Oxymoron (stijlfiguur)

Een oxymoron is een stijlfiguur waarbij twee woorden die elkaar in hun letterlijke betekenis tegenspreken toch worden gecombineerd tot één begrip.

Voorbeelden

• zeeland
• oud nieuws
• oudere jongeren (een creatie van Van Kooten en De Bie)
• vredesstrijd
• goed fout
• georganiseerde chaos
• publiek geheim
• gematigd extremisme
• modern klassiek
• oorverdovende stilte
• een levend lijk
• een onbestorven weduwe
• participerende observatie
• de kleine reus
• knap lelijk
• knap stom
• hardwerkend lui
• een beetje veel
• een exacte schatting
• ongeveer precies
• zelfregulering
• zwart wit
• vreselijk mooi
• subjectieve algemeenheid (de aard van een esthetisch oordeel volgens Immanuel Kant in zijn Kritik der Urteilskraft)

Vergelijkbare figuren

Een oxymoron is een speciaal geval van de paradox: daar is wel een zekere tegenspraak aanwezig, maar bij nadere beschouwing lost die tegenspraak zich op. Bij het oxymoron blijft de spanning van het betekenisverschil echter in stand. Een oxymoron wordt vaak bewust aangewend voor retorische, poëtische of andere esthetische doeleinden. Dat is een verschil met de contradictio in terminis: ook dat is een tegenspraak, maar dan een waarbij de spreker zichzelf aantoonbaar tegenspreekt, en dus een ondeugdelijk argument hanteert.

Ogenschijnlijke grapjes in de woordvorm

Een ander verschijnsel vindt men wanneer de samenstellende delen van een woord elkaar lijken tegen te spreken. Dit zijn geen oxymorons:

• boosaardig (boos en aardig)
• leedvermaak (leed en vermaak)
• volledig (vol en ledig/leeg)
• volledigheidshalve (vol, ledig/leeg en half)
• volwassen kind (volwassen en kind)

-aardig betekent hier niet: "vriendelijk", maar "naar zijn aard". Tussen leed en vermaak is geen tegenspraak: het leed wordt gevoeld door één persoon, het vermaak daarover door een andere. -ledig betekent niet "leeg", maar "van leden": iets wat volledig is, bezit alle leden. Kind kan betekenen: "onvolwassen persoon", maar ook: "zoon of dochter", ook als die volwassen is.

Etymologie

Het woord oxymoron is afgeleid van de Griekse woorden oxys ("slim, scherpzinnig") en moros ("dom, onzinnig"). Het is daarmee een autologische (zelfverwijzende, zie zelfvervuller) term: oxymoron is immers zélf een "oxymoron", en heeft dus ook betrekking op zichzelf.

Poëtisch gebruik

De slotregels uit het gedicht Zingen van P.C. Boutens:

Zingen, lief, is zich versteken [verbergen]

In een vindbaarheid zoo schoon!

De beginwoorden in Paul Celans beroemde gedicht Todesfuge:

Schwarze Milch der Frühe...

Zie ook

• Contradictio in terminis
• Paradox

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties: