Onbemand luchtvaartuig

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een onbemand luchtvaartuig of "drone" is een luchtvaartuig zonder piloot aan boord. De toestellen worden vaak op afstand bestuurd, waarbij de bestuurder zich in de nabijheid kan bevinden, maar ook op duizenden kilometers afstand. Er zijn ook autonomere toestellen, die volgens een geprogrammeerde opdracht handelen.

Er bestaan verschillende namen waaronder een dergelijk toestel bekend is: UAV (Unmanned Aerial Vehicle) of RPAS (Remotely Piloted Aircraft Systems), Micro Air vehicle (MAV), Autonomous Aerial Robotics (AAR), Small Unmanned Aircraft System (SUAS), microcopter, mini UAV of small UAV, rotor-UAV of RUAV.

Het woord drone is oorspronkelijk een Engels woord dat dar betekent (mannetjesbij). In het Nederlands wordt ook wel eens het woord droon gebruikt. "Drone" is oorspronkelijk een militaire luchtvaartterm voor een onbemand vliegtuig dat dient als 'vliegend doel' om uit te schakelen bij oefeningen; het zijn vaak aangepaste voorheen bemande uitgefaseerde straaljagers zoals de F-16 Fighting Falcon[1] en in de toekomst de F35 ofwel JSF. In de luchtvaart spreekt men voor de algemenere betekenis ondertussen conform de regels van de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie (ICAO) over RPAS.

Onbemande helikopter van het type MQ-8B Fire Scout.
De Copter Cam

Framework[bewerken]

Een analoge FPV video feed met een overlay met navigatiedata.

Drones worden samengesteld met een framework waarbij deze door de keuzevariatie aan hardware- en software componenten (zoals zwermintelligentie[2] en de autopiloot) geoptimaliseerd kan worden voor een bepaald doel zoals in open source robotics (en closed source robotics). Voor het frame van de drone wordt meestal glasvezel weefsel met carbon, aluminium, foam of biologische materialen zoals zwamvlok[3] gebruikt en soms gaat daar een laagje plastic over.

De huidige populariteit van UAV's komt door de daling van de prijzen en het gewicht van o.a. camera's, data opslag, sensoren, GPS, GLONASS, Beidou en radar[4] door massaproductie voor mobiele telefoons en is ook gecombineerd gebruik mogelijk zoals in dit voorbeeld met een Nokia 1020 waarvan de camera in het UAV framework gebruikt wordt.[5] Een voorbeeld van een geoptimaliseerde drone is de Titan Solara UAV die tot 5 jaar in de lucht kan blijven.[6]

Een UAV is meestal voorzien van radiografische besturing met video ofwel First-person view (FPV) via wifi, radiofrequenties of een satelliet waarbij de beelden van de videocamera te zien zijn op het grondstation. Onderzoekers aan de Zhejiang University in Hangzhou, China demonstreerden een drone die werkt met een brain-computer interface gebaseerd op elektro-encefalografie voor de aansturing.[7] Evenals de University of Minnesota [8] en de University of Texas.[9] Er zijn ook versies met een head-mounted display.

Qua vliegtechniek onderscheidt men het onbemande vliegtuig en de onbemande helikopter (rotor-UAV, RUAV), de configuratie zoals de bi-copter, tri-copter, quadcopter, hexacopter, octocopter fixed wing, of flexible wing plane en de wijze van opstijgen, een Vertical Take-Off and Landing Unmanned Aerial Vehicle (VUAV), ofwel VT-UAV, is een onbemand luchtvaartuig dat een verticale take-off heeft, kan hoveren en verticaal daalt (VTOL).

Grondcontrolestation[bewerken]

De grondcontrolestations zijn ook voorzien van HIL-simulatie om sensoren e.d te testen. Gezien het toenemende militair gebruik van cyberaanvallen tegen Microsoft-software heeft de United States Armed Forces besloten om over te gaan op Linux ground control software voor de ground control stations.[10][11]

Automatische parachute[bewerken]

Sommige drones zijn voorzien van een automatische parachute[12] en er gaan stemmen op om dit in Frankrijk te verplichten voor RPAS boven de 4 kg boven bewoond gebied, de parachute moet dan binnen 15 meter open zijn .

Civiele markt[bewerken]

De markt voor alleen civiele toepassingen in de VS zou binnen 10 jaar een omvang van 10 miljard dollar hebben[13][14] en volgens de non-profitorganisatie AUVSI[15] zou het binnen 3 jaar 70.000 banen opleveren in de Amerikaanse markt met een waarde van 13,6 miljard, met meer dan 100.000 banen en een markt van 82 miljard in de VS in 2025.[16] De Aerospace States Association heeft een oproep gedaan aan alle belanghebbenden om een voorstel in te dienen waarin persoonlijke privacy, transparantie en werkgelegenheid meegenomen worden.[17][18] In 2017 zullen er naar verwachting in de VS 10.000 commerciële drones rondvliegen.

De Federal Aviation Administration heeft op 15 februari 2012 met de FAA Modernization and Reform Act of 2012 opdracht gekregen van het Amerikaans Congres om de UAV uiterlijk in september 2015 in het nationale luchtvaartruim te integreren[19][20] en heeft op 7 november 2013 een Roadmap hiervoor gepubliceerd.[21] Tot er nieuwe regulering is van de FAA is elk commercieel gebruik zonder ontheffing in de VS verboden en alle bedrijven die sinds de jaren 80 met UAV's werkten, sluiten hun bedrijven, ontslaan het personeel en wijken uit naar landen zoals Engeland, Frankrijk en China die nieuwe wetgeving ontwikkeld hebben die niet alleen commercieel gebruik toestaat maar dit gebruik zelfs aanmoedigt.[22]

Een aanvraagverwerking voor ontheffing op het verbod bij de FAA duurt maximaal 2 maanden en per 15 februari 2013 zouden er landelijk 327 COAs (ontheffingen) afgegeven zijn voor gebruik boven 400 feet,[23] organisaties zoals de ACLU die zich bezighouden met burgerrechten en privacy hebben de FAA gevraagd om de namen van de bedrijven met een ontheffing vrij te geven maar dat werd afgewezen.[24] Op 10 januari 2013 startte de EFF een Freedom of information act rechtszaak waarna de FAA een lijst vrijgaf.[25]

