Paul Ehrenfest

Paul Ehrenfest

Paul Ehrenfest (Wenen, 18 januari 1880 – Amsterdam, 25 september 1933) was een Oostenrijks en Nederlands natuurkundige (genaturaliseerd in 1922).

Biografie

Ehrenfest studeerde in Wenen bij Ludwig Boltzmann en later te Göttingen. Hij trouwde met de Russische wiskundige Tatjana Afanasjeva. Samen schreven ze het overzicht van de Boltzmann-theorie waarmee Ehrenfests carrière begon.

In 1912 kwam Ehrenfest als opvolger van Hendrik Lorentz te werken aan de Rijksuniversiteit Leiden. Daar heeft hij mede door zijn enthousiasme een grote school gevormd, waartoe onder meer de natuurkundigen Johannes Martinus Burgers, Hendrik Casimir, Dirk Coster, Samuel Goudsmit, Hendrik Kramers maar ook de natuurkundige en econoom Jan Tinbergen behoorden.

Zijn wetenschappelijk oeuvre bestaat vooral uit bijdragen aan de statistische mechanica en de kwantummechanica. Ehrenfest was bevriend met de beroemde natuurkundigen Albert Einstein en Niels Bohr. In 1919 werd hij benoemd tot lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). De jonge Robert Oppenheimer verbleef in Leiden om te discussiëren, waartoe hij Nederlands leerde.

De laatste jaren van zijn leven leed Paul Ehrenfest aan depressiviteit. Nadat Ehrenfest de toekomstige zorg voor zijn andere kinderen geregeld had, schoot hij op 25 september 1933 eerst zijn zoon Wassik dood, die aan het syndroom van Down leed en daarna zichzelf. Zijn dochter Tatjana Pavlovna Ehrenfest werd bekend als wiskundige.

Zijn studenten

Promovendi met hun proefschrift

• Johannes Martinus Burgers - Het atoommodel van Rutherford-Bohr (1918)
• Hendrik Casimir - Rotation of a rigid body in quantum mechanics (1931)
• Dirk Coster - Röntgenspectra en de atoomtheorie van Bohr (1922)
• Samuel Goudsmit - Atoommodel en structuur der spectra (1927)
• Hendrik Kramers - Intensities of spectral lines (1919)
• Roelf Krans - Enige vraagstukken uit de golfmechanika der elektronen (1931)
• Arend Joan Rutgers - Bijdrage tot de theorie der thermo-elektriciteit in kristallen (1930)
• Jan Tinbergen - Minimumproblemen in de natuurkunde en de economie (1929)
• Jan Tresling - Deformaties en trillingen in het vaste lichaam bij afwijkingen van de wet van Hooke, ook in verband met de toestandsvergelijking (1919)
• George Uhlenbeck - Over statistische methoden in de theorie der quanta (1927)

Overige studenten

• Gregory Breit
• Paul Sophus Epstein
• Viktor Trkal
• Gerhard Heinrich Dieke

Ehrenfest Theorema (1927)

Het theorema van Ehrenfest of correspondentieprincipe komt erop neer dat de kwantummechanische 'evolutie' van de gemiddelde waarde van de operatoren < x > en < p > voldoen aan de vergelijkingen van Newton, maar dan toegepast op verwachtingswaarden! Het relateert de kwantummechanica aan de klassieke mechanica.

$\frac{d}{dt}\langle A\rangle = \frac{1}{i\hbar}\langle [A,H] \rangle + \left\langle \frac{\partial A}{\partial t}\right\rangle$

Zie ook

• Ehrenfest-paradox De in de relativiteitstheorie
• Spinor: term door hem bedacht
• Ehrenfest klassificatie voor faseovergangen
• Ehrenfest-Tolman effect
• Ehrenfesthuis
• Ehrenfest tijd
• De Leidsche Flesch een studievereniging te Leiden die opgericht is door Paul Ehrenfest

Publicaties van Paul Ehrenfest

• Die Bewegung starrer Körper in Flüssigkeiten und die Mechanik von Hertz, 1904. Wien, Univ. Diss.
• Zur Stabilitätsfrage bei den Bucherer-Langevin-Elektronen, 1906. In: Physikalische Zeitschrift 7, S. 302-303
• Mißt der Aberrationswinkel im Fall einer Disperison des Äthers die Wellengeschwindigkeit, 1910. In: Annalen der Physik 338 (16), S. 1571-1576. (Gallica)
• Zu Herr v. Ignatowskys Behandlung der Bornschen Starrheitsdefinition, 1911. In: Physikalische Zeitschrift 11, S. 1127-1129
• Zu Herr v. Ignatowskys Behandlung der Bornschen Starrheitsdefinition II, 1912. In: Physikalische Zeitschrift 12, S. 412-413
• Das Prinzip von Le Chatelier-Braun und die Reziprozitätssätze der Thermodynamik, 1911. In: Zeitschrift für physikalische Chemie 76, S. 227-244.
• Welche Züge der Lichtquantenhypothese spielen in der Theorie der Wärmestrahlung eine wesentliche Rolle?, 1911. In: Annalen der Physik 341 (1), S. 91-118. (Gallica)
• Zur Krise der Lichtäther-Hypothese. Rede geh. zu Leiden, 1912. Berlin, Springer Verlag, 1913.
• Begriffliche Grundlagen der statistischen Auffassung in der Mechanik, abgeschlossen 1909, Nachtrag 1911. Zusammen mit Tatjana Ehrenfest (1876-1964). In: Encyklopädie der mathematischen Wissenschaften mit Einschluss ihrer Anwendungen. 4. Band, 4. Theilband. English translation: The conceptual foundations of the statistical approach in mechanics. Ithaca, Cornell, 1959. Repr. 1990: New York, Dover Publ. ISBN 0486662500
• Golfmechanika . Den Haag, Van Stockum, 1932.
• Collected scientific papers (ed. by Martin J. Klein, with an introd. by H.B.G. Casimir). Amsterdam, North-Holland Publishers, 1959

Publicaties over Paul Ehrenfest

• M.J. Klein: Paul Ehrenfest: The Making of a Theoretical Physicist (Amsterdam, 1970). 3rd ed.: ISBN 0444869484
• Marijn Hollestelle: Paul Ehrenfest, worstelingen met de moderne wetenschap, 1912-1933 (Leiden University Press, 2011) ISBN 9789087281229

Externe link

• Portret in Biografisch Woordenboek van Nederland
• Dissertatie over Ehrenfest Marijn Hollestelle: Paul Ehrenfest, worstelingen met de moderne wetenschap, 1912-1933 (Leiden University Press, 2011)

Mediabestanden

Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Paul Ehrenfest op Wikimedia Commons.