitmondt in de Noordzee.

Geschiedenis[bewerken]

Om de verbinding tussen de Haven van Amsterdam en de Noordzee te verbeteren werd in 1824 het Noordhollandsch Kanaal tussen Amsterdam en Den Helder in gebruik genomen. Dit kanaal voldeed al snel niet meer aan de eisen van het groeiende scheepvaartverkeer. Vanaf ongeveer 1848 is men gestart met de zoektocht naar alternatieven voor het Noordhollandsch Kanaal. In 1852 nam de Gemeente Amsterdam het initiatief voor een commissie die tot taak kreeg alle mogelijkheden te onderzoeken voor een kanaal van het IJ door de duinen naar de Noordzee, dat was immers de kortste verbinding.[1] Met dit plan was het doorgraven van de duinen nabij Velsen, of op het smalste deel van Holland ('Holland op zijn Smalst') vereist. Na vele plannen onderzocht te hebben, was men in december 1861 zover gekomen dat een concessie voor het graven van een kanaal en de exploitatie kon worden verstrekt. Deze concessie werd in januari 1863 goedgekeurd door het parlement. Hierin stond onder andere, dat:

  • de concessie voor een periode van 99 jaar wordt verleend;
  • de in te polderen gronden van het IJ ten goede komt aan de concessiehouder;
  • de concessiehouder het recht kreeg sluis-, kanaal- en havengelden te heffen, maar deze mochten de heffingen van het Noordhollandsch Kanaal niet overtreffen.[2]

Bij Koninklijk Besluit werd op 16 juni 1863 de concessie verleend aan de vennootschap 'De Amsterdamsche Kanaal Maatschappij' (AMK) met als voorzitter Simon Wolf Josephus Jitta (1818-1897). Een Nederlandse aannemer durfde het werk niet aan te nemen, maar in Engeland waren de heren Lee, die reeds veel ervaring hadden met de aanleg van havens in Engeland, bereid de klus te klaren. De aanneemsom bedroeg 27 miljoen gulden. Na 11 jaar graven, dijken aanleggen en bouwen aan sluizen werd op 1 november 1876 het kanaal geopend door koning Willem III, Josephus Jitta hield de feestrede. Financieel was het geen succes voor het AMK; in 1883 werd de maatschappij geliquideerd en nam het Rijk alle verplichtingen en rechten over.[3]

Inpolderen en graven[bewerken]

De Koning gaf opdracht tot de aanleg van het kanaal ter bestrijding van de werkloosheid. De graafwerkzaamheden begonnen op 8 maart 1865 in de duinen van de Breesaap. De 7 kilometer brede duinen tussen Velsen en de Noordzee werden met schop en kruiwagen afgegraven. Stoomgraafmachines waren beschikbaar, maar het meeste werk werd met de hand gedaan.

Op 1 november 1876 werd het kanaal voor de scheepvaart officieel geopend en koning Willem III maakte de eerste tocht door de sluizen. Het kanaal had toen een bodembreedte van 27 meter en was daar circa 7 meter diep. Voor het Noordhollandsch Kanaal waren de vergelijkbare afmetingen ruim 9 meter breed en bijna 6 meter diep. Aan de waterspiegel was het laatste kanaal bijna 38 meter breed.

IJpolders[bewerken]

Het Noordzeekanaal is grotendeels ontstaan door inpoldering van het IJ, hiervoor werden over een lengte van 17 km dijken aangelegd. Het IJ was in de loop der eeuwen ontstaan door oeverafslag langs de randen. Dijken aan de noord- en zuidzijde voorkwamen dat het IJ nog groter zou worden. Nadat het veen was weggeslagen is een laag vruchtbare jonge zeeklei afgezet. De aanleg van de IJpolders, het Noordzeekanaal en de zijkanalen ging simultaan. De werkzaamheden duurden circa zeven jaar en de polders waren in 1872 voltooid. De polders hadden een totale oppervlakte van 5.500 hectare. Na de aanleg van wegen en sloten ging men over tot de verkoop van de grond. De verkoopopbrengst werd gebruikt om de kosten van de aanleg van het kanaal te betalen.[4]

Voor de afwatering en de scheepvaart van onder andere het Spaarne, de Zaan en de Nauernasche vaart werden negen zijkanalen aangelegd (Zijkanaal A t/m I). Graafwerk was noodzakelijk door de polder Buitenhuizen, ten zuiden van Assendelft, die zich uitstrekte tot nabij Spaarndam.

