Philip Kohnstamm

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Philip Kohnstamm

Philipp (later Philip) Abraham Kohnstamm (Bonn, 17 juni 1875 - Ermelo 31 december 1951) was een Nederlands natuurkundige, filosoof en pedagoog, en is bekend geworden als grondlegger van de wetenschappelijke pedagogiek en didactiek in Nederland.

Kinderjaren[bewerken]

Kohnstamm werd in Duitsland geboren als derde kind en enige zoon van de bankier Max Kohnstamm en Sarah Wertheim. Zijn moeder was een zuster van de Amsterdamse bankier en filantroop A.C. Wertheim, naar wie het Wertheimpark in de Amsterdamse Plantage is genoemd. Gedwongen door een langdurige ziekte van zijn vader, die in een sanatorium moest worden opgenomen, verhuisde moeder met de kinderen naar Nederland. De familie was van liberaal-joodse huize. Aan het joodse geloof werd niet veel gedaan.

Universitaire loopbaan[bewerken]

Tijdens zijn HBS-tijd in Amsterdam woonde Philip (de derde p in zijn naam liet hij vallen) in huis bij zijn oom A.C. Wertheim. In 1893 begon hij zijn studie in de natuurwetenschappen aan de Gemeente Universiteit. In 1901 promoveerde hij in de natuurkunde bij zijn leermeester J.D. van der Waals. Als experimenteel fysicus had Kohnstamm ook belangstelling voor de filosofie en met name de logica en kennisleer, waarin hij in 1907 aan dezelfde universiteit privaatdocent werd. Belangrijker was zijn benoeming, in 1908, tot buitengewoon hoogleraar in de thermodynamica, een afsplitsing van de leerstoel van Van der Waals. In 1918 volgde zijn overstap naar de pedagogiek, met een benoeming tot bijzonder hoogleraar in de opvoedkunde vanwege de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen. Van 1932 tot 1939 was hij tevens buitengewoon hoogleraar pedagogiek aan de Universiteit van Utrecht. In 1940 werd hij, samen met alle andere ambtenaren en docenten van Joodse afkomst, door de bezetter gedwongen zijn ambt neer te leggen. Na de bevrijding keerde hij terug en ging een jaar later met emeritaat.

Philip Kohnstamm wordt gezien als grondlegger van de empirische onderwijskunde in Nederland. Dit komt tot uiting in de naamgeving van het Kohnstamm Instituut en het gemeenschappelijk gebouw van de afdeling pedagogiek van de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam, het Philip Kohnstamm-huis aan de Wibautstraat. Ook werd er een aantal basisscholen naar hem genoemd[1]

Maatschappelijke functies[bewerken]

Kohnstamm was ook organisatorisch en maatschappelijk actief. In 1905 trad hij toe tot de Vrijzinnig Democratische Bond en was van 1907 tot 1918 voorzitter van die partij. Hij was medestichter van de Middenstands-Credietbank, actief lid van het Herstel Europa Comité en lid van de Onderwijsraad. In 1918 was hij medeoprichter van het Nutsseminarium voor Pedagogiek, waarvan hij eerste directeur werd. In 1936 stichtte hij het IVIO, het Instituut Voor Individueel Onderwijs, bedoeld voor de scholing van jeugdige werklozen in de crisistijd. Na de Tweede Wereldoorlog werd hij voorzitter van de onderwijscommissie van de Partij van de Arbeid.

Geloofsovertuiging[bewerken]

In zijn jaren als scholier was hij nog atheïst en humanist. Vanaf het begin van de 20e eeuw voelde hij zich steeds meer aangetrokken tot de christelijke kerk en, nadat hij vanwege zijn vriendschap met de Doopsgezinde predikant A.K. Kuiper, eerst nog een tijd overwogen had lid te worden van de Doopsgezinde Broederschap[2], besloot hij in 1917 zich te laten dopen in de Nederlandse Hervormde Kerk - omdat het karakter van de volkskerk hem lief was [2]- en ontwikkelde zijn denken zich in de richting van het christelijk personalisme. In zijn geloofsovertuiging werd hij sterk geïnspireerd door zijn leermeester, de natuurkundige en Nobelprijswinnaar J.D. van der Waals.

Gezinsleven[bewerken]

Kohnstamm trouwde in 1903 met An Kessler, de oudste dochter van J.B.August Kessler, een van de oprichters van de Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij. Zij kregen zes kinderen, van wie de jongste, Max Kohnstamm, later het bekendst werd. In 1907 lieten Philip en An naar eigen ontwerp een houten zomerhuis bouwen in Ermelo. In de loop der jaren werd dat huis een ontmoetingsplaats voor tal van bevriende intellectuelen, waaronder de natuurkundige Paul Ehrenfest, de rechtsgeleerde Paul Scholten en de pedagoog Martien Langeveld. In 1926 verhuisde het gezin definitief van Amsterdam naar Ermelo.

Enkele malen werd Kohnstamm getroffen door aanvallen van manisch-depressiviteit, de ziekte waaraan ook zijn vader leed. De eerste keer kwam in een periode van overspannenheid tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen hij meehielp vluchtelingen uit het gebombardeerde Antwerpen per vrachtauto naar Amsterdam te brengen.