In Europa heeft de Europese Commissie een stuurgroep opgericht om het Europese luchtruim open te stellen voor civiele drones in een Staff Working Paper op 4 september 2013 met de naam "Towards a European strategy for the development of civil applications of Remotely Piloted Aircraft Systems”[26], volgens de plannen zal er een European Steering Group (ERSG) ofwel Europese RPAS (Remotely Piloted Air Systems) stuurgroep opgericht worden met als doel het Europese luchtruim tegen 2016 open te stellen voor drones. De EU heeft CIRCABC[27] en een portal voor RPAS geopend.[28] Op 8 April 2014 publiceerde de Europese Commissie Een nieuw tijdperk voor de luchtvaart. [29] De PPS SESAR Joint Undertaking[30] is bezig met Eurocontrol en ICAO (de air navigation service providers en Civil Air Navigation Services Organization) voor de toelating van RPAS in het luchtruim. De Europese UAV industrie doet hiervoor aanbevelingen via organisaties zoals UVS-international.[31]

Op 31 maart 2014 deed de Europese dienst voor extern optreden een voorstel om de ERSG over te nemen voor de integratie van militaire RPAS in het Europese luchtruim.[32][33]

De European Aviation Safety Agency (EASA) is de organisatie voor de Europese regelgeving voor de civiele luchtvaart en deze werkt samen met de nationale luchtvaart organisaties zoals de Federale Overheidsdienst Mobiliteit en Vervoer in België en de Inspectie Leefomgeving en Transport in Nederland. EASA certificaten zijn geldig in alle Europese landen. Eurocae werkt aan de Europese standaard WG-73 UAV Systems.[34] De advies organisatie JARUS[35] publiceerde “Certification Specification for Light Unmanned Rotorcraft Systems" (CS-LURS)[36] bestaande uit twee boeken – Boek 1 “Airworthiness Code” en boek 2 “Acceptable Means of Compliance” in oktober 2013. Op 16 december 2013 bracht de Italiaanse overheid via Ente Nazionale per l'Aviazione Civile (ENAC) de eerste versie van de richtlijn uit voor civiel gebruik in Italië.[37]

In Nederland is de UAV belangenorganisatie DARPAS.[38] actief en in België BeUAS[39]

Overheid[bewerken]

Militair[bewerken]

De Black Hornet-nanohelikopter (UAV).

Een belangrijke toepassing van de UAV is voor militaire doeleinden door speciale eenheden. Op een hoogte van 300 meter zijn ze vanaf de grond al onzichtbaar met het blote oog en nagenoeg onhoorbaar. Uitgerust met een ARGUS-IS-camera is er een HD-livestream van 55 vierkante kilometer, waarmee via "pattern-of-life data" personen afzonderlijk gevolgd kunnen worden. Observatie betreft vaak waarneming ter verkenning, waaronder militaire verkenning met een Unmanned Reconnaissance Aerial Vehicle (URAV), de RQ-4A Global Hawk en de MQ-4C Triton kunnen op 18000 meter hoogte een persoon bij bewolkt weer volgen.[40]

Uitgerust met nachtzichtapparatuur zoals een infraroodcamera met zender voor het live doorstralen van de beelden, zijn deze helikopters ook 's nachts goed inzetbaar voor onopvallende surveillance van een gebied, met als belangrijk voordeel de veiligheid (afwezigheid) van menselijke bemanning. Sommige modellen zijn ontwikkeld om er uit te zien als een vogel zoals de Prioria Robotics Maveric[41] met een cardanische ophanging voor de camera.[42] en de Black Hornet Nano.[43] Belangrijk voordeel van deze machines is hun geringe formaat.

De Joint Special Operations Command is in de VS verantwoordelijk voor de gewapende of ongewapende militaire inzet van drones.[44]

In Nederland heeft het 107 Aerial Systems Battery onderdeel van het Joint ISTAR-commando van het ministerie van Defensie 75 Ravens[45][46] en 12 ScanEagles.[47][48] In 2016 worden deze aangevuld met vier MQ-9 Reapers[49] die voorzien kunnen worden van verschillende soorten wapens waaronder de AGM-114 Hellfire of een lasergeleide bom (LGB).[50] De MIVD heeft het verbod op het maken van foto's en video's vanuit de lucht per 1 juni 2013 ingetrokken.[51]

In Nederland kunnen alle civiele autoriteiten zoals hoofdofficieren van Justitie, de 25 directeuren van de Veiligheidsregio's en burgemeesters zonder rechterlijke toetsing militaire drones inzetten.[52]

Het Belgische Luchtcomponent van Defensie beschikt over 12 B-Hunters vanaf de Vliegbasis Florennes, bij het 80e squadron UAV.

Grensbewaking[bewerken]

Voor de beveiliging en bewaking van de landsgrenzen heeft de EU aangegeven dat voor grensbewaking de Medium Altitude Long Endurance (MALE) UAV's van militaire kwaliteit met een vluchttijd van 24-48 uur en een vlieghoogte van 10,000 tot 30,000 feet de beste optie is.[53]

Ordediensten[bewerken]

Het gebruik van UAV's door ordediensten zoals de politie en de Koninklijke Marechaussee neemt toe. De militaire Ravens worden ingezet voor toezicht op verkeersstromen.[54][55] In september 2013 werd bekend dat soms weken achtereen met cameravliegtuigjes boven woonwijken gevlogen wordt zonder dat burgers dit weten.[56] Gedurende de maand december 2013 heeft burgemeester Eberhard van der Laan geheel Amsterdam-Noord onder controle van defensie gesteld tegen inbraken.[57][58] Op 31 december 2013 werd op verzoek van de burgemeester van Veen tussen Nijmegen en Waalwijk een Raven van defensie ingezet ter opsporing.[59] Het OM van Curaçao zet voor 3 maanden in 2014 een Raven in om roofovervallers te volgen.[60]

Indien de politie eigen drones inzet, vallen deze onder de regeling geheim cameratoezicht en is dit in de huidige vorm bij wet verboden.[61] Door deze politietaken door defensie uit te laten voeren, is het probleem opgelost. Volgens het Ministerie van Veiligheid en Justitie zou er 3 keer per week een drone gelanceerd worden, afhankelijk van het type kan een drone tot 20 dagen in de lucht blijven.[62] Volgens Minister Ivo Opstelten van Veiligheid en Justitie heeft de politie wel een aantal onbemande vliegtuigjes, maar die worden enkel gebruikt voor „innovatiedoeleinden en onderzoek”, op termijn komt er een speciale drone-eenheid voor de politie.[63] Vanwege het belang in het gebruik van een gewone UAV als bijzonder opsporingsmiddel worden er in het algemeen geen toelichtingen gegeven.[64]