Sluizen[bewerken]

Sluizencomplex gezien vanuit het westen met IJmuiden rechts

Aan de oostkant van Amsterdam werd het met de Zuiderzee in open verbinding staande IJ afgesloten door de aanleg van de Oranjesluizen (in gebruik genomen in 1872), zodat tussen deze sluizen en die van IJmuiden één waterpeil kon worden gehandhaafd.

Bij de opening van het kanaal in 1876 waren er bij de uitmonding van het kanaal op de Noordzee, bij de plaats IJmuiden, twee sluizen aangelegd; de Kleine sluis en de Zuidersluis. Nadat het kanaal was overgenomen door de Staat in 1883 werd direct besloten tot de aanleg van een derde sluis. Met de aanleg van deze Middensluis werd in 1890 begonnen en de werkzaamheden duurden tot 1896. In de jaren twintig van de vorige eeuw werd een nog grotere sluis noodzakelijk. In 1921 besloot men tot de bouw van de Noordersluis, die in 1928 gereed kwam. De Noordersluis was toen de grootste sluis ter wereld.[5] Zie ook: Sluizen van IJmuiden.

Hieronder een overzicht van de sluizen van het Noordzeekanaal. Ter vergelijking zijn ook de Willem I sluis (van het Noordhollandsch Kanaal) en de sluizen van het Panamakanaal opgenomen.

Naam sluis Jaar ingebruikname Lengte (in m) Breedte (in m) Diepte (in m)
Kleine sluis 1876 69 12 5
Zuidersluis 1876 120 18 8
Middensluis 1896 225 25 10
Noordersluis 1929 400 50 15
Nieuwe sluis (indicatief) 2016 500 65 18
Willem I sluis 1826 65 15 5
Panamakanaal 1914 304 33.5 12

Havenmond[bewerken]

Ter bescherming van de toegang tot het kanaal waren twee pieren in zee aangelegd. Steeds groter wordende schepen vereisten een verbreding van de doorgang en in 1957 startte het Waterloopkundig Laboratorium in Delft een onderzoek naar de beste oplossing. De uitkomst was een asymmetrische opening waarbij de zuidelijke pier circa 500 meter langer zou worden dan de noordelijke. De lengte van de noordpier zou van 1.500 meter tot 2.500 meter worden verlengd en de zuidelijke pier tot circa 3.000 meter. Deze oplossing bood als voordelen minder verzanding van de monding en binnenkomende zeeschepen zouden minder last hebben van de overheersende zuidwesten wind en zuid-noordstroming langs de kust. De invaart opening werd verbreed van 260 meter naar 750 meter en de vaargeul verdiept tot 15 meter. Eind 1960 was men begonnen met de werkzaamheden en in 1967 was het werk voltooid.[6]

Verbreden en verdiepen[bewerken]

Bij de opening was nog niet het volledige kanaal op de gewenste diepte van 6,5 meter; baggermolens hadden hiervoor nog twee jaar nodig. Het eerste volbeladen schip dat onbelemmerd Amsterdam kon bereiken kwam in oktober 1878 aan. Tussen de jaren 1876 en 1879 steeg het aantal zeeschepen dat in de haven van Amsterdam aankwam met 40% van 1.100 tot 1.500. De schepen werden ook steeds groter; in bruto registerton was de groei zelfs 136% naar 2,7 miljoen ton. De grotere schepen maakten grotere sluizen en een breder en dieper kanaal noodzakelijk.[7]

In de figuur hieronder de ontwikkeling van het Noordzeekanaal sinds de opening:

Jaar Diepte (in m) Bodembreedte (in m)
1876 6,50 27
1881-1883 8,20 20
1889-1896 9,00 25
1897-1898 9,00 36
1904-1907 10,30 50
1929-1939 13,00 75
1958-1965 15,50 100
1963-1979 15,50 170

Huidige situatie Noordzeekanaal[bewerken]

