Petrus Plancius

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Petrus Plancius. J. Buys/Rein. Vinkeles (1791).

Petrus Plancius (Pieter Platevoet) (Dranouter, 1552 - Amsterdam, 15 mei 1622) was een Vlaams astronoom, cartograaf, geograaf, bewindhebber van de VOC en predikant. Zijn eigenlijke naam was Pieter Platevoet die hij verlatijnste tot Petrus Plancius.

Plancius als theoloog[bewerken]

Plancius studeerde na zijn school in Hondschoote theologie, geschiedenis en talen in Duitsland en Engeland. In 1576 had hij zijn studie voltooid en werd hij benoemd tot predikant in de Nederduits Gereformeerde Kerk (de latere Nederlandse Hervormde Kerk). In 1585 vluchtte Plancius voor de dreiging van de Inquisitie naar Amsterdam en ook daar werd hij predikant. Plancius trok fel van leer tegen de luthersen. In 1603 was Plancius een van de tegenstanders van een benoeming van Arminius in Leiden. Verscheidene malen moest hij worden gemaand gematigdheid te betrachten vanaf de kansel.

Plancius, die al jaren pleitte voor een synode, werd een van de voormannen van de contraremonstranten. Al in 1609 bestreed de Alkmaarse predikant Adolf Venator op de provinciale synode te Hoorn. Een nationale synode werd pas mogelijk toen stadhouder Maurits in de herfst van 1618 de wet verzette en overal contraremonstranten benoemde. Bij de Synode van Dordrecht werd Plancius vervangen door jongere collega's. Plancius maakte zich sterk voor de benoeming van ziekentroosters en predikanten aan boord van de schepen en zending onder de bevolking. Tot slot was hij betrokken bij de Statenvertaling. Zijn laatste rustplaats vond Plancius op het kerkhof bij de Zuiderkerk in Amsterdam. Hij wilde om hygiënische redenen niet in de kerk begraven worden en was daarmee zijn tijd ver vooruit.

Plancius als geograaf[bewerken]

De meest bekende kaart van Plancius is de wereldkaart uitgegeven vanaf 1590 genaamd: Orbis Terrarum Typus De Integro Multis In Locis Emendatus. Deze kaart werd opgenomen in bijbels en in de atlas: Nova et exacta Terrarum Tabula geographica et hydrographica uit 1592. Van deze kaart zijn verschillende uitvoeringen bekend (zie kaarten). De eerste versie was een kopie van bestaand werk.

Vanaf 1592 verschenen de eerste oorspronkelijke producten. Deze werden uitgegeven bij Cornelis Claesz. Deze Amsterdamse boekdrukker en uitgever wendde zich al op 12 april 1592 tot de Staten-Generaal met de mededeling dat hij van de cartograaf Petrus Plancius, "doch tot zijne kosten bekomen had van Bartholomeo de Lasso, cosmograaf en meester van de zeevaert des Konings van Spanje, vijf en twintig particuliere zeekaarten, bevattende alle de zeekusten van de gansche eertbodem, eensamentlyck alle diepten en de ondiepten, drooghten, steenclippen, capen, voergeberchten, haffen en de haven, alle liggende onder hare behoorlijke elevatien des poli ofte graden der breedte distantien en de streken der winden, hebbende daarenboven bij claren gescrifte in Spaenscher taele, oyck gecregen de secreten van der zeevaert van Oost- ende Westindien, Africa, China ende andere diergelyke landen, inhoudende aanwysinghe van de eygenschappen der volken, vruchten ende waren of koopmanschappen".[1] Die waren overigens Portugees staatsgeheim en hoe Plancius aan die kaarten kwam is onduidelijk want op het smokkelen ervan stond de doodstraf.[2]

Waarschijnlijk zijn deze kaarten gebruikt bij de Eerste Schipvaart, in ieder geval door Jacob van Neck, Jacob Mahu en Simon de Cordes. Geen van deze kaarten is gesigneerd of gedateerd. Plancius besteedde meer aandacht aan het binnenland dan Lasso.[3] De stuurman Pieter Keyser was zijn lievelingsleerling; de reisjournalen zijn aan Plancius overhandigd en door Jodocus Hondius op de eerste globe met de zuidelijke sterrenhemel vermeld.[4] Destijds geloofde men dat het kompas grotere afwijkingen zou vertonen als men naar het zuiden voer. Plancius was een autoriteit op het gebied van kompasafwijkingen. De waarnemingen van Frederik de Houtman, die opdracht had de afwijkingen door te rekenen, werden niet aan Plancius overhandigd, maar komen voor het eerst voor op de globe van Blaeu uit 1602.[5]

Plancius werkte ook mee aan publicaties van Jacob Florisz. van Langren en Pieter van den Keere. Omdat hij geen atlas publiceerde, is zijn werk minder bekend dat dat van een aantal tijdgenoten. Vanaf 1599 gaf hij dagelijks les aan stuurlieden.[6] In 1602 werd hij benoemd tot cartograaf van de VOC. Hij verzorgde daar ook het onderwijs van schippers en stuurlui.

Logo Gereformeerde Studentenvereniging

Plancius was vermogend en betrokken bij het ontstaan van handelscompagnieën zoals de VOC, de WIC en de Noordsche Compagnie. Hij was initiatiefnemer van expedities die de Noordoost en Noordwest-passage onderzochten. Henry Hudson vertrok met aanwijzingen, verstrekt door Plancius.

Al zijn zonen werden predikant en studeerden op kosten van de stad Amsterdam.

Trivia[bewerken]

In 1969 werd in Amsterdam de Gereformeerde Studentenvereniging (GSVA) opgericht die later de naam van Petrus Plancius zou gaan dragen.

Kaarten[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen[bewerken]

  • Keuning, J. (1946) Petrus Plancius. Theoloog en geograaf 1552-1622.
  • D'haene K. (2008) Een slimme jongen die goed kan vertellen, een kleine biografie over het leven van Petrus Plancius uit Dranouter. Aflevering 248 VWS-cahiers van de Vereniging van West-Vlaamse Schrijvers.
  1. Jonge, J.K.J. de De Opkomst van het Nederlandsch Gezag in Oost-Indië. Volume I (1862), pagina 92
  2. Jonge, J.K.J. de (1862), pagina's 92-93
  3. Keuning, J. (1946) Petrus Plancius. Theoloog en geograaf 1552-1622, p. 83-92.
  4. Keuning, J. (1946) Petrus Plancius. Theoloog en geograaf 1552-1622, p. 102, 103.
  5. Keuning, J. (1946) Petrus Plancius. Theoloog en geograaf 1552-1622, p. 96.
  6. Keuning, J. (1946) Petrus Plancius. Theoloog en geograaf 1552-1622, p. 106.