Notenkraker (ballet)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De Notenkraker (Russisch: Щелкунчик; Sjtsjelkoentsjik) is een ballet uit 1892 op muziek van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski. De oorspronkelijke choreografie, gebaseerd op een sprookje van de Duitse schrijver E.T.A. Hoffmann, was van Marius Petipa en Lev Ivanov. Het stuk, dat ook geschikt is voor kinderen, speelt rond de kerstboom. De Notenkraker wordt om deze reden dikwijls rond kerstmis uitgevoerd.

StampsRussia CPA50-53.jpg

Verhaal[bewerken]

Het verhaal gaat over een meisje dat Clara Staalboom heet en het begint op kerstavond. Er zijn verschillende mensen op bezoek, waaronder de raadselachtige heer Drosselmeijer. Clara krijgt van hem een notenkrakerpop en Frits, haar broertje, krijgt een soldatenpak met zwaard. Als alle gasten weg zijn, gaat Clara slapen. In haar droom komt de notenkrakerpop tot leven. Hij verandert in een prins.

Clara en de prins raken al snel verliefd en zijn gelukkig, maar de prins heeft een grote vijand, de Muizenkoning. De Muizenkoning en zijn muizen veranderen de prins in een levende Notenkraker. Clara wil de Notenkraker graag helpen, maar ze weet niet hoe.

De Notenkraker vecht tegen de horde muizen, waardoor ze in het binnenste van Drosselmeijers toverlantaarn belanden. Daar ontmoeten ze de sneeuwkoningin en de suikertaartfee. De suikertaartfee en de prins nemen Clara mee op een magische reis. Die voert hen langs verschillende exotische landen. Als eerste zijn ze in Spanje, daarna Arabië, China, Rusland en als laatste Griekenland. Elk land heeft zijn eigen dans en muziek. Als Clara en de Notenkraker uit de toverlantaarn zijn gekomen, gaat de Notenkraker de Muizenkoning opzoeken en daagt hem uit. Als ze even aan het zwaardvechten zijn, dan wordt de Notenkraker geraakt. Hij is te zwaargewond om verder te vechten.

Gelukkig is daar Frits, gekleed in zijn soldatenpak met zwaard. Hij vecht verder tegen de Muizenkoning. Als de Muizenkoning even niet oplet, steekt Frits hem neer. Frits kijkt of de Muizenkoning nog leeft, maar deze is dood. Dan gebeurt er iets met de Notenkraker. Hij verandert weer in een prins. Samen dansen ze een geweldige pas de deux en een mooie liefdesdans. Dan wordt Clara weer wakker. Alles lijkt normaal. Ze rent snel naar haar notenkrakerpop en ze ziet dat hij weer gewoon een pop is. Ze had alles gedroomd.

De afgeleide suite[bewerken]

Van het ballet de Notenkraker werd door Tsjaikovski een orkestsuite gemaakt. De suite haalde in populariteit het eigenlijke ballet in door het veelvuldig gebruik van de muziek in films. Zo werd in de Walt Disneyfilm Fantasia de suite gebruikt, evenals in de film Peter Pan waar Tinkelbel werd begeleid door de Dans van de Suikerboonfee.

Dans van de Suikerboonfee
Vista-kmixdocked.png
Een fragment uit Dans van de Suikerboonfee 

Tsjaikovski stelde de suite als volgt op:

  1. De Miniatuurouverture
  2. Danses caractéristiques:
    1. Mars
    2. Dans van de Suikerboonfee
    3. Russische Dans
    4. Arabische Dans
    5. Chinese Dans
    6. Dans van de Rietfluiten
  3. Bloemenwals

Instrumentatie[bewerken]