Een sheriff uit Montgomery, Texas gaf aan met een subsidie van het Department of Homeland Security een drone te willen met traangas, rubberen kogels en een taser.[65]

Om de rechten van burgers op het gebied van privacy te waarborgen is er door de ACLU een rapport met aanbevelingen voor het gebruik van drones door overheden ingediend.[66]

Privacywetgeving[bewerken]

Standaard kunnen drones gebruikt worden met gezichtsherkenningssystemen, vingerafdrukherkenning, irisscanner, automatische kentekenplaatherkenning, thermografische of FLIR-camera's, nachtzichtapparatuur en Wireless LAN sniffers[67][68] waardoor een groot aantal staten in de VS via wetgeving uit privacy- en transparantieoogpunt elk gebruik door opsporende instanties blokkeren of onder specifieke voorwaarden toestaan[69] Het Wetsvoorstel flexibel cameratoezicht[70] met o.a. militaire drones is in fase 3 aan de Tweede Kamer voorgelegd waarin De bestaande mogelijkheid tot inzet voor cameratoezicht in de openbare ruimte in artikel 151c van de Gemeentewet wordt verruimd met een mogelijkheid tot inzet van tijdelijk en flexibel cameratoezicht in een vooraf aangewezen gebied (veiligheidsrisicogebied) voor de duur van maximaal drie maanden.[71][72]

Globaal[bewerken]

In 2013 is ook de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties overgegaan tot het gebruik van 5 Italiaanse Selex ES Falco drones.[73][74] Wereldwijd zijn er 40 landen die drones gebruiken.

Het aantal civiele toepassingen groeit ondertussen snel. Een relatief nieuwe ontwikkeling in onbemande surveillance voor zowel militair als civiel gebruik is de toepassing van automatisch vliegende minihelikopters (mini-RUAV's) zoals de quadcopters en de Parrot AR.Drone.

Mogelijkheden[bewerken]

Buiten de militaire toepassingen van UAV waarmee "drones" het meest worden geassocieerd zijn er talrijke civiele toepassingen waaronder luchtfoto's van gewassen, acrobatische camerahoeken voor films, luchtfotografie, zoek-en reddingsoperaties, het inspecteren van hoogspanningsleidingen en pijpleidingen, het inspecteren van gebouwen en olieplatformen, het beschermen[75] en tellen van wilde dieren[76] en het leveren van pakketten of medische voorraden in afgelegen of anderszins ontoegankelijke gebieden.

Infrastructuur[bewerken]

GIS[bewerken]

Drones worden ingezet om het geografisch informatiesysteem te voorzien van nieuwe mappen zoals in openstreetmap. Bij orthofotografie is er een correctie voor het topografische hoogteverschil, lensvertekening en de camerahoek.

Wegennet[bewerken]

Om het verkeersverloop en het ontstaan van files op de weg te traceren op het wegenverkeersnet worden er drones ingezet door het Michigan Tech Research Institute en het Department of Transportation.[77]

Bruggen[bewerken]

UAV's worden ook ingezet om opnames te maken van bruggen voor inspectie zoals bij de Köhlbrand Brug in Hamburg.[78]

Pijpleidingen[bewerken]

UAV's worden ingezet voor pijpleiding traject planning.[79] en voor monitoring van bestaande pijpleiding trajecten.[80]

Rioolinspectie[bewerken]

Drones worden ingezet voor rioolinspecties om schades op te sporen[81] en om drugs- en DNA-monsters te nemen.[82]

Hoogspanningsleidingen[bewerken]

New Mexico State University en het Electric Power Research Institute (EPRI) gebruiken onbemande vliegtuigen om stormschade op de elektriciteits distributiesystemen te beoordelen.[83][84]

Zendmasten[bewerken]

Voor de inspectie van telecomzendmasten zijn drones inzetbaar.[85]

Klimaatonderzoek[bewerken]

UAV's worden ook toegepast voor onderzoek naar vulkanen en klimaatonderzoek in de hogere luchtlagen.[86] Ook hierbij bieden ze verschillende voordelen tegenover gebruikelijke luchtvaartuigen om metingen te verrichten. Zo kunnen ze hoger vliegen en langer in de lucht blijven dan bemande vliegtuigen en zijn ze ook nog eens tot een factor 10 goedkoper.

Opsporen van radioactieve bronnen[bewerken]

Rosgidromet gebruikt een drone om radioactieve bronnen van nucleaire ongelukken op te sporen door het meten van gamma- en röntgenstraling.[87]

Archeologie[bewerken]

In Peru gebruiken archeologen drones om het onderzoekswerk te versnellen en ter bescherming van gebieden tegen in bezit nemers, bouwers en gravers. Kleine drones hielpen de onderzoekers met het produceren van driedimensionale modellen van de Peruaanse plaatsen ter vervanging van de gebruikelijke vlakke kaarten en dit in dagen tot weken in plaats van maanden tot jaren In 2013 werden de drones op tenminste zes Peruaanse archeologische vindplaatsen ingezet waaronder het koloniale Machu Llacta.[88]

Bescherming van wilde dieren[bewerken]

Drones worden in wildparken ingezet om stropers op te sporen zoals in het South African game reserve om de neushoorn te beschermen.[89]

Vogels[bewerken]

2008 - De Horck verjaagt vogels op schiphol.[90]. In 2011 werd de SmartBird gedemonstreerd met een natuurlijke vogelslag.[91]. Er zijn drones om andere vogels weg te jagen van luchthavens zoals de Robird[92] en er zijn drones zoals de Bionic Bird met geheugenmetaal als actuator om samen met andere vogels te vliegen.[93] Op de IMAV 2014 werden verschillende flexibele vleugel benaderingen gepresenteerd.[94]

Journalistiek[bewerken]

Dronejournalistiek[95] is het gebruik van drones of onbemande luchtvaartuigen voor journalistieke doelen. Het gebruik van drones voor het verzamelen van informatie in de journalistiek is vrij nieuw. Er zijn twee universitaire journalistieke programma's die deze toepassing testen binnen het journalistieke vakgebied, namelijk het Drone Journalism Lab sinds november 2011 aan de University of Nebraska-Lincoln[96] en het Drone Journalism Program aan de University of Missouri.[97]

In een artikel in Quill Magazine van de Society of Professional Journalists stelde Matt Waite als journalist dat hij ethische vragen over dronejournalistiek benaderde door eerst na te gaan of de vraag zelf niet al eerder was behandeld, omdat veel van de vragen in de discussie over dronejournalistiek al eerder zijn besproken met betrekking tot het gebruik door journalisten van telelensfotografie en helikopters. Verder stelde hij de vraag "Is dit een nieuw ethisch probleem, of een oud ethisch probleem met nieuwe techniek?".[98]

Bouwtoezicht[bewerken]

Voor het monitoren van bouwputten voor bouwtoezicht[99] en het maken van foto's m.b.t. de vorderingen op een bouwproject[100]

Gebouwinspectie[bewerken]

RFID[bewerken]

Drones worden uitgerust met een RFID lezer om op bedrijfsterreinen[106] of in bedrijfshallen[107] voorraden op te sporen.

