Spoorlijn Amsterdam - Zutphen
| Oosterspoorweg Amsterdam - Zutphen |
|
|---|---|
 |
|
| Totale lengte | 105,7 km |
| Spoorwijdte | normaalspoor 1435 mm |
| Aangelegd door | HIJSM |
| Geopend Amsterdam - Amersfoort: 10 juni 1874
Amersfoort - Zutphen: 15 mei 1876 |
|
| Huidige status | in gebruik |
| Geëlektrificeerd Amsterdam - Amersfoort: 1946
Amersfoort - Apeldoorn: 1951 Amsterdam Centraal - Watergraafsmeer: 1952 |
|
| Aantal sporen Amsterdam Centraal - Watergraafsmeer: 4
Watergraafsmeer - Apeldoorn: 2 Apeldoorn - Zutphen: 1 |
|
| Baanvaksnelheid Amsterdam - Gaasperdammerweg: 130
Gaasperdammerweg - Weesp: 140 Weesp - Apeldoorn: 130 Apeldoorn - Zutphen: 100 |
|
| Beveiliging |
|
| Treindienst door |
|
| Traject | |
De Oosterspoorweg is de spoorweg van Amsterdam naar het oosten van Nederland. De lijn werd aangelegd door de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM) en loopt van Amsterdam via Hilversum - Amersfoort en Apeldoorn naar Zutphen. Vanaf Apeldoorn rijden doorgaande treinen tegenwoordig verder over de aftakking Apeldoorn - Deventer.
Het traject Amsterdam - Amersfoort wordt ook wel de Gooilijn genoemd, in de gemeente Barneveld staat de Oosterspoorweg ook bekend als het Hollandse spoor. De spoorlijn doorsnijdt tussen Weesp en station Naarden-Bussum het Naardermeer.
Inhoud |
Geschiedenis [bewerken]
In de tijd dat de spoorwegmaatschappijen nog met elkaar concurreerden, besloot de HIJSM een eigen spoorlijn tussen de hoofdstad en het Duitse Ruhrgebied aan te leggen, als alternatief op de spoorlijn Amsterdam - Elten. Het deel tussen het Amsterdamse station Oosterdok en Amersfoort (de Gooilijn) werd geopend in 1874. De verlenging naar Apeldoorn en Zutphen kwam in 1876 gereed. In Apeldoorn werd ook een aftakking aangelegd die rechtstreeks naar paleis Het Loo liep; de zogeheten Loolijn (ook wel Paleisspoorlijn of Koningslijn). Vanaf Zutphen zorgde de Nederlandsch-Westfaalsche Spoorweg-Maatschappij voor de aanleg van de spoorlijn naar Duitsland. Het traject naar Winterswijk kwam in 1878 gereed. De spoorlijn naar het Duitse Borken werd ten slotte in 1880 in gebruik genomen. Hiermee had de oudste spoorwegmaatschappij van Nederland een eigen spoorwegverbinding met het Duitse Ruhrgebied. De nieuwe verbinding was in het begin vooral van belang voor het kolenvervoer.
In 1874 werd tevens de zijtak van Hilversum naar Utrecht Maliebaan en Utrecht Lunetten geopend. Hierdoor kreeg de HSM, naast de ruim 30 jaar oudere Rhijnspoorweg, ook een eigen spoorverbinding tussen Amsterdam en Utrecht. Zie verder: Spoorlijn Hilversum - Lunetten.
Stations en gebouwen [bewerken]
De Oosterspoorweg begon aanvankelijk in het tijdelijke station Amsterdam Oosterdok. Dit station lag tegenover het station Amsterdam Westerdok waar de HSM-treinen naar Haarlem en Zaandam hun vertrekpunt hadden. In 1879 brandde het station Oosterdok af. Hierna werd de in 1878 aangelegde verbindingsbaan tussen beide stations ook voor reizigersvervoer gebruikt en kregen de treinen van de Oosterspoorweg Amsterdam Westerdok als start- en eindpunt. Tien jaar later kwam het nieuwe Centraal Station gereed.
