Oedipus
Oedipus (Oudgrieks: Οἰδίπους[1]) of Oidipus (gelatiniseerd), voorheen in het Nederlands ook Edipus, is een figuur uit de Griekse mythologie. Oedipus is een zoon van Laios (koning van Thebe) en Iokaste.
Oedipus is de hoofdfiguur in Sophokles' tragedie Koning Oedipus (Oidipus tyrannos) uit 430 v.Chr. en in diens Oedipus te Kolonos. Verder figureert hij in Euripides' Phoinissai. Ook Aischylos (Zeven tegen Thebe) en Aristophanes dichten over Oedipus en zijn nageslacht. De mythe over Oedipus is echter veel ouder dan deze toneelschrijvers uit de 5e eeuw voor Christus: reeds Homerus maakt een zijdelingse allusie op de Oedipus-legende.
Inhoud |
[bewerken] Mythe
 Zie ook: Labdaciden |
In de mythe voorspelt het Orakel dat Oedipus zijn vader om het leven zal brengen. Om dit te voorkomen wil de vader zijn zoon ombrengen. Hij snijdt de pezen in de voet van zijn zoontje door (Oedipus betekent letterlijk gezwollen voeten) en geeft een herder de opdracht het kind naar de bergen te brengen en daar achter te laten. Zo wordt het knaapje bijna vermoord, maar de herder die de baby achter moet laten, krijgt medelijden. Hij en zijn vrouw nemen de baby in huis, gezien zij zelf niet in staat zijn kinderen te krijgen. Later hoort Oedipus van het Orakel dat hij zijn vader, die hij niet kent, zal vermoorden en met zijn moeder zal trouwen. Uit angst hiervoor vlucht hij weg.
Jaren later komt hij zijn biologische vader tegen, zonder het te weten, op een driesprong in een streek die Fokis heet. Als Oedipus de kruising nadert ziet hij een heraut en een man op paard en wagen die hem tegemoetkomen. De heraut wil hem met veel geweld van de weg af jagen als de voerman hem daadwerkelijk opzij duwt. Hij geeft de man in blinde woede een klap. De oude man op de wagen grijpt zijn kans als Oedipus langs de wagen loopt, en hij geeft hem een klap op zijn hoofd met zijn stok. Onmiddellijk slaat Oedipus de man zodat hij achterover uit de wagen tuimelt. Hij vermoordt het hele gevolg, slechts een man kan ontsnappen.
Later passeert hij Thebe, dat geterroriseerd wordt door een sfinx. Deze sfinx doodt iedereen die het opgegeven raadsel niet kan oplossen. Het raadsel luidt: "Welk schepsel loopt 's ochtends op vier benen, 's middags op twee benen en 's avonds op drie?"
Oedipus slaagt erin het raadsel op te lossen (Een mens "loopt" als baby op handen en voeten, als volwassene op twee benen en als hij oud is geworden loopt hij op drie benen: twee benen en een wandelstok). Zo verlost hij de stad van het monster. Hij wordt koning (na zijn vader te hebben vermoord) en wordt gevraagd met de koningin te trouwen (zijn moeder, Iocaste).
Wanneer later Thebe geteisterd wordt door een plaag (de pest), geeft het orakel prijs dat dit komt door een ongestrafte moordenaar. Via de blinde ziener Tiresias komt men te weten dat het om Oedipus zelf gaat. De ongelukkige Oedipus steekt zichzelf de ogen uit en gaat rondzwerven als boetedoening. Althans in Sophokles' versie. Bij Seneca lezen we dat het orakel van Delphi niet alleen op vadermoord, maar ook op incest met de moeder alludeert. Oedipus begrijpt de hints echter niet. Tiresias en zijn dochter Manto moeten hulp brengen. Ze voeren een offer uit, maar wanneer niets verloopt zoals verwacht (de eigenaardigheden moeten we lezen als toespelingen op het toekomstige lot van Oedipus), wordt besloten Laios uit de onderwereld op te roepen. Deze beschuldigt zijn zoon openlijk, maar nog ziet Oedipus niet wat er aan de hand is. Pas wanneer een oude Corinthiër en de herder Porbas hem rechtuit zeggen dat Iocaste niet alleen zijn echtgenote, maar ook zijn moeder is, vallen voor hem de stukjes in elkaar. Oedipus steekt daarop zijn ogen uit. In tegenstelling tot wat we bij Sophokles lezen, komt hij hierna niet tot rust, maar raast zijn furor verder. Hij vervloekt de natuur en meent door zijn gruweldaad te hebben getriomfeerd op het noodlot.
Oedipus wordt verbannen uit Thebe en zwerft rond tot hij uiteindelijk in de tempel van de Erinyen te Colonus arriveert. Koning Theseus van Athene beschermt hem, en hij wint ook de sympathie van de goden. Zijn zonen Eteocles en Polynices regeren inmiddels bij toerbeurt. Dit ontaardt in een machtsstrijd wanneer Eteocles de troon niet wil afstaan en Polynices in het buitenland bondgenoten tracht te zoeken om tegen Thebe op te trekken (Zeven tegen Thebe). Nu willen de Thebanen Oedipus maar wat graag terug. Creon en Eteocles proberen Oedipus te overreden terug te keren, maar deze weigert. Spoedig daarna probeert Polynices hetzelfde, eerst door overreding en later door geweld. Oedipus weigert terug te keren en vervloekt zijn zonen: mogen ze door elkaars hand in broederstrijd omkomen. Oedipus gaat vreedzaam heen, nu verzoend met de Erinyen die nu voor hem Eumeniden waren geworden.
[bewerken] Literatuur
Niet alleen de klassieke Griekse dichters/toneelschrijvers uit de 5e eeuw voor Christus (Sophokles, Euripides, Aischylos, Aristophanes, ...) vermelden Oedipus. Aristoteles schrijft over Oedipus in zijn Poetica. Uit de Romeinse oudheid is vooral Seneca's tragedie Oedipus bekend.
In het begin van de 18e eeuw was Voltaires eerste succes eveneens een tragedie op het Oedipus-thema.
In 2006 heeft A.F.Th. van der Heijden een boek uitgeven in het Oedipus-thema getiteld Drijfzand koloniseren.
[bewerken] Psychoanalyse
De naam van Oedipus leeft onder meer voort in het oedipuscomplex, een centraal begrip uit de psychoanalyse: de onbewuste seksuele drift die men - volgens Sigmund Freud - heeft jegens zijn moeder en de daarbij behorend verlangen zijn vader uit jaloezie te vermoorden. Daarbij wordt vaak over het hoofd gezien dat er bij Oedipus zelf geen sprake is van een oedipuscomplex: hij doodt zijn vader en huwt zijn moeder niet door een verborgen verlangen, maar als gevolg van het noodlot.
[bewerken] Beeldende kunsten
Van in de oudheid worden vele episodes uit het leven van de tragische held Oedipus uitgebeeld, bijvoorbeeld op aardewerk. Vooral de ontmoeting tussen Oedipus en de sfinx is daarbij een populair thema.
[bewerken] Noten
- ↑ Οἰδίπους betekent 'met gezwollen voeten' (van οἰδέω - 'opzwellen' en πούς - 'voet'), hetgeen een verwijzing is naar zijn treurige lotgevallen als kind.
[bewerken] Zie ook
| Griekse mythologie | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
 |
Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Oedipus op Wikimedia Commons. |
