Oeigoerse Rijk

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
On Uygur On Dokuz-Oğuz Orhun Kağanlığı
 Rijk der Göktürken 745 – 940 Kanaat Kara-Khanid 
Kaart
Het Oeigoerse Rijk in 745-840
Het Oeigoerse Rijk in 745-840
Algemene gegevens
Hoofdstad Ordu-balık
Talen Gökturks en verschillende hieraan verwante Turkse dialecten.
Religie(s) Sjamanisme, Manicheïsme, etc.
Regering
Regeringsvorm Kanaat
Dynastie Nakomelingen van Kutluğ Bilge Kül Kağan
Staatshoofd Khan

Het Oeigoerse Rijk, Oeigoers Kaganaat of Orhun-Kanaat (Oeigoers/Gökturks/Turks: Uygur Kağanlığı) bestond tussen 745 - 940 nadat het eerdere Rijk der Göktürken instortte. Net als in dit rijk bestond het Oeigoerse Rijk uit een confederatie van verschillende Turkse stammen en volkeren, met de Oeigoerse Turken als belangrijkste bestuurslaag. Na 940 (sommige historici al na 840) spreekt men niet meer van het Oeigoerse Rijk, maar van een los Oeigoers stamverband.

Oorsprong[bewerken]

Veel van wat momenteel bekend is over de Oeigoeren, is afkomstig uit Chinese bronnen. In Chinese bronnen staan Oeigoeren beter bekend als Haesoqq, Vei-ho, Hui-ho, Hueu-hu, Wei-wu en vele andere benamingen. Hierdoor is het moeilijk iets met zekerheid vast te stellen, omdat de Chinese verwijzingen ook kunnen slaan op één van de kleinere Turks-Oeigoerse stammen die zich weliswaar hadden aangesloten bij de Oeigoeren, maar nog steeds onafhankelijk gedroegen. Volgens oud-Turkse bronnen draagt 'Oeigoer' (Turks: 'Uygur') echter één van de volgende betekenissen:

  • 1. "uy (werkwoord: aanpassen/volgen) + gur/gür (zelfstandig naamwoord: kracht/sterk)";
  • 2. "oy (zelfstandig naamwoord: stam) + gur/gür (zelfstandig naamwoord: kracht/sterk)";
  • 3. "oy (werkwoord: iemand neersteken en/of verwonden) + gur/gür (zelfstandig naamwoord: kracht/sterk)";
  • 4. "uy (zelfstandig naamwoord: familie, bondgenoot) + gur/gür (zelfstandig naamwoord: kracht/sterk)".

Omdat de bronnen uit het Uygur Kağanlığı spreken van On Uygur On Dokuz-Oğuz Orhun Kağanlığı (Nederlands: Tien Oeigoer(-stammen), Tien Negen-Oğuz(-stammen) Orhun Khanaat) als de officiële naam van het rijk, zijn de betekenissen twee en vier het meest voor de hand liggend. Hierin betekent het woord 'Uygur' zoveel als 'Sterke Bondgenoten' of 'Krachtige Stamverbanden'. Hiermee zou het in de context On Uygur On Dokuz-Oğuz Orhun Kağanlığı, vertaald kunnen worden als "Tien Sterke Bondgenoten, Tien Negen-Oğuz(-stammen) in het Khanaat van de Orhun Vallei". De legendarische Oğuzen-stam, waar volgens de legende alle Turkse volkeren uit voortgekomen zijn, zou op dat moment namelijk bestuurd worden door negen familiestamhoofden. Hiermee wordt ook duidelijk dat het Oeigoerse Rijk meer weg had van een confederatie waarin verschillende Turkse volkeren samenwerkten.

Beginperiode[bewerken]

Het hoogtepunt van het Oeigoerse Imperium (Turks: Uygur İmparatorluğu) in 745-840. Geel: Leefgebied huidige Turkse volkeren.

De eerste Khan was Kutluğ Bilge Kül Kağan, maar hij stierf al na twee jaar in 747. Toch geldt hij als één van de belangrijkste heersers, niet alleen omdat hij de confederatie realiseerde, maar ook omdat hij de Orhun Vallei koos als centrum. Dit bleek, vanwege de Orhun Rivier en de vruchtbaarheid van de grond, een meesterzet. Kutluğ Bilge Kül Kağan leefde nog wel lang genoeg om zijn nieuwe hoofdstad Ordu-balık, die in opdracht van Kutluğ zelf ook in de Orhun Vallei was gebouwd, compleet te zien. Het Oeigoerse Rijk had een hoogontwikkelde beschaving, met veel aandacht voor literatuur en kunst. Hierdoor betekent het woord Uygar in vrijwel alle Turkse dialecten, inclusief het Turkije-Turks, het woord beschaving.