Remote sensing[bewerken]

UAV remote sensing gebeurt door het gebruik van elektromagnetisch spectrum sensoren, gamma-ray sensoren, biologische sensoren en chemische sensoren. De elektromagnetische sensoren van een UAV bevatten meestal het zichtbare spectrum, infrarood of nabij-infrarood camera's en synthetic aperture radar systemen. Andere elektromagnetische golf detectoren zoals microwave en ultraviolette spectrum sensoren kunnen ook worden gebruikt maar zijn zeldzaam, zie ook spectrometer. Biologische sensoren kunnen gebruikt worden voor detectie van verschillende micro-organismen en andere biologische factoren in de lucht. Chemische sensoren gebruiken laser-induced breakdown spectroscopy om de concentratie van elk element in de lucht te analyseren.

De universiteit Wageningen lanceerde het Unmanned Aerial Remote Sensing Facility (UARSF) voor het bewaken van landbouwgewas ontwikkeling, kwaliteit van de leefomgeving en stedelijk warmte-efficiëntie.[108]

Landbouwkundige vegetatiebewaking[bewerken]

UAV's worden gebruikt voor landbouwkundigevegetatie bewaking.[109][110] en het bespuiten met chemicaliën tegen onkruid.[111] Voor landbouwgewasbewaking worden near-infrarood (NIR) afbeeldingen gebruikt. De US Agricultural Research Service en Science Applications International Corp reduceerden de kosten van deze Near-infrared spectroscopy toepassing door een standaard 12-Mpixelcamera onder de UAV te hangen dat geen interne hot-mirrorfilter bevatte voor het blokkeren van het NIR spectrum en voegden daarna een optisch filter met Wratten nummer toe om NIR over te houden.[112]

Het Tasmanian Institute of Agriculture voor melkveehouderij gebruikt een octocopter voor het meten van de gezondheid van de vegetatie door middel van thermische, multispectrale, hyperspectrale, beeldcamera's en laserscanners voor het onderzoeken van gewassen, het controleren op ziekte en plantenstress, bodemvochtigheid en irrigatieproblemen en om te zien waar kunstmest of precisiebestrijdingsmiddel nodig is.[113] Het Canberra UAV Outback Challenge team heeft een afbeeldingendoorzoekalgoritme ontwikkeld waarmee tevens afbeeldingen van deze percelen doorzocht kunnen worden op objecten.[114] Voor precisielandbouwbeheer wordt er naast multi-spectrumopnames ook gebruikgemaakt van het geo-referenced mosiacs systeem om die over een luchtfoto te plaatsen.[115]

Het door de European Space Agency (ESA) gefinancierde project BioScope[116] van TerraSphere, AeroVision, Aurea Imaging en Lippmann Research is opgezet voor UAV-monitoring in de precisielandbouw en natuurbeheer.[117]

Hulpdiensten[bewerken]

Hulpdiensten gaan over tot onbemande systemen om te helpen bij gijzelingen, opsporing, reddingswerk en brandbestrijding met kleine UAV's die binnen gebouwen kunnen navigeren.[118][119]

Ambulance drone[bewerken]

Ambulance drones zijn in de testfase waaronder de Defikopter [120] en het Living tomorrow project [121] [122] om medicatie, een defibrillator of reanimatie hulpmiddelen af te leveren.

Telefoon opsporing[bewerken]

De technische Universiteit van Lausanne in Zwitserland gebruikt drones om mobiele telefoons op basis van wireless op te sporen na een lawine of aardbeving.[123]. Een IMSI catcher versie is in ontwikkeling.[124]

Pepperspray drone[bewerken]

Het Zuid Afrikaanse Desert Wolf heeft een drone met stroboscoop ontwikkeld die op basis van paintball verfballen, peppersprayballen of rubberen kogels af kan vuren voor crowd control.[125]

Taser drone[bewerken]

  • 2011 - De ShadowHawk Unmanned Aerial Vehicle taser drone uit Texas.[126]
  • 2014 -Een bedrijf uit Austin demonstreerde de CUPID, een hexacopter met een 80,000 volt taser.[127]

Bevoorrading[bewerken]

Spel, hobby en sport[bewerken]

Een modelvliegtuig is ook een UAV en wordt gebruikt voor spel, hobby,[138] en sportdoeleinden.

Robot competition[bewerken]

Ook academische instituten gebruiken het competitie element via wedstrijden waarbij de meeste teams een compleet nieuw ontwerp maken.[139][140], deze UAV wedstrijden worden vaak vermeld onder "Robot competition"[141] in plaats van modelvliegtuigsport.

Dronespotters[bewerken]

Dronespotters hebben net als in vliegtuigspotten als hobby het volgen van de bewegingen van drones. Er zijn lijsten met staartnummers van enkele bekende drone fabrikanten[142] en ook silhouetten[143] en afmetingen worden gebruikt voor herkenning.[144]

Crowdsourcing[bewerken]

De organisatie ESA gebruikt crowdsourcing om de ervaringen van een grote groep onbekende gebruikers bij te laten dragen in de ontwikkeling van een drone die zelfstandig beter om kan gaan met zijn omgeving. Daarvoor is een drone uitgezocht waarvan er veel zijn verkocht, in dit geval de Parrot AR.Drone, waarvan er per 2013 meer dan 500.000[145] zijn verkocht en is er een applicatie gemaakt voor op de mobiele telefoon of tablet, in deze simulatie kan de drone dokken of aanmeren bij het ISS.[146]

Opleiding[bewerken]

VS[bewerken]

Op de Holloman Air Force Base in Nieuw-Mexico worden de operators van de drones opgeleid. Hun aantal overtreft sinds 2011 ruimschoots het aantal conventionele piloten dat de luchtmacht van de Verenigde Staten opleidt.[147] Per 2013 worden er in de USA aan 32[148] Universiteiten of Colleges opleidingen aangeboden waaronder de Universiteit van North Dakota[149] (UND) en de Kansas State Universiteit,[150] De Unmanned Vehicle University (UVU) doet het aanbod geheel online waarbij naast cursussen ook een master opleiding of doctoraal gehaald kan worden.[151][152] Men verwacht dat er in de VS in de komende 3 jaar 70.000 banen worden gecreëerd.