Het Noordzeekanaal begint in feite al ver in de Noordzee. De Noordzee is onvoldoende diep en een 43 kilometer lange geul, de IJgeul, is gebaggerd voor de diepstekende schepen die de haven willen binnenvaren. De IJgeul heeft een breedte van 450 à 600 meter. Schepen met een diepgang vanaf 14,10 meter tot 17,80 meter moeten gebruikmaken van de IJgeul. Bij vloed kunnen dieper stekende schepen gebruik van de geul dan bij eb.[8]

De Buitenhaven van IJmuiden is bereikbaar voor schepen met een diepgang van 17,80 meter. Schepen die naar Amsterdam willen doorvaren, mogen in verband met de veiligheid niet dieper steken dan bijna 14 meter. In de Buitenhaven bestaat de mogelijkheid om schepen te lichteren aan de IJ-palen. Lichteren is het gedeeltelijk overslaan van de lading van grote bulkcarriers in kleinere schepen zoals binnenvaartschepen en duwbakken, waardoor de bulkcarriers minder diep komen te liggen en verder kunnen varen naar Amsterdam. De IJ-palen bestaan uit twee afmeerpalen, drie meerboeien en een dukdalf. De huidige lichterlocatie is omstreeks 1998 in gebruik gekomen.

Inmiddels bestaan er plannen om de in 1967 gegraven en in 1991 afgesloten Averijhaven in gebruik te nemen als locatie om te lichteren. De Averijhaven had oorspronkelijk de functie van vluchthaven voor schepen met averij, wachtend op reparatie, maar is als zodanig nauwelijks gebruikt. Tot januari 2012 fungeerde de haven als baggerdepot voor baggerslib uit de Hoogoven-haven.

Satellietfoto

Net als bij de sluizen is het kanaal diverse malen verbreed en verdiept. Het kanaal is nu 170 meter breed en 15,5 meter diep. De bovenkant van de Velserspoortunnel en Velser(auto)tunnel liggen op iets meer dan 16 meter, waarmee de maximale diepte van het kanaal is bereikt. Schepen die dieper steken dan ongeveer 13,70 meter mogen geen gebruik maken van het kanaal.[9]

Na het passeren van de sluizen en na 11,5 kilometer varen begint het Westelijk Havengebied (Westpoort) met de Afrikahaven. Deze heeft een oppervlakte van meer dan 900 hectare. Na 20,6 kilometer gaat het Noordzeekanaal over in het IJ. Schepen met een maximaal toegestane diepgang van 14,05 meter in zoet water, overeenkomend met 13,75 meter in zout water, kunnen de Mercuriushaven bereiken op 21,5 kilometer achter de sluizen. Drie kilometer verder, in het stadscentrum, ligt de Passagiers Terminal Amsterdam. Na 28 kilometer worden de Oranjesluizen bereikt. Deze sluizen worden hoofdzakelijk door de binnen- en recreatievaart gebruikt om naar het Markermeer te varen. Het Noordzeekanaal staat in open verbinding met het Amsterdam-Rijnkanaal; er zijn geen sluizen (meer) tussen beide waterwegen.[10]

Het kanaal heeft de groei van de haven van Amsterdam bevorderd. Het Noordzeekanaalgebied (inclusief kleinere havens als bijvoorbeeld Zaandam) is het tweede zeehavengebied in Nederland, na Rotterdam Europoort. Tussen Hamburg en Le Havre staat de haven op de vierde plaats, met een totale overslag van 87,8 miljoen ton in 2007. Van alle goederen wordt 70% binnen de regio verwerkt; de overige 30% wordt zonder bewerking direct doorgevoerd. Voor doorvoer naar het achterland zijn met name het Amsterdam-Rijnkanaal en de route over het IJsselmeer van belang.[11]

In de onderstaande figuur de overslagactiviteiten per haven in het Noordzeekanaal gebied in het jaar 2010:

in 1000 tonnen
Omschrijving Amsterdam Beverwijk IJmuiden Zaanstad Totaal
Gelost 48.827 207 14.934 69 64.037
Geladen 23.872 76 2.650 10 26.607
Totaal 73.699 284 17.584 79 90.645

De laatste tien jaar maken jaarlijks gemiddeld ongeveer 9.000 zeeschepen gebruik van het Noordzeekanaal. Binnen dit totaal is een duidelijke verschuiving zichtbaar van kleine naar grotere schepen. Het aantal grote schepen, van 70.000 ton en meer, dat de sluizen passeert, is tussen 1997 en 2007 gestegen van 91 naar 306.[12] De Noordersluis is de enige van de vier sluizen bij IJmuiden die deze grote zeeschepen kan schutten. Het aandeel van deze sluis in de totale hoeveelheid lading die de haven van Amsterdam bereikt, is 80%.