Hoogtepunt[bewerken]

De Oeigoeren waren in de eerste helft van de 9e eeuw de grote geldschieters voor de Chinese Tang-dynastie en Chinese handelaren konden op die wijze een aanzienlijk deel van de handel op het Euroaziatische continent beïnvloeden.

Verval[bewerken]

De opsplitsing tussen Turkse Oeigoeren in Turfan (blauw) en Kansu (rood) na 840. In het groen het gebied van de Mongoolse Karahitay-stam. Geel: Leefgebied huidige Turkse volkeren.

Het verval van de Oeigoeren begon met de inval van een andere Turkse stam, de Kirgiezen. Toen deze Turkse stam zelfs de Oeigoerse hoofdstad Odu-balık innam en plunderde, verloor het Oeigoerse Rijk het gezag over vrijwel alle veroverde gebieden. Slechts een handvol Turks-Oeigoerse stammen bleef het Khanaat trouw, terwijl de andere opnieuw kozen voor een nomadenleven op de uitgestrekte vlaktes van Centraal-Azië. Uiteindelijk ontstond er tussen de overgebleven stammen ook onenigheid, hoogstwaarschijnlijk over de opvolging van de Khan na 840. Nadat Külüg Bağa middels een staatsgreep de macht greep, splitsten vele Turks-Oeigoerse stammen zich af en bleef alleen de Orhun Vallei over. De strenge winter van 840, waarbij veel vee verloren ging, zorgde voor een verdere verzwakking van het Oeigoerse Rijk. Om te ontsnappen aan de strenge winter trokken veel Oeigoeren, maar ook andere Turkse stammen, naar het westen. Later zouden deze stammen nogmaals van zich doen spreken door het Karahan kanaat (840-1040) op te richten. Op een gegeven moment (rond 940) spraken ook de Oeigoeren zelf in hun kronieken niet meer over een "imperium" maar een simpel "staatje", doorhebbend dat ze geen rol van betekenis meer speelden.

De Oeigoeren onderwierpen zich tezamen met de Karlukken in 1212 aan Dzjenghis Khan. Beide groepen werden gedomineerd door de Kara-Kitan. De grote onlusten binnen dat Kanaat hadden tot gevolg dat beide groepen geen keus hadden.

Lijst van heersers[bewerken]

  • Kutluğ Bilge Kül Kağan (in Chinese bronnen: Gulipeilo, Guli-pei-lo of Ku-tu-lu Pi-Chia Chüeh Ko-han) (744-747), in de kronieken van de Chinese Tang-dynastie ook wel "Feng-i Wang" of "Husai-jen" genoemd.
  • Bilge Kül Kağan (747-759), de eerste zoon van Kutluğ Bilge Kül Kağan.
  • Tengri Kağan (759-779), de tweede zoon van Kutluğ Bilge Kül Kağan.

Tengri Kağan bekeerde zich in 762 tot het Manicheïsme en werd kort hierna door zijn neef Tun Bağa Tarkan gedood.

  • Alp Kutluğ Bilge Kağan (voor zijn kroning bekend als: Tun Bağa Tarkan) (779-789), na 788 worden de Oeigoeren in Chinese kronieken niet meer als Huíhé maar als Huígu aangeduid.
  • Külüg Bilge Kağan (789-790), de eerste zoon van Alp Kutluğ Bilge Kağan.
  • Kutluğ Bilge Kağan (790-795), de tweede zoon van Alp Kutluğ Bilge Kağan. Omdat hij erg jong was, bestuurde generaal Kutluğ het rijk.
  • Ay Tengride Ülüg Bulmış Alp Kutluğ Uluğ Bilge Kağan (795-805).
  • Ay Tengride Kut Bulmış Külüg Bilge Kağan (805-808).
  • Ay Tengri-de Kut Bulmış Alp Bilge Kağan (808-821).
  • Kün Tengride Ülüg Bulmış Alp Küç…lüg Bilge Kağan (821-824).
  • Ay Tengride Kut Bulmış Alp Bilge Kağan (824-832).
  • Ay Tengride Kut Bulmış Alp Külüg Bilgä Kağan (832-839), door een strenge winter stierven vrijwel alle vee en rijdieren. Het Oeigoerse Rijk raakte in verval en speelde vanaf dit punt geen rol van betekenis meer. Grote gebieden werden verloren en er bleef slechts een klein kerngebied over, waar verschillende Oeigoerse generaals staatsgreep na staatsgreep pleegden.
  • Külüg Bağa (839-840).[1]

Voetnoten[bewerken]

  1. V. Minorsky, „Tamīm ibn Bahr’s Journey to the Uyghurs“, in: BSOAS 12, 1948, 275-305.

Externe links[bewerken]