Bij de opening van het eerste gedeelte van de lijn in 1874 kwamen er ook stations in Weesp, Naarden-Bussum, Hilversum en Baarn. In Amersfoort werd gebruikgemaakt van het station van de NCS. In 1876 kwam de lijn naar Zutphen gereed. De stations die dat jaar langs deze lijn werden geopend waren: Barneveld-Voorthuizen, Assel, Apeldoorn en Voorst. In Zutphen werd gebruikgemaakt van het station van de SS aan Staatslijn A.
Na de opening van de spoorlijn werden er nog diverse stations en halteplaatsen langs de spoorlijn geopend. In 1882 werd station Klarenbeek geopend en in 1890 werd station Amsterdam Muiderpoort in Amsterdam-Oost geopend.
In Amersfoort werd in 1902 een nieuw gezamenlijk station in gebruik genomen voor de Oosterspoorweg en de spoorlijn naar Kesteren van de HSM en de Centraalspoorweg van de NCS. Een jaar later werd de spoorlijn Nijkerk - Ede-Wageningen geopend. Deze lijn kruiste bij station Barneveld-Voorthuizen de Oosterspoorweg. Om overstappen tussen beide spoorlijnen mogelijk te maken werd de Stopplaats Barneveld Kruispunt in gebruik genomen. De lijn Nijkerk - Barneveld werd in 1937 alweer gesloten. Ter hoogte van de kruising werd een verbindingsspoor met de Oosterspoorweg aangelegd. Het oude station Barneveld-Voorthuizen aan deze lijn werd in 1938 gesloten en heropend aan het verbindingsspoor. In 1981 kreeg dit station de naam Barneveld Noord. Tegenwoordig zijn er weer plannen in Barneveld opnieuw een station aan de Oosterspoorweg te openen. Eveneens in de jaren 30 werden de sporen ten oosten van Amsterdam opgehoogd. De halte Muiderpoort werd in 1939 door een nieuw hooggelegen station vervangen. Dit station werd een zogenaamd Vorkstation waar voortaan ook de treinen die via de omgelegde Rhijnspoorweg naar Utrecht reden konden stoppen.
Na de Tweede Wereldoorlog werden langs de Oosterspoorweg diverse voorstadshaltes geopend. In 1966 werd het station Bussum Zuid in gebruik genomen. In 1974 volgden Diemen en Hilversum NOS (vanaf 1989 Hilversum Noord). In 2006 werden de haltes Apeldoorn De Maten en Voorst-Empe geopend. De laatstgenoemde halte kwam op de plaats waar tot 1938 het station Voorst in gebruik was. Op 13 december 2009 werd tussen de bestaande stations Amsterdam Muiderpoort en Diemen de nieuwe halte Amsterdam Science Park geopend.
Van de oorspronkelijke stationsgebouwen zijn alleen de gebouwen van Baarn en Apeldoorn bewaard gebleven. In Naarden-Bussum kwam in 1926 het huidige stationsgebouw gereed en in 1967 werd het stationsgebouw van Weesp vervangen. Het oorspronkelijke stationsgebouw van Hilversum werd in 1992 vervangen door nieuwbouw. Het stationsgebouw van Amersfoort volgde in 1997.
Aanpassingen station Hilversum [bewerken]
In 2007 werd het emplacement van Station Hilversum gereconstrueerd. Er werd een tweede eilandperron aangelegd en de grote overweg werd vervangen door een fietstunnel. Door deze aanpassingen werd het mogelijk om vanaf december 2007 weer alle Intercity's in Hilversum te laten stoppen. Hiermee is de situatie van voor 1995 hersteld. Uiteindelijk werd ook de oude Post T, verkeersleidingspost, gesloopt om ruimte te maken voor een verlenging van het eerste eilandperron.
Elektrificatie [bewerken]
De elektrificatie van de Gooilijn Amsterdam - Hilversum - Amersfoort kwam gereed in 1946. De lijn Amersfoort - Apeldoorn werd in 1951 geëlektrificeerd. Omdat de spoorlijn Apeldoorn - Deventer en verder naar Twente en Noord-Duitsland na de fusie tussen de verschillende spoorwegmaatschappijen de belangrijkste Oost-westverbinding was geworden, werd besloten deze lijn te elektrificeren. Deze lijn werd dan ook in 1951 geëlektrificeerd. De lijn Apeldoorn - Zutphen degradeerde hiermee definitief tot zijlijn en heeft nog altijd geen bovenleiding. De dienst wordt hier al sinds jaar en dag uitgevoerd met dieseltractie.
