Oriënt-Express

Poster van de Oriënt-Express

Eindstation van de Oriënt-Express (Sirkeci), Istanboel

Routes

Zetels van de Oriënt-Express in het Spoorwegmuseum De Mijlpaal te Mechelen

Restauratierijtuig van de Oriënt-Express in het Nederlands Spoorwegmuseum

De Oriënt-Express was een beroemde luxetrein van de Compagnie Internationale des Wagons-Lits (CIWL) die van Parijs (met aansluiting vanuit Londen) naar Istanboel reed. Deze trein reed als lijndienst, met onderbrekingen en via verschillende routes, onder verschillende namen tussen 1883 en 1977. Tot 13 december 2009 reed de trein nog als een gewone internationale trein tussen Straatsburg en Wenen. Ook worden onder de naam Oriënt-Express speciale nostalgische ritten georganiseerd. Tegenwoordig is een overstap in München of Frankfurt vereist voor een treinreis tussen Parijs en Wenen.

Geschiedenis

De Oriënt-Express was de vervulling van de droom van Georges Nagelmackers om internationaal treinreizen in Europa mogelijk te maken. Nagelmackers was op het idee gekomen op een reis in de Verenigde Staten, waar hij kennis maakte met dergelijke langeafstandstreinen. De Oriënt-Express was de eerste en ook de belangrijkste internationale trein die door de door hem opgezette CIWL werd gereden. Het is begonnen als demonstratieproject om te laten zien hoe veel sneller en comfortabeler internationaal treinreizen kon zijn als je de reis niet voortdurend hoeft te onderbreken om te eten, te slapen, over te stappen tussen verschillende maatschappijen en voor grensformaliteiten (afhandeling van douaneformaliteiten tijdens de rit zou echter nog op zich laten wachten). Hiertoe creëerde hij een trein die gold als een hotel op wielen, met slaaprijtuigen en een restauratiewagen.

Nagelmackers heeft al zijn diplomatieke gaven moeten inzetten om de onderhandelingen hierover met nationale regeringen en spoorwegmaatschappijen tot een goed einde te brengen. Hij kon daarbij gebruik maken van het relatienetwerk van het bankiershuis van zijn familie, dat onder meer de Belgische koning Leopold II van de financiële middelen voor diens luxueuze levensstijl voorzag. Voordat deze trein in gebruik kon worden genomen moesten gedetailleerde afspraken gemaakt worden met meerdere spoorwegmaatschappijen. De rijtuigen werden door de CIWL geleverd, de locomotieven door de betrokken maatschappijen.

Om de Oriënt-Express te kunnen begrijpen moeten we ons realiseren dat de grenzen en politieke realiteit in het Europa van 1870 totaal anders waren dan nu. Groot-Brittannië was de leidende handelsnatie in de wereld maar zonder territoriale ambities op het Europese continent. Daar waren Frankrijk, het Habsburgse Rijk (Oostenrijk-Hongarije) en het Ottomaanse Rijk de grootmachten. Pruisen was een opkomende grootheid die nog niet echt voor vol werd aangezien. Nagelmackers ging de hoofdsteden van Groot-Brittannië (Londen), Frankrijk (Parijs), Oostenrijk-Hongarije (Wenen) en het Ottomaanse Rijk (Istanboel) met elkaar verbinden en had dus een project van groot politiek belang.

In de krap honderd jaar dat de Oriënt-Express bestaan heeft is Europa het toneel geweest van meerdere conflicten en oorlogen. De Oriënt-Express heeft hierbij een belangrijke rol gespeeld, als verbinding om staatshoofden, diplomaten en spionnen (vergezeld door kunstenaars en andere bohemiens) tussen de hoofdsteden te vervoeren, maar ook als slachtoffer van aanslagen of doordat de dienst als gevolg van oorlogshandelingen moest worden stilgelegd. De trein voerde door de notoir instabiele Balkan, waar de orthodox-christelijke bevolking afwisselend door het islamitische Ottomaanse Rijk en het rooms-katholieke Habsburgse Rijk onderdrukt was en voor haar vrijheid vocht. Deze politieke context en het avontuur van een reis die nooit helemaal zeker was gaven de trein zijn roem, waaraan ook is bijgedragen door verschillende romans, waaronder Sherlock Holmes, Agatha Christies Moord in de Oriënt-expres, Ian Flemings From Russia with Love, Graham Greenes Stamboul Train en Maurice Dekobra's Madone des Sleepings.