Engeland[bewerken]

Het United Kingdom Astronomy Technology Centre[153][154], Granfield University[155], , Universiteit van Cambridge[156], University of Southampton inclusief het ontwerpen van een UAV[157]

Nederland[bewerken]

In 2013 startte de eerste Nederlandse opleiding op Seppe Airport tot drone bestuurder bij European Aerial Systems Training Academy (EUTA)[158] op de luchtvaartcampus Gilze-Rijen als JV tussen AEC air support[159] en het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium.[160]

Het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR) in Amsterdam verzorgt de Basistraining Rotorcraft UAS-vlieger.[45]

MOOC[bewerken]

Er zijn ook een aantal massive open online courses over drones.[161]

Accreditatie[bewerken]

Alle accreditatie organisaties met opleidingen voor het gebruik van UAV's in Europa staan onder toezicht van de EASA[162] en private partijen staan onder toezicht van de lokale toezichthouders zoals het euroUSC[163] in de UK.[164]

Onderzoek[bewerken]

Ook overheden ondersteunen het academische onderzoek aan universiteiten naar UAV's zoals de subsidie van £16 miljoen pond[165] van het Britse Department for Business, Innovation and Skills aan de Engineering and Physical Sciences Research Council[166], de Engelse variant van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek en het Belgische Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek en het Fonds de la Recherche Scientifique die samenwerken met de European Science Foundation (ESF) en de European Research Council (ERC). De EU geeft subsidies voor RPAS binnen het Horizon 2020-programma en het COSME-programma.

In Nederland[bewerken]

In ontwikkeling of in productie in Nederland:

Ook allerlei vormen van onderzoek, met als onderwerp of als middel de (R)UAV, profiteren van de nieuwste ontwikkelingen en mogelijkheden. Het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR)[170] ondersteunt op nationaal en internationaal niveau alle ontwikkelingen op (R)UAV gebied, van technische ontwikkelingen en operaties tot regelgeving en certificatie.

Een licht onbemand luchtvaartuig in de Nederlandse wetgeving heeft een totale startmassa van niet meer dan 150 kg en een maximum snelheid van 129,64 km/u (70 knopen).[171] Als dit recreatief gebruikt word valt het onder de regeling modelvliegtuigen[172] en is het gebruik toegestaan. Commercieel gebruik is verboden bij wet en resulteert in inbeslagname en een boete[173] Voor commercieel gebruik is een Tijdelijk en uitzonderlijk gebruik (TUG) ontheffing van de gedeputeerde Staten verplicht en kan er ontheffing aangevraagd worden voor het verbod bij de Inspectie Leefomgeving en Transport. Een vliegtuigregistratienummer (BvL),[174] een Bewijs van luchtwaardigheid (BvL),[175] een veiligheidsmanagementsysteem (VMS),[176] een afgeronde UAV ground school course,[177] een geluidscertificaat, een Bewijs bevoegdheid (BvB) en een verzekering is dan verpicht. Omdat de eisen voor BvL, geluidscertificaat en BvB nog niet zijn gespecificeerd is hiervoor een ontheffing verkrijgbaar. Alleen het geven van instructie in het (recreatief) modelvliegen is tegen vergoeding / beroepsmatig toegestaan.[178] Een ontheffing is feitelijk een toestemming voor een vliegplan waarin staat waar, wanneer en op welke hoogte een UAV gevlogen wordt.

Probleem is echter de wet- en regelgeving[179], die nog niet duidelijk is. Hoewel er wel experimentele vluchten zijn uitgevoerd boven bijvoorbeeld steden tijdens voetbalwedstrijden (26 februari 2012 Eindhoven) en grote publieke evenementen (30 april 2012, Eindhoven).

De Technische Universiteit Delft lanceerde het Drone Autopilot System Paparazzi[180] als open source software, het systeem is gebaseerd op de Lisa/S chip.[181]

Test locaties[bewerken]

Canada[bewerken]

Canada heeft van oudsher (voor de NAVO) locaties voor het volgen, testen en evalueren van civiele en niet civiele UAV's in Goose Bay, de kust van Newfoundland en Labrador, CFB Cold Lake in het mid-oosten van Alberta, het militaire vliegveld Suffield en het vliegveld van Foremost.[182]

VS[bewerken]

De FAA heeft op 30 december 2013 zes nieuwe UAV-testsites aangewezen.[183][184] 1. Griffiss International Airport op de voormalige Griffiss Air Force Base in Rome (New York).[185] door NUAIR.[186] 2. De staat Nevada met de vliegvelden Creech Air Force Base, Nellis Air Force Base, Naval Air Station Fallon, Nevada National Security Site en de Reno Stead Airport.[187] 3. North Dakota met de North Dakota Department of Commerce, Northern Plains Unmanned Systems Authority[188] en de University of North Dakota op de Grand Forks Air Force Base.[189][190] 4. Virginia Polytechnic Institute and State University[191][192] in een Mid-Atlantic Aviation Partnership met Rutgers University en de University of Maryland.[193] op Fort Pickett[194] bij Blackstone en de NASA locaties Langley Research Center en Wallops Flight Facility.[195] 5. Texas A&M University–Corpus Christi met het Lone Star UAS Initiative[196] en Camber Corporation voor een UAV command and control center[197] op Lone Star Executive Airport bij Conroe. 6. De University of Alaska met 13 testing sites waarvan zes in Alaska vier in Hawaii Pohakuloa Training Area op Hawaii eiland, Oahu met o.a Schofield Barracks, Wheeler Air Force Base en Kualoa Airfield,[198] Pacific Missile Range Facility op Kauai, het eiland Niihau[199] en drie in Oregon het Economic Development for Central Oregon[200], Oregon State University en plaatselijke drone bedrijven op Eastern Oregon Regional Airport in Pendleton.[201] Tillamook Airport bij Tillamook en het gebied boven Warm Springs Indian Reservation.[202]