In de Tweede Wereldoorlog lieten de Duitsers hem aanvankelijk met rust. Het feit dat hij getrouwd was met een niet-Joodse vrouw beschermde hem tegen deportatie. Wel werden zijn beide zusters gedeporteerd en in Auschwitz vermoord. Toen de SS hem in 1944 wilde arresteren, werd hij tijdig gewaarschuwd door een SD-officier uit Ermelo met wie hij enkele levensbeschouwelijke gesprekken had gevoerd. Van 1942 tot 1944 zat zijn jongste zoon Max als gijzelaar gevangen in kamp Sint-Michielsgestel.

Publicaties[bewerken]

Kohnstamm schreef over een sterk uiteenlopend gebied: van natuurkunde, politiek, filosofie, pedagogiek tot theologie. Hij schreef honderden artikelen en een dertigtal monografieën. Een selectie:

  • 1981, (postuum verschenen) Persoon en samenleving; opstellen over opvoeding en democratie
  • 1949, Existentialisme, personalisme en paedagogiek
  • 1948, Keur uit het didactisch werk van Prof. Dr. Ph. Kohnstamm
  • 1947, Mensch en wereld
  • 1947, Vrije wil of determinisme : een mathematisch-fysische en kennis-theoretische uiteenzetting voor juristen, paedagogen, theologen en andere niet-fysici
  • 1938, Democratie in de branding
  • 1938, Politiek en ethiek
  • 1936, Het nationaalsocialisme als geestelijk gevaar
  • 1935, Paedagogiek als wetenschap
  • 1934, Psychologie van het anti-semitisme
  • 1934, De formele logica en het kinderlijke denken
  • 1934, Democratie, dictatuur en opvoeding
  • 1934, Hoe mijn "bijbelsch personalisme" ontstond
  • 1933, De wijsbegeerte in haar verhouding tot ons Hooger Onderwijs
  • 1933, Psychologie van het ongeloof
  • 1932, Over denken en leeren denken
  • 1931, Modern-psychologische opvattingen omtrent godsdienst en religie : een kritisch overzicht
  • 1931, Schepper en schepping: een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag. Deel 3. De Heilige. Proeve van een christelijke geloofsleer voor dezen tijd
  • 1929, Schepper en schepping: een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag. Deel 2. Persoonlijkheid in wording. Schets eener christelijke opvoedkunde
  • 1929, Individu en gemeenschap : verzamelde sociaal-paedagogische opstellen
  • 1926, Schepper en schepping: een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag. Deel 1. Het waarheidsprobleem. Grondleggende kritiek van het christelijk waarheidsbewustzijn
  • 1926, Sexueele opvoeding
  • 1925, Modern agnosticisme
  • 1925, Paedagogische en ethische vragen op het gebied van het sexueele leven
  • 1925, Persoonlijkheid en idee
  • 1925, De nieuwe school'
  • 1923, Het levenswerk van J.D. van der Waals
  • 1921, Over natuurwetten, wetmatigheid en determinisme
  • 1921, Warmteleer
  • 1919, Staatspaedagogiek of Persoonlijkheidspaedagogiek
  • 1917, De toekomst der democratie en de oorlog
  • 1916, Ontwikkeling en onttroning van het begrip natuurwet
  • 1914, Democratie
  • 1908, Determinisme en natuurwetenschap

Literatuur[bewerken]

Over het werk van Philip Kohnstamm zijn tientallen artikelen verschenen en een achttal proefschriften en monografieën. Een selectie:

  • Hollestelle, M.; Beperkte spontaniteit; leven en werk van Philip Kohnstamm, Masters thesis Utrecht, 2004
  • Hilvoorde, I. van; Grenswachters van de pedagogiek, proefschrift Utrecht, 2002.
  • Vermeer, A.H.L.; Philipp A. Kohnstamm over democratie, proefschrift Utrecht, 1987
  • Hofstee, H.; Het bijbels personalisme van prof. dr. Ph.A. Kohnstamm : ontstaan en grondslagen, proefschrift Groningen, 1973
  • Erasmus, O.c.; Die personalisme van Kohnstamm als grondslag vir sy filosofie van die opvoeding, Meulenhoff Amsterdam, 1962
  • Praag, H. van; Philip Abraham Kohnstamm, een man Gods, Ten Have Amsterdam, 1952
  • Poortland, J.J.; Indeterminisme of determinisme? : een beschouwing naar aanleiding van Prof. Dr Ph. Kohnstamm's "Vrije wil of determinisme",Van Gorchum Assen, 1949
  • Hoogwerf, P.H.; De paedagogiek van Prof. Dr. Ph. Kohnstamm : met een inleiding tot zijn werken, Wolters Groningen, 1933
  • Snethlage, J.L.; Openbaring en het debat Kohnstamm-Snethlage : met aanteekeningen, Van Loghum Slaterus Arnhem, 1926
  • Goslinga, A.; Prof. Kohnstamm en het conflict Groen-van der Brugghen, Uitg. Holland Amsterdam, 1926

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]


Bronnen, noten en/of referenties
  1. Zie ook AD 30 maart 2008: Kohnstamms willen van hun school af.
  2. a b Zie: 'Hoe mijn "bijbelsch personalisme" ontstond', Haarlem, 1934, p. 33.