Plannen voor nieuwe sluis[bewerken]

De afmetingen van de Noordersluis, de benutting van de capaciteit en de leeftijd van de sluis heeft de noodzaak doen ontstaan voor een nieuwe, grotere sluis. Het gewenste jaar van de opening van deze sluis is 2016; de geplande nieuwe sluis wordt 500 meter lang, 65 meter breed en 18 meter diep.[13] Over de exacte afmetingen wordt nog gestudeerd. Voor de ligging van de nieuwe sluis zijn twee opties, namelijk: (1) tussen de Noorder- en Middensluis of (2) tussen de Noordersluis en het gemaal. De totale kosten worden begroot op 700 à 800 miljoen euro. Het Rijk, de provincie Noord-Holland en de Gemeente Amsterdam zullen alle drie financieel bijdragen aan het project, waarvan ongeveer 75% door het Rijk zal worden betaald.[14]

Zijkanalen[bewerken]

Het Noordzeekanaal en Afgesloten IJ hebben tien zijkanalen: A t/m K. Deze verbinden rivieren of kanalen die op het IJ of Wijkermeer uitkwamen na de inpoldering met het Noordzeekanaal of afgesloten IJ.

  • Zijkanaal A verbindt de haven van Beverwijk met het Noordzeekanaal, maar was oorspronkelijk een inundatiekanaal voor de Stelling van Amsterdam.
  • Zijkanaal B verbond Spaarndam met het Noordzeekanaal. Het kanaal is in de jaren zestig van de 20e eeuw in tweeën gedeeld door de aanleg van de A9. Ook de aansluiting op het Noordzeekanaal is afgedamd waardoor het niet meer met het kanaal in verbinding staat. Het gedeelte tussen de A9 en de Amsterdamseweg (N 202) is nu kanobaan. Tussen Spaarndam en de A9 liggen in Zijkanaal B vele woonschepen.
  • Zijkanaal C verbindt Spaarndam met het Noordzeekanaal bij Buitenhuizen. Dit is tevens een belangrijke afwatering van het gemaal van het Hoogheemraadschap van Rijnland bij Spaarndam naar het Noordzeekanaal. De A9 heeft een beweegbare brug over dit zijkanaal.
  • Zijkanaal D verbindt de Nauernasche vaart met het Noordzeekanaal.
  • Zijkanaal E is een heel kort kanaal en verbindt het Zuideinde van Westzaan met het Noordzeekanaal.
  • Zijkanaal F verbond Halfweg met het Noordzeekanaal. Het grootste deel van het kanaal is gedempt, bij Halfweg is nog een restant aanwezig, dat via het gemaal van Rijnland met de Amerikahaven is verbonden. Dit is tevens een belangrijke afwatering van Rijnland naar het Noordzeekanaal.
  • Zijkanaal G verbindt Zaandam en daarmee de rivier de Zaan met het Noordzeekanaal.
  • Zijkanaal H verbindt het Barndegat met het Noordzeekanaal.
  • Zijkanaal I verbindt de Oostzaner Overtoom met het Afgesloten IJ.
  • Zijkanaal J (het Noordhollandsch Kanaal) verbindt Den Helder met het Afgesloten IJ.
  • Zijkanaal K verbindt de haven van Nieuwendam met het Afgesloten IJ.

De afwatering van het Noordzeekanaal op de Noordzee vindt plaats via de Spuisluis te IJmuiden, tegenwoordig aangevuld met een gemaal, het grootste van Europa. Beide kunstwerken zijn zeer belangrijk voor de waterhuishouding in West-Nederland.

Bruggen en tunnels[bewerken]

Over, resp. onder het Noordzeekanaal en het IJ liggen (of lagen) de volgende bruggen en tunnels:

Veerdiensten[bewerken]

GVB Pont 8 op het Noordzeekanaal bij Velsen. Foto: Erik Swierstra.