Frankrijk[bewerken]

Frankrijk doet het volgen, testen en evalueren van van civiele en niet civiele UAV's op de Istres-Le Tubé Air Base bij Istres.[203]

Engeland[bewerken]

Het voorheen militaire vliegveld Aberporth Airport van de Royal Air Force aan de A487 kustweg in Ceredigion in west Wales bij Cardigan Bay is door het National Aeronautical Centre (NAC) opengesteld voor civiele en niet civiele UAV's , in 2009 werd de baan verlengd van 900 naar 1200 meter en het omvat 1000 vierkante kilometer afgeschermd luchtruim. In 2011 kreeg het van de CAA toestemming om dit test luchtruim uit te breiden naar de Brecon Beacons zodat er buiten Line of sight getest kan worden.[204] Op het nabijgelegen technologie park ParcAberporth is ook het ASTRAEA[205] project gevestigd, dit project om UAV's in het nationale civiele luchtruim te integreren startte in 2006.

De Britse Civil Aviation Authority (CAA) heeft verklaard dat zij de niet-militaire drones die zwaarder zijn dan 20 kg zal verplichten om een automatisch detectie systeem te voeren dat andere vliegtuigen kan detecteren en deze ook kan ontwijken maar in veel huidige civiele UAV toepassingen ontbreekt.[206] De CAA heeft ook aangegeven nog op zoek te zijn naar systemen om deze integratie mogelijk te maken.

Spanje[bewerken]

Spanje heeft de testlocatie El Arenosillo in Huelva opengezet als een ‘Excellence Centre for Unmanned Systems’ (CEUS).[207]

Denemarken[bewerken]

Het UAS test Center op Funen krijgt in 2015 een uitbreiding waardoor Beyond Visual Line Of Sight (BVLOS) testen mogelijk zijn.[208]

Noorwegen[bewerken]

Het Andøya Test Center op Andøya binnen de noordpoolcirkel is open voor RPAS testen.

Zweden[bewerken]

Zweden heeft zijn Vidsel testlocatie in de noordpoolcirkel opengesteld voor UAV's.[209]

Anti drone[bewerken]

Wireless drone aanval[bewerken]

In 2013 werd er door Samy Kamkar een methode gedemonstreerd om in de lucht drones van hetzelfde type over te nemen. Dit was mogelijk omdat de wireless verbinding van de drone niet door encryptie beveiligd was. [210]

Laser drone aanval[bewerken]

De Chinese Academy of Engineering Physics werkt aan een anti drone laser voor drones tot 500 meter hoogte en een snelheid van maximaal 180 km/h.[211] Het Amerikaanse Boeing Laser Avenger is een ander anti drone laser project.[212] waarvan ook maritieme versies bestaan.[213]

RF Stoorzender[bewerken]

Een stoorzender (zoals de Warlock radio frequency jammer) is een zender om het radiosignaal voor besturing of video tussen de drone en het grondstation te verstoren. Stoorzenders zijn in de meeste landen verboden. Als het stuursignaal wegvalt zal de drone in de meeste gevallen in de veilige terugkeer modus gaan en op basis van GPS de waypoints volgen naar het startpunt. Als tegenmaatregel is een opstelling met vier antennes mogelijk.[214]

Audio drone shield[bewerken]

De chiroptera vleermuis gebruikt ultrasoon geluid
  • Het 2013 project Drone shield werd opgezet met een Raspberry Pi waarbij een microfoon alle binnenkomende geluiden test op profielen van dronegeluiden in een database waarna het een signaal afgeeft zoals email of een knipperend licht.[215] Het systeem is vergelijkbaar met de Gunfire locator.
  • Embedded Acoustics onderzoekt deze versie met toevoeging van een ultrasoon sensor,[216] een techniek die ook gebruikt werd in de Sensefly.[217]

Drone radar[bewerken]

De drone radar is een vogelradar[218][219] die ingezet word voor het detecteren van drones.

Camouflage[bewerken]

Adam Harvey en Johanna Bloomfield hebben de kledinglijn Stealth Wear uitgebracht waarbij de gebruikte stof herkenning door FLIR scanners zou blokkeren.[220]

Uitvoeren van aanvallen[bewerken]

Een MQ-9 Reaper zoals gebruikt door het Amerikaanse en Britse leger, met name in Irak en Afghanistan.

Toestellen die bewapend zijn worden vaak aangeduid als Unmanned Combat Aerial Vehicle (UCAV). Een voorbeeld is de MQ-1 Predator, die grond- en luchtdoelen kan aanvallen. UCAV's zijn onder meer ingezet in de oorlog in Irak, de oorlog in Afghanistan en in de grensgebieden van Pakistan. Op 1 januari 2009 zouden twee kopstukken van de terreurorganisatie Al Qaida in noordelijk Pakistan middels de inzet van een bewapende drone van het type Predator MQ-9[221] zijn gedood.

Voordelen[bewerken]

Een UAV is vaak goedkoper in aanschaf en gebruik dan een bemand luchtvaartuig.

In gevaarlijke situaties (zoals vaak bij militair gebruik) is een voordeel dat er bij neerstorten en neerschieten alleen materiële schade is. Dit voordeel wordt ook veel uitgebuit en UAV's worden op missies gestuurd die met bemande toestellen niet eens overwogen zouden worden. Dit resulteert in een relatief groot aantal neergehaalde toestellen. Zo zijn tijdens de 78 dagen durende Operatie Allied Force in totaal 25 UAV's neergestort.[222]

Volkenrecht[bewerken]

Volgens de Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken[223] gelden voor inzet van een bewapende drone dezelfde regels als in het geval van een bemand vliegtuig.[224]

Kritiek op inzet[bewerken]

In mei 2009 kwam er verzet van de zijde van mensenrechtenactivisten in de Verenigde Staten tegen het gebruik van dergelijke vliegtuigen omdat de inzet ervan, in Afghanistan en Pakistan, zou plaatsvinden zonder waarschuwing aan de burgerbevolking, waardoor er bij ander gebruik dan voor verkenningsdoeleinden onbedoelde slachtoffers zouden vallen. Ook vanuit de getroffen landen zelf komt er om die reden soms scherpe kritiek op de inzet van drones.[225]

Beperkingen[bewerken]

De belangrijkste beperking van UAV's is de noodzaak tot zeer frequente communicatie. Waar een piloot in een noodgeval beslissingen kan maken zonder continu zijn meerdere in te lichten moet zelfs een relatief autonome (R)UAV regelmatig communiceren met zijn thuisbasis.[226] Deze noodzaak is nog sterker aanwezig bij (R)UAV's die vanaf afstand direct bestuurd worden.