  • 3 fluiten (2e en 3e fluit spelen ook piccolo)
  • 2 hobo's
  • althobo
  • 2 klarinetten in B♭ en A
  • basklarinet in B♭ en A
  • 2 fagotten
  • 4 hoorns in F
  • 2 trompetten in B♭ en A
  • 3 trombones
  • tuba
  • pauken
  • slagwerk
    • triangel
    • grote trom
    • bekkens
    • snaartrom
    • tamboerijn
    • castagnetten
    • tamtam
    • glockenspiel
  • 2 harpen
  • celesta (of piano)
  • kinderkoor
  • strijkers
  • Ratel

Volledige inhoud[bewerken]

Ouverture

Acte 1[bewerken]

Tableau 1[bewerken]

1. Scène: De kerstboom
2. Mars
3. Kleine kindergalop en binnenkomst van de ouders
4. Dansscène: Drosselmeyers binnenkomst en verdeling van de cadeautjes
5. Scène: De presentatie van de notenkraker en grootvaders dans
6. Scène: Vertrek van de gasten – De nacht
7. Scène: Het gevecht

Tableau 2[bewerken]

8. Scène: Een sparrenbos in de winter
9. Sneeuwvlokkenwals

Acte 2[bewerken]

Tableau 3[bewerken]

10. Scène: Het betoverde paleis van het Koninkrijk der Zoetigheden

Personages[bewerken]

  • Clara Staalboom - Hoofdrolspeelster
  • Frits Staalboom - Broertje van Clara
  • De suikerboonfee - laat Clara alle landen zien (een van de hoofdrollen)
  • Louise Staalboom - Moeder van Clara en Frits
  • Heer Drosselmeijer - Geheimzinnige man die de cadeaus aan de kinderen geeft
  • Neef van Drosselmeijer - Hulpje van meneer Drosselmeijer
  • Muizenkoning - Slechterik in het stuk
  • De Notenkraker - Hoofdrolspeler, de prins in de Notenkraker

Geschiedenis[bewerken]

Opvoering in 1892

De Notenkraker moest de belangrijkste attractie worden van het winterseizoen 1891/1892. Tsjaikovski en Marius Petipa zaten met de opdracht in hun maag. Petipa heeft de vertaling van het sprookje voor zijn rekening genomen en in begin 1891 kon Tsjaikovski werken aan een uitgewerkt script, waar bijna elk detail al was vastgesteld, zoals het tempo waarin de muziek moest worden geschreven en het aantal maten dat een passage mocht duren. Het lukte Tsjaikovski echter niet om het balletstuk af te krijgen en daarom werd de première één jaar uitgesteld, maar toen eenmaal het stuk uit was, hadden de recensenten er geen goed woord voor over. Het stuk had bijvoorbeeld te weinig danspassen en kon bijna geen ballet worden genoemd. De muziek van Tsjaikovski werd wel gewaardeerd, maar dat werd bijna overschaduwd door alle kritieken. De Notenkraker werd voor het eerst ten tonele gebracht op 18 december 1892 in het Mariinskitheater te Sint-Petersburg, maar na veertien voorstellingen al niet meer uitgevoerd.

In 1934 werd in Londen voor het eerst de Notenkraker opgevoerd als Casse-Noisette. Dit was de eerste uitvoering in het Westen. In 1940 werd de Notenkraker voor het eerst uitgevoerd in Amerika en het is nu ook een traditioneel kerstuitje geworden. Dit komt mede door Walt Disney, die muziek van Tsjaikovski heeft gebruikt voor de tekenfilm Fantasia, die in 1941 is uitgekomen.

De Notenkraker wordt tegenwoordig door meer dan vijftig verschillende balletgezelschappen uitgevoerd. Alleen de choreografie van de grand pas de deux uit de tweede akte is uit het originele stuk overgebleven. Er is geen één Notenkraker meer, omdat ieder zijn eigen visie er aan geeft en het zullen er ook steeds meer worden. In 1996 bracht Het Nationale Ballet een nieuwe Hollandse Notenkraker en Muizenkoning. Hiervoor ontwierp Toer van Schayk de decors en kostuums. Ook maakte hij samen met Wayne Eagling de choreografie.