Over het Noordzeekanaal en het IJ zijn de volgende veerponten:

Met ingang van 19 december 2007 werden de veerdiensten over het Noordzeekanaal bij Velsen, Buitenhuizen en Zaandam van het Rijk door de Gemeente Amsterdam overgenomen.[15] Deze diensten werden aanvankelijk door Connexxion uitgevoerd; met ingang van 1 juli 2013 is de uitvoering in handen van het Amsterdamse GVB.[16]

Vanaf Amsterdam-Tasmanstraat[bewerken]

  • Tasmanstraat – Distelweg (GVB)
  • Tasmanstraat – NDSM-terrein (GVB)

Vanaf Amsterdam de Ruijterkade (Station Amsterdam Centraal)[bewerken]

Huidig[bewerken]

  • De Ruijterkade – NDSM-terrein (GVB)
  • De Ruijterkade – Buiksloterweg/Tolhuis (In de volksmond: Tolhuispont; GVB)
  • De Ruijterkade – IJplein (In de volksmond: Valkenwegpont; GVB)
  • De Ruijterkade – Sumatrakade (GVB; opgeheven 1 september 2007)

Zie ook: GVB (Amsterdam), Amsterdamse veren en Hollandsche Vaartochten Maatschappij.

Voormalig[bewerken]

Canon van Amsterdam[bewerken]

Externe link[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • (nl) Kingma, Jur. Heraan! De Stad van de Aemstel ligt aan zee! Geraadpleegd op 18 januari 2009
  • Sluizen en gemalen in het Noordzeekanaal, GJ Arends, 2001, ISBN 90 5345 184 6
  • De Haven van Amsterdam, Zeven eeuwen ontwikkeling Auteurs: Carly Misset (redactie), Roeland Gilijamse en Hans Bonke (auteurs). Uitgeverij Thoth, Bussum, september 2009. ISBN 978-906868-515-2
  • Gerard van de Ven, De Nieuwe Waterweg en het Noordzeekanaal – Een waagstuk. Onderzoek in opdracht van de Deltacommissie, april 2008. Online: website Deltacommissie, pagina Achtergrondrapporten (downloadbaar als pdf).

Referenties[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Sluizen en gemalen in het Noordzeekanaal, G.J. Arends, 2001, blz. 24
  2. Sluizen en gemalen in het Noordzeekanaal, idem, blz. 29
  3. Sluizen en gemalen in het Noordzeekanaal, idem, blz. 33
  4. Weg en Waterbouwkunde, deel A, Ir W.H.J. Hol, blz. 143, Uitgeverij Kosmos, 1963, blz. 143
  5. Weg en Waterbouwkunde, idem, blz. 290-192
  6. De haven van Amsterdam, p. 235 en 238
  7. Roeland Gilijamse e.a., De haven van Amsterdam, Uitgeverij: THOTH te Bussum, 2009, ISBN 978 90 6868 523 7
  8. Hoofdrapport MIRT-verkenning zeetoegang IJmond, Rijkswaterstaat, 13 oktober 2008, pag. 13 Geraadpleegd op 2011-04-22
  9. idem MIRT-verkenning zeetoegang IJmond, blz. 26
  10. Idem MIRT-verkenning zeetoegang IJmond, pag. 18-19
  11. idem MIRT-verkenning zeetoegang IJmond, blz. 27
  12. idem MIRT-verkenning zeetoegang IJmond, blz. 41
  13. Gemeente Amsterdam, Doorbraak nieuwe sluis, persbericht 27 November 2009
  14. Parool, Ruzie om omvang nieuwe zeesluis, 15 januari 2010
  15. Ponten Noordzeekanaal naar Amsterdam - Dienstregeling blijft hetzelfde, amsterdam.nl. Online te raadplegen via rijksoverheid.nl
  16. GVB neemt veerdiensten Noordzeekanaal over, www.gvb.nl; juli 2013.
  • "Artikel uit Penmerk, bedrijfsblad voor het personeel van het Provinciaal Elektriciteitsbedrijf van Noord-Holland, 1976."
Havens en werven in het Amsterdamse havengebied