Referenties[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. F16 drone
  2. Outdoor flocking and formation flight with autonomous aerialrobots
  3. Prototyping a biological UAV
  4. Fingernail-sized radar chip could be used in future smartphones
  5. UAV Maker Pushes High-Tech Camera
  6. Solar-powered UAV could fly in the upper atmosphere for 5 years at a time - See more at: http://www.gizmag.com/solara-uav-atmospheric-satellite/28886/#sthash.GWp8vWCf.dpuf
  7. Brain-controlled quadcopter drone takes flight in China
  8. Mind over mechanics
  9. Braindrones
  10. "US Navy buys Linux to guide drone fleet."
  11. "US killer spy drone controls switch to Linux."
  12. Drone parachute
  13. Drones delivering pizza? venture capitalists wager on it
  14. The Dawning of Domestic Drones
  15. AUVSI
  16. AUVSI report
  17. UAS State Privacy Submissions
  18. UAS Privacy Considerations
  19. Domestic drones stir imaginations, and concerns
  20. FAA Unmanned Aircraft Systems (UAS)
  21. FAA Roadmap
  22. Despite Amazon’s Big Plans, the Feds Are Grounding the Drone Industry
  23. FAA Fact Sheet – Unmanned Aircraft Systems (UAS)
  24. Drones over U.S. get OK by Congress
  25. EFF FAA drones lijst
  26. European RPAS Roadmap
  27. EU - CIRCABC RPAS
  28. EU Enterprise UAS portal
  29. Een nieuw tijdperk voor de luchtvaart
  30. SESAR Joint Undertaking
  31. UVS-international
  32. Document sets out EU "concept" for military drone use
  33. Concept for the contribution of remotely piloted Aircraft systems to EU-led military operations
  34. Eurocae
  35. Jarus
  36. CS-LURS
  37. ENAC (Italiaans)
  38. DARPAS
  39. BeUAS
  40. {en}Drones: A rare glimpse at sophisticated US spy plane
  41. Army Scores a Super-Stealthy Drone That Looks Like a Bird
  42. Digital Gimbaled Camera Payload
  43. “Black Hornet” mini-drone wows people who never taped a keychain cam to a RC helicopter
  44. Transferring CIA drone strikes to the Pentagon
  45. a b Politiemedewerkers worden opgeleid tot drone-experts
  46. Raven mini-UAV
  47. Scan Eagle
  48. Officiële bekendmakingen: Onbemande vliegtuigen (UAV)
  49. Defensie koopt vier Amerikaanse drones
  50. Collinson, R.P.G., Introduction to Avionic Systems, Springer, 2011, p. 495 ISBN 978-94-007-0707-8.
  51. Drones mogen zonder vergunning van de MIVD de lucht in
  52. Raven UAV
  53. Europe Endorses UAV Development for Border Surveillance
  54. Politie zet drones ook in bij verkeerscontroles
  55. Marechaussee vloog zonder goedkeuring met defensiedrone
  56. Gebruik legerdrones bij opsporen criminelen heeft nauwelijks resultaat
  57. Leger ingezet voor veiligheid Amsterdam-Noord
  58. Leger helpt Amsterdam in strijd tegen inbraken
  59. Politie, justitie, defensie waken tijdens jaarwisseling
  60. Drone ingezet tegen overvallen op Curaçao
  61. Inzet drones door politie schending van privacy
  62. Droontje komt om zijn loontje
  63. D66 wil snel wetgeving voor inzet drones
  64. Algemeen Dagblad, 18 maart 2013: "Dat geloer met drones is illegaal"
  65. UAVs: Will Our Civil Liberties Be Droned Out? (2)
  66. Recommendations for Government Use of Drone Aircraft
  67. Domestic aerial surveillance
  68. UAVs: Will Our Civil Liberties Be Droned Out?
  69. 2013 UNMANNED AIRCRAFT SYSTEMS (UAS) LEGISLATION
  70. VNG Haast maken met regelgeving voor drones
  71. Wijziging van de Gemeentewet in verband met de introductie van flexibel cameratoezicht
  72. Tweede kamer Dossier 33582
  73. UN peacekeeping chief in Eastern DR Congo to inaugurate new protection technology, sees progress
  74. UN Launches Drones In Africa: Peacekeepers Kick Off New Surveillance Fleet In DR Congo
  75. Conservationdrones
  76. FAA Opens the Arctic to Commercial Small Unmanned Aircraft
  77. Michigan Tech Researches Feasibility of Drone Use in Transportation
  78. Aibotix UAS Inspects Germany’s Second Longest Bridge
  79. Orbital
  80. Gazprom
  81. The Drone Ranger
  82. Snowden unveils Sewer Drone drug surveillance program
  83. Airborne Drones Can Assess Storm Damage on Distribution Systems
  84. UAVS help utilities bring back the power
  85. t-mobile-gaat-met-haagse-drones-zendmasten-controleren
  86. (en) U.S. Congress, Office of Technology Assessment. 1993, juli. "The Future of Remote Sensing From Space: Civilian Satellite Systems and Applications", p. 125-128. OTA-ISC-558. ISBN 1428920935.
  87. New UAV for background radiation monitoring
  88. Peru's archaeologists turn to drones to help protect and explore ancient ruins
  89. The drones helping South African game reserves tackle rhino poaching
  90. Horck
  91. Smartbird
  92. Robird
  93. Bionic Bird
  94. Deformation analysis of a Hummingbird inspired MAV flapping wing using digital image correlation
  95. Drone Journalistiek
  96. Industry looks to use drones for commercial purposes
  97. L'envol du journalisme
  98. Drone Journalism: Is Resistance Futile?
  99. Research Ramping Up for More Drones on Jobsites
  100. Draganflyer X8 Applications
  101. VisualSFM
  102. 3D Digitization using Structure from Motion
  103. A new imaging system produces 3-D models of monuments using unmanned aircraft
  104. A new imaging system produces 3-D models of monuments using unmanned aircraft
  105. Autodesk creates 3D model of headquarters using Octo-Copter UAV
  106. RFID-reading drone tracks structural steel products in storage yard
  107. InventAIRy
  108. WUR Unmanned Aerial Remote Sensing Facility (UARSF)
  109. Small UAV uses hyperspectral imager
  110. Cropcam
