Physiologus

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Berner Physiologus, Panter

De Physiologus is een collectie van gemoraliseerde dierenverhalen die aan de basis lag van de populaire bestiaria in de middeleeuwen.

Oorsprong[bewerken]

De Physiologus werd oorspronkelijk in het Grieks geschreven. Men heeft geen zekerheid over de oorsprong van het werk maar de algemene consensus is dat het werk waarschijnlijk ontstond in Alexandrië in de derde of de vierde eeuw,[1][2] anderen vermelden zelfs de tweede eeuw.[3] Deze datering is gebaseerd op de tekst zelf en op referentie bij andere auteurs vanaf de vijfde eeuw, het werk werd regelmatig gereferenciëerd door de kerkvaders. De keuze van Alexandrië wordt ondersteund door het voorkomen van typisch Noord-Afrikaanse dieren in het werk, Noord-Europese dieren komen pas in kopieën van veel latere datum voor.

Auteur[bewerken]

Ook over de auteur tast men in het duister en hierdoor werden in de middeleeuwen verscheidene Griekse en Latijnse kerkleraren opgevoerd als mogelijk auteur. Zo vernoemde men Epiphanius, Clemens van Alexandrië, Petrus van Alexandrië, Basilius, Johannes Chrysostomos, Athanasius, Ambrosius en Hiëronymus. Het werk werd zelfs toegeschreven aan antieke auteurs zoals Salomon en Aristoteles.

Inhoud[bewerken]

De naam van het werk is eigenlijk misleidend, het werk is geen natuurhistorische beschrijving van de dieren zoals de werken van Plinius de Oudere en het “Historia animalium” en aanverwanten van Aristoteles het wel zijn. De auteur van de Physiologus heeft de antieke beschrijvingen van de dieren gebruikt om aan de hand daarvan de christelijke waarden, leer en dogmas uit te leggen. Bijvoorbeeld het verhaal van de feniks die na drie dagen uit zijn asse herrijst wordt gebruikt als een metafoor voor Christus. De opbouw van de verhalen gaat terug op de methode van Bijbel-exegese die werd gebruikt door Origenes (2e-3e eeuw) in zijn “Homiliae in Canticum Cantorum”[4] om via de wonderen in de natuur die men kan waarnemen de niet zichtbare waarden van God te tonen. Dit laat echter niet toe het werk toe te schrijven aan Origenes, zijn manier van verklaring is terug te voeren op Plato.

Tekst[bewerken]

De originele Griekse tekst moet tussen 40 en 48 hoofdstukken[5] bevat hebben. Er zijn geen manuscripten met de originele tekst bewaard gebleven, men kent het werk uitsluitend uit de Latijnse vertalingen. De oudste bewaarde tekst in het Grieks (Morgan Library Ms. 397) dateert van de tiende eeuw. De eerste vertaling in het Latijn dateert van omstreeks 400 en men kent een vertaling in het Ethiopisch het Syrisch en in het Armeens uit de 5e eeuw.[6] De oudste bewaarde Physiologus in het Latijn maakt deel uit van een handschrift dat nu bewaard wordt in de Burgerbibliothek in Bern als Codex Bongarsianus 318. Het handschrift dateert van ca.825-850 en werd geschreven in Reims.[7] Vertalingen in andere Europese talen volgden vrij snel. In totaal zijn er 64 verschillende Latijnse versies en meer dan honderd versies in andere talen van het boek bekend.[8]

Uiteraard wijzigde de tekst in de loop der eeuwen, het aantal kapittels nam toe en er werden dieren toegevoegd en weggelaten. De werken van latere auteurs zoals de Etymologiae van Isidorus van Sevilla werden gebruikt om de Physiologus aan te vullen en uit te breiden. Die samengestelde werken liggen aan de basis van de middeleeuwse bestiaria. Het bestiarium had zijn wortels in de Physiologus maar was tegelijkertijd vrij verschillend. Door de uitbreiding met materiaal uit andere werken, categorisering van de hoofdstukken in zoogdieren, vogels en vissen en andere dergelijke ingrepen, lagen beiden uiteindelijk vrij ver uit mekaar.

Referenties

  1. Karl Ahrens, Zur Geschichte des sogenannten Physiologus, 1885, Plön, Hirt.
  2. Max Wellman, Der Physiologus, Leipzig 1930.
  3. Mary Allyson Armistead, The Middle English Physiologus: A Critical Translation and Commentary, Thesis submitted to the Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and University in partial fulfillment of the requirements for the degree of Master of Arts in English Literatur, 12 april 2001. p. 3
  4. homilieën over het Lied der liederen
  5. The Medieval Bestiary
  6. Catholic Encyclopedia
  7. Helen Woodruff, The Physiologus of Bern: A survival of Alexandrian style in a Ninth Century Manuscript in The Art Bulletin, Vol. 12, N°3 (september 1930), pp.226-253
  8. Mary Allison, 2001, p. 5.