Vrije kennis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Open content)
Ga naar: navigatie, zoeken
Een vrije afbeelding. Ze staat onder de licentie CC-BY-SA, dat betekent dat bij hergebruik de schepper en de licentie moeten worden vermeld: 'Luc Viatour, CC-BY-SA'.

Het concept van vrije kennis (open kennis, open inhoud, vrije inhoud, open content, vrije content) houdt in dat werken onder een vrije licentie worden gepublicieerd. Met kennis of inhoud kunnen teksten, afbeeldingen, geluid of video zijn bedoeld. Vrij betekent hier dat de licentie (een juridische tekst) het kopiëren van die informatie en (afhankelijk van de gekozen licentie) ook het bewerken en verspreiden expliciet toestaat. Wel zijn er normaliter nog enkele voorwaarden eraan verbonden, zoals het vermelden van de schepper van het werk.

Het idee om inhoud vrij ter beschikking te stellen komt oorspronkelijk uit de wereld van de vrije software uit de jaren tachtig. Later werd dat concept ook gebruikt voor andere werken. In 2001 werd de organisatie Creative Commons opgericht die vrije licenties aanbiedt om het publiceren van vrije kennis makkelijker te maken. Wikipedia bijvoorbeeld gebruikte aanvankelijk GFDL en sinds 2010 de Creative Commons-licentie CC-BY-SA.

Vrije kennis staat tussen twee andere concepten in. Als er geen andere afspraak over een werk bestaat dan gelden de gebruikelijke afspraken van klassiek auteursrecht. Gebruik van dat werk mag dan alleen met toestemming van de schepper. Aan de andere kant is er het concept van het publiek domein (vaak rechtenvrij genoemd): een werk in het publiek domein kan door iedereen zonder enkele voorwaarden worden gebruikt. Vrije kennis staat er tussen in omdat vrije inhoud mag worden gebruikt zonder de schepper te vragen, maar wel onder voorwaarden.

Naam[bewerken]

In plaats van vrij en kennis worden vaak andere termen gebruikt, zoals open en inhoud. De term open komt in eerste instantie uit de software-wereld: in het Engels denken de mensen bij het woord free vooral aan 'gratis', wat het succes van het concept in het bedrijfsleven belemmerde. Met de uitdrukking open source software kwam de nadruk te liggen op de openbaarheid van de brontekst van software.

De uitdrukking vrij en ook open kunnen tot misverstanden leiden. Zo is bijvoorbeeld free software niet hetzelfde als freeware. De eerste kan vrij worden gebruikt, veranderd en verspreidt, maar bij de laatste betekent free- alleen 'gratis'. De gebruiker moet dus niet betalen voor het gebruik, maar hij mag de software bijvoorbeeld niet veranderen.

Vrije kennis, publiek domein en auteursrecht[bewerken]

Cello-sonate van Frédéric Chopin (op. 65, 1. mov.), met de cellist John Michel en Lisa Bergman aan de piano. Het stuk van Chopin uit de 19e eeuw is al lang rechtenvrij (publiek domein), maar de opvoering door huidige spelers is dat niet. Deze opname staat wel onder CC-BY-SA en is daarom vrij volgens het concept van vrije kennis.

Kennis en inhoud zijn vrij wanneer ze of onder een vrije licentie staan of bij het publiek domein horen. Bij de vrije licentie heeft de schepper van het werk bewust ervoor gekozen om het vrij te geven (onder bepaalde voorwaarden).

Een werk kan tot het publiek domein horen, dus rechtenvrij zijn, omdat:

  • de schepper dat zo heeft bepaald;
  • de rechten van de schepper zijn afgelopen, normaliter 70 jaar na zijn dood;
  • andere bepalingen ervoor zorgen dat het werk bij het publiek domein hoort. Zo bevinden zich werken van de Amerikaanse overheid automatisch onder publiek domein, omdat de belastingbetaler voor deze werken al heeft betaald.

De aanhangers van vrije kennis bevelen het niet aan om werken publiek domein te maken. Ze zien het gevaar van misbruik. Bijvoorbeeld kan iemand een verzameling van rechtenvrije beelden samenstellen en beweren dat hij de rechten daaraan zou hebben en geld voor het gebruik van de beelden eisen (zij zijn immers niet door auteursrecht beschermd). Of iemand neemt rechtenvrije beelden en maakt daarvan een collage. De collage is dan een nieuwe schepping en de persoon kan dan auteursrecht op de collage eisen. Vrije kennis daarentegen bevordert een systeem van geven en nemen.

Vrije kennis richt zich niet tegen het auteursrecht op zich. Haar aanhangers willen dan ook het auteursrecht niet afschaffen. Auteursrecht beschermd vrije kennis, want het is de wil van de schepper geweest om een werk onder een vrije licentie te publiceren. Vrije licenties worden daarom ook door de rechtspraak herkend. Het is dus niet correct dat inhoud met een vrije licentie niet onder auteursrecht zou staan.

Organisaties[bewerken]

Er zijn meerdere non-profit-organisaties die de verspreiding van vrije kennis of open inhoud bevorderen, bijvoorbeeld door het concept bekend te maken. Op het gebied van vrije software is de Free Software Foundation van 1985 pionier geweest.

Creative Commons (CC) is een organisatie met als doel meer creatieve werken vrijelijk beschikbaar te laten zijn, zodat anderen er verder aan kunnen werken. Het project biedt zes verschillende vrije licenties aan die auteursrechthebbenden kunnen gebruiken om bij het verspreiden van inhoud problemen te voorkomen die door de huidige wetgeving van auteursrecht kunnen optreden. Hoofdoprichter in 2001 was de hoogleraar rechten Lawrence Lessig. Anders dan veel mensen denken is Creative Commons zelf geen licentie, en de bewering dat een bestand 'onder Creative Commons staat' maakt nog niet duidelijk wat de hergebruiker echt ermee mag doen.

Wat er voor OpenCola nodig is

De Wikimedia-beweging ondersteunt vrije kennis, onder meer door Wikipedia. De wiki-website Wikipedia bestaat sinds 2001. In 2003 werd de Wikimedia Foundation opgericht die eigenaar van websites en merken is. De inhoud echter staat onder een vrije licentie of is rechtenvrij. In enkele landen zijn er landelijke verenigingen, zoals in Nederland de vereniging Wikimedia Nederland. Hun taak is het ondersteunen van de vrijwilligers die Wikipedia en andere Wikimedia-websites bewerken, en het bevorderen van vrije kennis in het algemeen.

Er zijn ook grappig bedoelde initiatieven zoals OpenCola en Free Beer, waarbij het recept onder een vrije licentie staat. Het doel is het om het concept van vrije inhoud duidelijk te maken.

Licenties[bewerken]

Er zijn verschillende licenties die voor vrije kennis worden gebruikt. De licenties voor software zijn vaak wezenlijk anders dan licenties voor andere vormen van informatie. In het geval van software is er ook al jarenlange ervaring met de GNU General Public License en vergelijkbare licenties die het vrijelijk verspreiden van informatie vergemakkelijken.

Open content projecten[bewerken]

Nederlandstalig (geheel of gedeeltelijk)[bewerken]

Engelstalig[bewerken]