  111. [ http://www.uasvision.com/2013/06/10/testing-unmanned-helicopters-for-pesticide-spraying-in-california/ Testing Unmanned Helicopters for Pesticide Spraying in California]
  112. Cheap camera captures pictures of crops
  113. Flying technology aiding dairy industry
  114. Demonstration of CanberraUAV image search algorithm
  115. Tetracam Announces Multi-spectral Imaging Workshop February 10 – 12
  116. Bioscope
  117. vandenborneaardappelen
  118. The Droid Works Receives First SBIR for 'Indoor UAV' Research
  119. Civilian applications of UAVs A California perspective
  120. Defikopter
  121. Living tomorrow project
  122. Ambulance drone TU Delft
  123. Flying ad-hoc networks
  124. Rescue drone that finds survivors using their cellphones WiFi signals
  125. African firm is selling pepper-spray bullet firing drones
  126. Taser drone launched in Texas
  127. CUPID taser drone
  128. Airmule
  129. 3D Touchless fingerprints
  130. Aerial ID card renewal UAE to use drones for government services
  131. Domicopter Pizza
  132. India: Police investigate pizza deliveries by drone
  133. Your drone arrived! Russian pizzeria launches unmanned delivery
  134. Amazon testing drones for deliveries
  135. UPS also experimenting with UAVs, signaling drone delivery warfare with Amazon
  136. DHL-drone maakt eerste testvlucht
  137. Rosy outlook for UAV courier services in China
  138. Drone TV Field Trip
  139. AUVSI competition
  140. Uav Outback Challenge
  141. Aerial Robotics Competition
  142. Drone Spotters
  143. Drone survival guide
  144. Drone-spotting: Survival guide informs on new breed of aerial predators
  145. ESA launches drone app to crowdsource flight data
  146. ESA Drone App
  147. Het Parool 27 april 2013
  148. List of Universities and Colleges Offering Drone Classes and Courses
  149. B.S. in Aeronautics with a Major in Unmanned Aircraft Systems Operations
  150. K-State Salina Unmanned Aircraft Systems
  151. Unmanned Vehicle University
  152. Looking for a college major? How about drone technology
  153. United Kingdom Astronomy Technology Centre
  154. SAMS
  155. Autonomous Systems and Operations
  156. Cambridgeuav
  157. University of Southampton
  158. EUTA
  159. AEC air support
  160. Eerste opleiding voor besturen drones
  161. MOOC - Autonomous navigation
  162. EASA accreditaties
  163. euroUSC
  164. EuroUSC piloten kwalificatie
  165. £16 Million boost for UK robotics
  166. EPSRC
  167. HighEye. Higheye.nl Geraadpleegd op 2012-06-29
  168. Unmanned mini helicopters for sale - autonomous flight. Verhagenx2.com Geraadpleegd op 2012-06-29
  169. www.geocopter.nl. www.geocopter.nl Geraadpleegd op 2012-09-28
  170. (en) National Aerospace Laboratory - NLR
  171. Luchtvaart Dronevliegers
  172. regeling modelvliegen
  173. Vliegen met drone zwaar beboet
  174. ILT-bewijs_van_inschrijving
  175. Luchtvaart Bewijs van luchtwaardigheid
  176. Veiligheidsmanagementsysteem kleine luchtvaart
  177. Informatiebulletin lichte onbemande luchtvaartuigen UAS – unmanned aircraft systems
  178. Een drone vliegt over uw perceel. Mag dat?
  179. wet- en regelgeving
  180. Paparazzi
  181. World’s Smallest Drone Autopilot System Goes Open Source
  182. Canadian Centre for Unmanned Vehicle Systems
  183. FAA selects unmanned aircraft systems research and test sites
  184. Which States Are Poised to Cash In on the Drone Boom?
  185. FAA selects Central New York as national test site for drone research
  186. Nuair
  187. Why Nevada… for the UAV industry
  188. Northern Plains unmanned systems authority
  189. North Dakota makes case for selection as FAA unmanned aircraft test site
  190. FAA Selects Grand Forks To Be UAS Test Site
  191. Virginia Tech
  192. Unmanned systems lab
  193. VA Tech aviation initiative to get $2.6 Million for UAV testing
  194. Spaaros
  195. NASA Offering Its Site For Virginia Tech’s Unmanned Aircraft Testing
  196. Lone Star UAS Initiative
  197. UAV command and control center
  198. Hawaii to benefit as an FAA-approved drone test site
  199. Hawaii among states selected by FAA for drone testing
  200. EDCO Oregon
  201. Pendleton approved as drone test site
  202. Oregon is included in FAA drone test zones
  203. French Must Choose: Patroller or Watchkeeper?
  204. Former WW2 airfield in Wales transformed into drone testing ground
  205. ASTRAEA
  206. The skies open up for large civilian drones
  207. Evolution of flight testing from manned vehicles to UAVs
  208. UAS Denmark
  209. Vidsel
  210. ((en))Parrot drones vulnerable to flying hack attack
  211. China schiet_drones uit lucht_met laser
  212. Army laser weapon passes big test, cuts through fog to take down drones
  213. Laser warfare system
  214. dynamic beamforming optimization for anti-jamming and hardware fault recovery
  215. Drone Shield
  216. Embedded Acoustics
  217. Sensefly
  218. Birdrad
  219. Current stage of bird radar systems
  220. Anti-drone camouflage: what to wear in total surveillance
  221. Een variant van de MQ-1 Predator.
  222. (en) Lambeth, Benjamin S. 2001. "NATO's Air War for Kosovo: A Strategic and Operational Assessment", p. 97. RAND Corporation. ISBN 0833030507.
  223. CAVV | Ministerie van Buitenlandse Zaken | Rijksoverheid.nl
  224. Advies aan ministerie: drones bewapenen mag - Binnenland - VK
  225. Pakistan army chief Kayani in US drone outburst. BBC News, 17 maart 2011
  226. (en) U.S. National Research Council. 2005. "Autonomous Vehicles in Support of Naval Operations", p. 98. ISBN 0309096766.