Uitbreidingen vanaf de jaren 80 [bewerken]
Sinds 1987 is er in Weesp een aftakking naar Almere en Lelystad, de Flevolijn. Hiertoe is het station van Weesp uitgebouwd tot overstapstation. In 1993 kwam ook de aansluiting op de zuidelijke tak van de Ringspoorbaan tot stand, waardoor het Gooi en Weesp ook een verbinding kreeg met Duivendrecht - Amsterdam Zuid en Schiphol. Tussen 1994 en 1997 werd in het kader van Rail21 het spoor verdubbeld tussen de Gaasperdammerweg en Weesp, hiervoor was ook een tweede spoorbrug nodig over het Amsterdam-Rijnkanaal. Tussen de Gaasperdammerweg aansluiting en de brug is de lijn zessporig. Sindsdien zijn de treindiensten op deze lijnen en de Gooilijn geïntegreerd. Sinds 2003 is er de Gooiboog in gebruik. Hierdoor is een rechtstreekse treindienst mogelijk tussen Almere en Naarden-Bussum, Hilversum en Utrecht.
In tegenstelling tot aan andere drukke spoorlijnen zoals Utrecht - Arnhem waar een spoorverdubbeling stond gepland is tot op heden nog nooit een plan geweest om Amsterdam CS - Amersfoort in zijn geheel te verdubbelen naar vier sporen. Voor de gedeeltes Weesp - Hilversum en Muiderpoort - Gaasperdammerweg zijn wel plannen geweest voor een spoorverdubbeling.
Dienstregeling [bewerken]
De Oosterspoorweg is door de HSM aangelegd als verbinding tussen Amsterdam en het Duitse Ruhrgebied. De lijn moest concurreren met de bestaande Rhijnspoorweg van de NRS. De treinen van de HSM gingen hierbij in Winterswijk de grens over. Vanaf 1890 mocht de HSM ook via Kesteren en Nijmegen naar Duitsland rijden. Tussen Amsterdam en Amersfoort reden deze treinen ook via de Oosterspoorweg. Weer enkele jaren later was de oorspronkelijke lokaallijn van de KNLS tussen Apeldoorn en Almelo omgebouwd tot hoofdspoorweg en kon de HSM ook via Oldenzaal de grens over. De HSM verzorgde ten slotte de exploitatie op de lijn.
Door de belangengemeenschap die SS en de HIJSM in 1917 sloten, kwam er een eind aan de concurrentie. De grensovergangen bij Nijmegen en Winterswijk werden hierbij al snel minder belangrijk. De meeste reizigerstreinen die over de Oosterspoorweg naar Duitsland reden, deden dit via de grensovergang bij Oldenzaal. De lijn via Winterswijk werd voornamelijk nog gebruikt voor kolenvervoer. In 1940 werd de lijn gesloten voor reizigersvervoer. Via Kesteren en Nijmegen reden wel enkele doorgaande treinen naar Zuid-Limburg die 's-zomers doorreden naar bijvoorbeeld Bazel. De doorgaande D-treinen naar Nijmegen en Duitsland via Kleef reden tot begin jaren 30. Op 7 september 1944 kwam er definitief een einde aan de doorgaande treindiensten via Kesteren. De Rijnbrug bij Rhenen was gebombardeerd en werd niet meer hersteld. Het treinverkeer op de Oosterspoorweg concentreerde zich na de Tweede Wereldoorlog dus op de lijn Amsterdam - Amersfoort - Apeldoorn - Deventer - Twente/Noord-Duitsland. Daarnaast gingen en na het samengaan van de spoorwegmaatschappijen ook doorgaande treinen tussen Amsterdam, Zwolle en de noordelijke provincies rijden. De lijn Apeldoorn - Zutphen werd gedegradeerd tot regionale zijlijn.