Als vervolg op de Oriënt-Express heeft CIWL een netwerk van internationale treinen, slaaprijtuigen en restauratierijtuigen opgezet dat heel Europa omspande en vertakkingen had tot ver daar buiten. Het heeft de norm gezet voor internationale treinen en internationaal reizen aanzienlijk vergemakkelijkt. Pas in de tweede helft van de 20e eeuw raakte dit systeem achterhaald door het vliegtuig.

Train Eclair

In 1882 liet Nagelmackers een eerste proeftrein, de Train Eclair van Parijs naar Wenen rijden, via Straatsburg en München. Toen de echte Oriënt-Express een jaar later van start ging was de railverbinding naar Istanboel nog niet gereed. Als alternatief stuurde Nagelmackers de trein (via Boedapest) naar de Roemeense stad Giurgewo waar de reizigers dienden over te stappen op een veerdienst over de Donau. Die voer hen naar Rustschuk waar een tweede trein op hen wachtte die hen op zijn beurt naar de Bulgaarse havenstad Varna bracht, vanwaar de reizigers per boot verder konden naar Istanbul.

Operationeel

De trein werd officieel ingewijd op 4 oktober 1883, toen deze al enkele maanden reed. De trein vertrok om 19:30 uit het Parijse "Gare de Strasbourg" (het huidige Gare de l'Est) met aan boord hooggeplaatste genodigden, journalisten en Georges Nagelmackers zelf. De reis duurde toen 76 uur. Vanaf 1889 kon de trein zijn eindbestemming over land bereiken.

Route en dienstregeling

De dienstregeling uit 1885

PC	land	station	km	CP
19:30	Frankrijk	Paris Strasbourg		06:00
21:45	Frankrijk	Épernay		03:42
22:22	Frankrijk	Chalons		03:01
23:42	Frankrijk	Bar-le-Duc		01:43
↓	Frankrijk	Toul		00:34
01:24	Frankrijk	Nancy		23:56
02:30	Frankrijk	Igney-Avricourt		22:10
04:44	Duitsland	Straatsburg		21:06
05:21	Duitsland	Appenweier		20:11
06:00	Duitsland	Oos		20:01
06:35	Duitsland	Karlsruhe		19:19
07:22	Duitsland	Pforzheim		18:39
07:47	Duitsland	Mühlacker		18:20
08:44	Duitsland	Stuttgart		17:14
11:06	Duitsland	Ulm		15:21
12:15	Duitsland	Augsburg		13:49
13:53	Duitsland	München		12:33
16:38	Oostenrijk	Simsbach		10:14
18:26	Oostenrijk	Wels		08:13
18:53	Oostenrijk	Linz		07:15
20:04	Oostenrijk	Amstetten		06:32
21:18	Oostenrijk	St. Pölten		05:19
22:40	Oostenrijk	Wenen		03:36
00:10	Oostenrijk	Bruck a/d Leitha		02:37
02:25	Hongarije	Györ		01:26
03:21	Hongarije	Komárom Ujazony		00:40
05:40	Hongarije	Budapest		22:20
08:24	Hongarije	Kis-Korös		20:12
09:39	Hongarije	Szabudka		18:56
11:29	Hongarije	Ujvidek		17:00
12:38	Hongarije	Zimony		15:32
13:10	Servië	Belgrado		15:20

In 1889 is de trein een half uur eerder in Wenen en is het vertrek uit Belgrado al om 12:32 uur voor de, dan nieuwe, etappe naar Constantinopel waar de trein de volgende avond om 18:40 uur station Sirkeçi bereikte.

Arlberg

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de dienst stilgelegd. Na afloop van de Eerste Wereldoorlog werd in het Verdrag van Versailles bepaald dat luxetreinen in Duitsland door de MITROPA geëxploiteerd zouden worden en niet meer door CIWL. De CIWL was gedwongen een nieuwe route te vinden voor de trein naar Istanboel, buiten Duitsland en Oostenrijk om. Dit werd de Simplon Oriënt-Express , die via de Simplontunnel in Zwitserland, Milaan, Triëst en Zagreb naar Istanboel reed. De Oriënt-Express herleefde tussen februari 1919 en juni 1920 als Oriënt Express, Train de luxe Militaire op het traject Parijs-Bazel-Praag-Warschau. Op 3 november 1924 werd de Suisse-Arlberg-Vienne Express in dienst genomen, die via Zwitserland en de Arlberglijn om Duitsland heen reed, maar verder de oorspronkelijke route volgde tussen Parijs en Wenen, met doorgaande rijtuigen van en naar Calais. Op 15 mei 1931 is deze trein omgedoopt in Arlberg-Oriënt Express en verlengd tot Boekarest, in 1932 nog gevolgd door doorgaande rijtuigen vanaf Boedapest naar Athene. In 1939 werd het treinverkeer stilgelegd.

