Oxymoron (stijlfiguur)

Een oxymoron (uitspraak: oksimóron) is een stijlfiguur waarbij twee woorden worden gecombineerd die elkaar in hun letterlijke betekenis tegenspreken.

Vergelijkbare figuren

Een oxymoron is een speciaal geval van de paradox: daar is wel een zekere tegenspraak aanwezig, maar bij nadere beschouwing lost die tegenspraak zich op. Bij het oxymoron blijft de spanning van het betekenisverschil echter in stand.

Een oxymoron wordt vaak bewust aangewend voor retorische, poëtische of andere esthetische doeleinden. Dat is een verschil met de contradictio in terminis: ook dat is een tegenspraak, maar dan een waarbij de spreker zichzelf aantoonbaar tegenspreekt en dus een ondeugdelijk argument hanteert.

Ogenschijnlijke grapjes in de woordvorm

Een ander verschijnsel vindt men wanneer de samenstellende delen van een woord elkaar lijken tegen te spreken. Dit zijn geen oxymorons:

• boosaardig (boos en aardig)
• leedvermaak (leed en vermaak)
• volledig (vol en ledig/leeg)
• volledigheidshalve (vol, ledig/leeg en half)
• volwassen kind (volwassen en kind)

-aardig betekent hier niet: "vriendelijk", maar "naar zijn aard". Tussen leed en vermaak is geen tegenspraak: het leed wordt gevoeld door één persoon, het vermaak daarover door een andere. -ledig betekent niet "leeg", maar "van leden": iets wat volledig is, bezit alle leden. Kind kan betekenen: "onvolwassen persoon", maar ook: "zoon of dochter", ook als die volwassen is.

Etymologie

Het woord oxymoron is afgeleid van de Griekse woorden oxys ("scherp") en moros ("stomp"). Het is daarmee een autologische (zelfverwijzende, zie zelfvervuller) term: oxymoron is immers zélf een "oxymoron", en heeft dus ook betrekking op zichzelf.

Poëtisch gebruik

De slotregels uit het gedicht Zingen van P.C. Boutens:

Zingen, lief, is zich versteken [verbergen]

In een vindbaarheid zoo schoon!

De beginwoorden in Paul Celans beroemde gedicht Todesfuge:

Schwarze Milch der Frühe...

Voorbeelden

ongekroonde koning - een veelzeggend zwijgen - enige keuze - de anarchie regeert - werkvakantie - manwijf - kindvrouwtje - bevestigd gerucht - het radicale midden - koud zweet - begrensde vrijheid - echte imitatie - virtuele werkelijkheid - echt nep - groep individuen - het eens zijn dat men het oneens is - vloeibaar gas - veilige gok - klein fortuin - geluid van stilte - het nut van het nutteloze - negatieve groei - onzichtbaar zichtbaar - burgeradel (patriciaat) - haast u langzaam - uitzonderingsregel - originele kopie - oud nieuws - oudere jongeren (een creatie van Van Kooten en De Bie) - vredesstrijd - goed fout - georganiseerde chaos - gematigd extremisme - modern klassiek - oorverdovende stilte - een levend lijk - participerende observatie - de kleine reus - knap lelijk - een exacte schatting - ongeveer precies - zelfregulering - subjectieve algemeenheid (de aard van een esthetisch oordeel volgens Immanuel Kant in zijn Kritik der Urteilskraft)

Bronnen, noten en/of referenties