Na de Tweede Wereldoorlog [bewerken]
De treindienst op de Oosterspoorweg bestond na de oorlog lange tijd uit doorgaande sneltreinen tussen Amsterdam en Groningen, Leeuwarden en Enschede, een enkele keer aangevuld met een trein van/naar Duitsland en stoptreinen tussen Amsterdam en Amersfoort en Utrecht (via Hilversum). Tussen Amersfoort en de aansluiting bij Barneveld - Voorthuizen reden de treinen naar Ede-Wageningen en tussen Amersfoort en Apeldoorn reden ook de sneltreinen uit Rotterdam, Den Haag en Utrecht naar Enschede. Op dit traject reden, vanwege het ontbreken van tussenstations geen stoptreinen. Ten slotte reden vanaf begin jaren 50 tussen Apeldoorn en Zutphen doorgaande stoptreinen naar Winterswijk en (niet in elke dienstregeling) Enschede.
Spoorslag '70 [bewerken]
Bij het invoeren van de nieuwe dienstregeling bij Spoorslag '70 werd de dienstregeling op het traject geïntensiveerd. De sneltreinen werden intercity's en gingen in plaats van (voornamelijk) eenmaal per uur ieder half uur rijden. Het ene halfuur werd naar Zwolle en het noorden gereden, het andere halfuur naar Twente. De intercity's uit Utrecht reden hierbij juist naar de andere bestemming. In Amersfoort kon cross-platform overgestapt worden, waardoor er in principe een halfuursdienst ontstond tussen de grote steden in de Randstad en de grote steden in het noorden en oosten van het land. De stoptreinen tussen Amsterdam en Amersfoort reden voortaan eenmaal per uur door naar Zwolle. Dit duurde echter maar enkele jaren. Voor de treindienst tussen Apeldoorn en Zutphen veranderde weinig.
Nieuwe spoorlijnen, nieuwe diensten [bewerken]
Door de komst van een aantal nieuwe spoorlijnen en aansluitingen tussen 1987 en 2003, veranderde de dienstregeling op de Oosterspoorweg, met name tussen Amsterdam en Amersfoort, regelmatig. In 1987 kwam het eerste gedeelte van de Flevolijn gereed. Hierdoor werd de treindienst tussen Amsterdam en Weesp sterk geïntensiveerd. Zes jaar later werd de Zuidtak in gebruik genomen. Onder andere de stoptreinen uit Utrecht reden voortaan via deze spoorlijn richting Schiphol. Vanaf 1995 werden de intercity's uit het noorden en oosten in Amersfoort gesplitst in een deel naar Amsterdam en een deel naar Schiphol via de Zuidtak. Hierdoor werd het aantal intercity's op het traject Weesp - Amersfoort verdubbeld. De stop in Hilversum kwam hierbij te vervallen. De stoptreinen tussen Amsterdam en Amersfoort werden sneltreinen die het ene halfuur tussen Amsterdam en Amersfoort reden en het andere halfuur tussen Schiphol en Amersfoort. Eenzelfde constructie werd bedacht voor de stoptreinen naar Flevoland en Utrecht. In Weesp kon telkens cross-platform worden overgestapt voor de andere richting. In de loop der jaren zijn deze constructies een aantal keer veranderd en vereenvoudigd. Ten slotte kwam in 2003 de Gooiboog gereed. Hierdoor gingen een aantal treinen uit Utrecht en Hilversum richting Almere rijden.
Tussen alle nieuwe spoorlijnen en ingewikkelde constructies door kwam er in 1993 een einde aan de rechtstreekse stoptreinen tussen Apeldoorn en Winterswijk. Voortaan werd alleen nog tussen Apeldoorn en Zutphen gependeld.
Vanaf Dienstregeling 2007 [bewerken]
In december 2006 nam de NS een geheel nieuwe dienstregeling in gebruik. De intercity's uit het noorden en oosten rijden voortaan geheel naar Schiphol (en v.v.) Voor de intercitydienst tussen Amsterdam en Amersfoort werd een aparte treindienst ontwikkeld. Deze treinen begonnen en eindigen in de spits en op enkele andere tijdstippen in Deventer. Een jaar later keerde de intercity-stop in Hilversum terug en gingen de sneltreinen tussen Amsterdam en Amersfoort weer als stoptrein rijden.