Jaartallen

• 1882 - Eerste proeftrein van Parijs naar Wenen
• 1883 - Vertrek van de eerste Oriënt-Express van Parijs naar Varna
• 1889 - Vertrek van de eerste Oriënt-Express van Parijs naar Istanboel
• 1891 - De Oriënt-Express wordt veelvuldig geplunderd
• 1892 - In de trein breekt een cholera-epidemie uit
• 1906 - Opening van de Simplontunnel in Zwitserland
• 1914 - Oriënt-Express wordt stilgelegd als gevolg van de Eerste Wereldoorlog
• 1919 - Hervatting van de Oriënt-Express als Train de luxe militaire van Parijs naar Warschau
• 1919 - Hervatting van de dienst van Parijs naar Istanboel als Simplon Oriënt-Express
• 1924 - De Arlberg-Oriënt-Express rijdt voor de eerste maal
• 1929 - De Oriënt-Express wordt in Turkije vijf dagen stilgezet, wat Agatha Christie inspireert tot haar roman Moord in de Oriënt-expres
• 1931 - Een terroristische overval met een dodelijk slachtoffer
• 1939 - In de Tweede Wereldoorlog wordt het treinverkeer opgeheven.
• 1946 - De Oriënt-Express en de Arlberg Oriënt-Express worden niet meer herstart; alleen de Simplon Oriënt-Express is nog over.
• 1962 - De Simplon Oriënt-Express wordt vervangen door een langzamere verbinding genaamd de Direct Oriënt-Express, die alleen dagelijks rijdt van Calais naar Boedapest en van Parijs naar Belgrado, en twee keer per week een verbinding biedt van Parijs naar Istanbul en Athene.
• 1971 - Wagons-Lits stopt met het zelf rijden van treinen (en het inkomsten verkrijgen uit een toeslag op de kaartjes). In plaats daarvan verkoopt of leaset het al zijn rijtuigen aan de diverse nationale spoorwegmaatschappijen, maar blijft wel het personeel voor de rijtuigen verzorgen.
• 1976 - De rechtstreekse verbinding Parijs–Athene wordt opgeheven.
• 1977 - De Direct Oriënt-Express wordt opgeheven; de laatste rit Parijs–Istanbul rijdt op 19 mei. Een nachttrein onder de naam Oriënt-Express blijft echter rijden van Parijs naar Boedapest en Boekarest.
• 2001 - De verbinding wordt ingekort tot Parijs–Wenen als het treinenpaar 262/263.
• 2007 - Door de komst van de TGV Est-Européen tussen Parijs en Straatsburg wordt de verbinding per 10 juni 2007 ingekort tot Straatsburg-Wenen. De Oriënt-Express rijdt dagelijks op dit traject als doorgaande rijtuigen met treinnummers 264/265 die in Karlsruhe aan de nachttrein uit Amsterdam worden gehangen.
• 2008 - Vanaf december 2008 rijdt er weer een zelfstandig treinenpaar 468/469 tussen Straatsburg en Wenen.
• 2009 - De nachttrein Oriënt-Express wordt opgeheven op 13 december.

"Nostalgie"-treinen

Hoewel de Oriënt-Express qua niveau van luxe vergelijkbaar was met andere CIWL-treinen, heeft deze trein altijd een bijzondere "glans" gehad. Na de opheffing van de Oriënt-Express is de merknaam gebruikt gaan worden voor luxe (en dure) particuliere treinen, waarbij gebruik werd (en wordt) gemaakt van gerestaureerd materieel. Onder de naam Venice Simplon-Orient-Express wordt een dienst onderhouden tussen Londen en Venetië, waarbij op het Britse traject gerestaureerde Pullman-rijtuigen worden gebruikt. De CIWL exploiteert een aantal rijtuigen voor bijzondere ritten.

Zie ook

• Eastern & Oriental Express
• Lijst van beroemde spoorlijnen en treinen

Externe links

• Venice Simplon-Orient-Express - Officiële site
• Incento Orient Express - Officieel vertegenwoordiger in Nederland van de Oriënt-Express

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

• E.H. Cookridge, Orient Express, London 1978
• G. Behrend, Histoire des Trains de Luxe, Fribourg 1977

Mediabestanden

Zie de categorie Orient Express van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.