Oxymoron (stijlfiguur)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een oxymoron (uitspraak: oksimóron) is een stijlfiguur waarbij twee woorden worden gecombineerd die elkaar in hun letterlijke betekenis tegenspreken.

Vergelijkbare figuren[bewerken]

Een oxymoron is een speciaal geval van de paradox: die een schijnbare tegenspraak bevat, maar bij nadere beschouwing blijkt te kloppen. Bij het oxymoron blijft de spanning van het betekenisverschil echter in stand.

Een oxymoron wordt vaak bewust aangewend voor retorische, poëtische of andere esthetische doeleinden. Dat is een verschil met de contradictio in terminis: ook dat is een tegenspraak, maar dan een waarbij de spreker zichzelf aantoonbaar tegenspreekt en dus een ondeugdelijk argument hanteert.

Etymologie[bewerken]

Het woord oxymoron is afgeleid van de Griekse woorden oxys ("scherp") en moros ("stomp"). Het is daarmee een autologische (zelfverwijzende, zie zelfvervuller) term: oxymoron is immers zélf een "oxymoron", en heeft dus ook betrekking op zichzelf.

Poëtisch gebruik[bewerken]

De slotregels uit het gedicht Zingen van P.C. Boutens:

Zingen, lief, is zich versteken [verbergen]
In een vindbaarheid zoo schoon!

De beginwoorden in Paul Celans beroemde gedicht Todesfuge:

Schwarze Milch der Frühe...

Voorbeelden[bewerken]

  • ongekroonde koning
  • enige keuze
  • de anarchie regeert
  • werkvakantie
  • manwijf
  • het radicale midden
  • begrensde vrijheid
  • echte imitatie
  • virtuele werkelijkheid
  • vloeibaar gas
  • het nut van het nutteloze
  • negatieve groei
  • burgeradel (patriciaat)
  • haast u langzaam
  • uitzonderingsregel
  • verplicht vrijwilligerswerk
  • oud nieuws
  • oudere jongeren[1]
  • vredesstrijd
  • georganiseerde chaos
  • gematigd extremisme
  • oorverdovende stilte
  • een levend lijk
  • de kleine reus
  • een exacte schatting
  • subjectieve algemeenheid [2]

Ogenschijnlijke grapjes in de woordvorm[bewerken]

Een ander verschijnsel vindt men wanneer de samenstellende delen van een woord elkaar lijken tegen te spreken. Dit zijn geen oxymorons:

  • boosaardig (boos en aardig)
  • leedvermaak (leed en vermaak)
  • volledig (vol en ledig/leeg)
  • volledigheidshalve (vol, ledig/leeg en half)
  • volwassen kind (volwassen en kind)
  • basalt (bas en alt)
  • monopolie (monos/alleen en polus/veel)

-aardig betekent hier niet: "vriendelijk", maar "naar zijn aard". Tussen leed en vermaak is geen tegenspraak: het leed wordt gevoeld door één persoon, het vermaak daarover door een andere. -ledig betekent niet "leeg", maar "van leden": iets wat volledig is, bezit alle leden. Kind kan betekenen: "onvolwassen persoon", maar ook: "zoon of dochter", ook als die volwassen is. -polie komt niet van het Griekse "polus" en betekent dus niet "veel", maar komt van het Griekse woord "polein" dat "te verkopen" betekent.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. een creatie van Van Kooten en De Bie
  2. De aard van een esthetisch oordeel volgens Immanuel Kant in zijn Kritik der Urteilskraft - Valkenberg, S. in Trouw (2009).