In de dienstregeling van 2008 wordt de Oosterspoorweg bediend door de volgende treindiensten:
- Intercity Amsterdam Centraal – Hilversum – Amersfoort – Apeldoorn (– Deventer)
- Intercity (Schiphol –) Hilversum – Amersfoort – Apeldoorn (– Enschede/Berlijn)
- Intercity (Den Haag Centraal/Rotterdam Centraal - Utrecht Centraal -) Amersfoort - Apeldoorn (- Enschede)
- Intercity (Almere Oostvaarders –) Naarden-Bussum – Hilversum (– Utrecht Centraal)
- Stoptrein (Leiden Centraal –) Weesp – Hilversum (– Utrecht Centraal)
- Stoptrein Amsterdam Centraal – Amersfoort (– Amersfoort Vathorst)
- Stoptrein Apeldoorn – Zutphen
De treindienst tussen Apeldoorn en Zutphen wordt uitgevoerd door RegioNS. Dit is een samenwerkingsverband van personeel van de Nederlandse Spoorwegen in Zutphen. Zij exploiteren in een grote mate van zelfstandigheid de spoorlijn tussen Apeldoorn en Zutphen. Voor de dienst zijn 4 DM '90-treinstellen beschikbaar gesteld. Deze stellen hebben onder de frontruiten en over de koersdisplays stickers met informatie over deze dienst.
In de dienstregeling van 2010 wordt de Oosterspoorweg bediend door de volgende treindiensten:
- Intercity (Schiphol -) Hilversum - Amersfoort - Apeldoorn (- Deventer - Hengelo - Enschede/Berlijn)
- Intercity (Rotterdam Centraal/Den Haag Centraal - Utrecht Centraal) - Amersfoort - Apeldoorn (- Deventer - Hengelo - Enschede)
- Intercity (Enkhuizen - Hoorn -) Amsterdam Centraal - Hilversum - Amersfoort (- Amersfoort Schothorst)
- Intercity (Rotterdam Centraal - Utrecht Centraal -) Amersfoort - Apeldoorn (- Deventer)
- Intercity (Utrecht Centraal -) Hilversum - Naarden Bussum (- Almere Centrum)
- Sprinter (Leiden Centraal -) Weesp - Naarden Bussum - Hilversum (- Utrecht Centraal)
- Sprinter Amsterdam Centraal - Naarden Bussum - Amersfoort (- Amersfoort Vathorst)
- Sprinter Amsterdam Centraal - Weesp (- Almere Oostvaarders - Lelystad)
- Stoptrein Apeldoorn - Zutphen
In de dienstregeling van 2013 wordt de Oosterspoorweg bediend door de volgende treindiensten:
- Intercity Amsterdam Centraal - Hilversum - Amersfoort - Apeldoorn (- Deventer - Hengelo - Berlijn)
- Intercity (Enkhuizen -) Amsterdam Centraal - Hilversum - Amersfoort - Apeldoorn (- Deventer)
- Intercity (Schiphol -) Hilversum - Amersfoort (- Amersfoort Schothorst)
- Intercity (Schiphol -) Hilversum - Amersfoort - Apeldoorn (-Deventer - Enschede)
- Intercity (Den Haag Centraal - Utrecht Centraal -) Amersfoort - Apeldoorn (-Deventer - Enschede)
- Sprinter (Den Haag Centraal - Schiphol -) Weesp - Hilversum (-Utrecht Centraal)
- Sprinter Amsterdam Centraal - Weesp - (Almere Centrum - Zwolle)
- Sprinter (Hoofddorp -) - Amsterdam Centraal - Weesp - Hilversum - Amersfoort (- Amersfoort Vathorst)
- Sprinter (Leiden Centraal - Schiphol -) Weesp (-Almere Oostvaarders)
- Sprinter (Almere Oostvaarders -) Naarden-Bussum - Hilversum (-Utrecht Centraal)
- Stoptrein Apeldoorn -Zutphen
- Stoptrein Amersfoort - Hoevelaken - Barneveld Noord (- Ede-Wageningen)
- Stoptrein Amersfoort - Barneveld Noord (-Barneveld Centrum)
Materieelinzet [bewerken]
In 1938 is het het zogenaamde Middennet geëlektrificeerd en verschuift het moderne dieselelektrische stroomlijnmaterieel uit 1934 door naar de lange-afstandsverbindingen tussen de Randstad en het noorden en oosten van het land. De DE 3 treinstellen blijven ook na de elektrificatie van de Gooilijn, de spoorlijn Amsterdam - Amersfoort, in 1946 tussen beide plaatsen rijden. Ze rijden nog tot het begin van de jaren 50 de doorgaande treinen naar Leeuwarden, Groningen en Enschede. Tussen Amsterdam en Amersfoort komt dan ook het vooroorlogse Blokkendoosmaterieel en het elektrische stroomlijnmaterieel, Materieel 36 en Materieel '40, te rijden. In 1951 worden de laatste dieseltreinstellen vervangen door elektrische treinstellen. Het oudere materieel en rijdt hierbij vooral tussen Amsterdam en Amersfoort, de diensten naar Twente en het noorden van het land wordt door de modernere treinstellen, Materieel '46 en later voornamelijk Materieel '54 gereden. Daarnaast rijden er ook een aantal getrokken treinen tussen Amsterdam en Enschede. Halverwege de jaren 60 komen de Plan T treinstellen in de stoptreindienst op de Gooilijn te rijden. Eind jaren 60 volgen de treinstellen Plan V. Het vooroorlogse materieel is dan grotendeels buiten dienst gesteld.
Na Spoorslag '70 [bewerken]
Met de invoering van het nieuwe intercitynetwerk in 1970 worden een aantal materieeltypen aangewezen om deze diensten te rijden. Het Materieel '54 gaat vanaf dat jaar het grootste deel van de intercity's tussen de Randstad, Noord-Nederland en Twente rijden. Ook rijden nog altijd een aantal getrokken treinen tussen Amsterdam en Enschede. In deze treinen rijden voornamelijk Plan E rijtuigen. De treinstellen Materieel '46 rijden dan nog enkele spitsdiensten op de Gooilijn. Aan het begin van de jaren 80 was het gedaan met de inzet van de treinstellen. Het Materieel '64 rijdt dan alle stoptreindiensten tussen Amsterdam, Hilversum en Amersfoort.
Ondertussen wordt eind jaren 70 speciaal voor de intercitydiensten het nieuwe Intercitymaterieel ontwikkeld. De treinstellen worden voorzien van een zogenaamde doorloopkop, hierdoor wordt het voor reizigers en personeel mogelijk om ook tijdens de rit van treinstel te wisselen. Dit is voor de intercitydiensten tussen de Randstad en het noorden en oosten van Nederland gewenst gezien vaak gedeeltes van de trajecten gekoppeld gereden wordt. In 1983 wordt begonnen met de seriebouw van de treinstellen en tussen 1984 en 1994 nemen de Koplopers in etappes de NoordOost verbindingen over van de oude hondekoppen. In 1984 worden de meeste treinen tussen Amsterdam en Groningen/Leeuwarden overgenomen. Vanaf 1986 volgen de intercity's tussen Rotterdam/Den Haag en Enschede. Diezelfde periode worden de Plan E rijtuigen vervangen door de nieuwe intercityrijtuigen. Ten slotte wordt in 1994 zowel het Materieel '54 als de getrokken treinen tussen Hoofddorp, Amsterdam en Enschede vervangen door de ICM-treinstellen.
In de stoptreindiensten op de Gooilijn verschijnt halverwege de jaren 80 in de spits het eerste Dubbeldeksmaterieel. Later komt ook het Dubbeldeks aggloregiomaterieel en het Stadsgewestelijk Materieel zeer wisselend in de verschillende stoptreindiensten te rijden. De stoptreindiensten worden in 2009 nog altijd door zowel het Materieel '64, SGMm en DD-AR materieel gereden. Materieel '64 treinstellen rijden voornamelijk de treindiensten tussen Utrecht, Hilversum en Almere/Leiden. Deze treindiensten worden gemengd met het DD-AR materieel gereden. De dubbeldekkers rijden daarnaast in het weekend een aantal stoptreinen tussen Amsterdam en Amersfoort. De overige treindiensten op deze verbinding worden door het SGMm gereden.
Apeldoorn - Zutphen [bewerken]
Tussen Apeldoorn en Zutphen wordt pas in 1954 de stoomtractie vervangen door de nieuwe Plan X treinstellen. De motorrijtuigen DE 1 en treinstellen DE 2 rijden tot de afvoer van het materieel op de verbinding. Eind jaren 90 komen de nieuwe DM '90 treinstellen op het traject te rijden. Zoals beschreven kent de spoorlijn vier eigen treinstellen.
