Racisme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Racisme is de opvatting dat mensen ondergebracht kunnen worden in verschillende rassen en dat daarbij rassen gerangschikt kunnen worden als superieur en inferieur ten aanzien van elkaar. Daaruit voortvloeiend kunnen ten aanzien van het ene ras andere maatstaven worden aangelegd dan ten aanzien van het andere.[1]

Definities[bewerken]

De term racisme wordt in meerdere betekenissen gebruikt. In de meest algemene zin betekent racisme dat leden van een bepaald ras zich inherent superieur achten aan leden van een ander ras. Bij debatten over racisme is echter vaak sprake van verwarring over de precieze betekenis of implicatie van deze term. Velen gebruiken het racisme in algemene zin als aanduiding van xenofobie (angst voor vreemdelingen) of etnocentrisme. Anderzijds trachten wetenschappers laatstgenoemde begrippen juist af te bakenen van racisme als ideologie of wetenschappelijk racisme.

Algemene omschrijvingen[bewerken]

Hoewel de term racisme meestal een negatieve lading heeft en wordt gebruikt in verband met rasgebonden vooroordeel, geweld, discriminatie of onderdrukking, zijn er ook andere omschrijvingen mogelijk. Zo is volgens de Oxford English Dictionary racisme gebaseerd op de "mening of de ideologie dat leden van een ras bepaalde eigenschappen of kwaliteiten bezitten die specifiek zijn voor dat ras, in het bijzonder om het als beter of slechter van een ander ras te onderscheiden". De Merriam-Webster Dictionary omschrijft racisme als de "opvatting dat ras de belangrijkste bepaler is van menselijke eigenschappen of vermogens, en dat raciale verschillen de basis vormen van de inherente superioriteit of inferioriteit van een bepaald ras boven een ander ras". Ook wordt volgens deze dictionaire de term racisme gebruikt in de zin van het vooroordeel waarop een dergelijke opvatting is gebaseerd.

Wettelijke definities[bewerken]

Volgens de Conventies van de Verenigde Naties betekent raciale discriminatie "elk onderscheid, uitsluiting, beperking of voorkeur gebaseerd op ras, huidskleur, afstamming, of nationale of etnische oorsprong die het doel of effect heeft van opheffing of aantasting van erkenning, genieting of uitoefening, op basis van gelijkwaardigheid, van mensenrechten, en fundamentele vrijheden in het politieke, economische, sociale, culturele of enig ander veld van het openbare leven".[2]

De laatste definitie maakt dus geen onderscheid tussen discriminatie op grond van ras of etniciteit. Het onderscheid tussen beide begrippen blijkt ook voor antropologen een onderwerp van debat. Ook de Britse wet verstaat bijvoorbeeld onder raciale groep "elke groep mensen gedefinieerd op grond van ras, huidskleur of nationaliteit (inclusief burgerschap), of etnische of nationale afkomst".

Algemeen[bewerken]

Kaft van het muziekstuk "All Coons Look Alike to Me", geschreven door Ernest Hogan

Zuiver theoretisch racisme geeft geen kwalitatief waardeoordeel over de verschillende mensenrassen. Het erkent hooguit de verschillen, zonder daar een waardeoordeel over te geven. Toch heeft racisme in het dagelijks taalgebruik een negatieve betekenis, aangezien het dagelijks taalgebruik uitgaat van de aanwezigheid van een kwalitatief waardeoordeel.

Koppeling van racisme aan objectieve normen zoals die voortspruiten uit de evolutietheorie of subjectieve normen, zoals die voortspruiten uit de overlevende culturen, kan echter wel degelijk leiden tot kwalitatieve waardeoordelen over raciale eigenschappen. Benadrukt moet worden dat Charles Darwin, de grondlegger van de evolutietheorie juist uitging van de fundamentele biologische gelijkheid van verschillende mensenrassen of bevolkingsgroepen.

Deze "praktische" racistische houding gaat nogal eens gepaard met vooroordelen en onbegrip ten aanzien van mensen van een ander ras dan dat van degene, die de racistische houding koestert. Niet zelden beroepen racisten zich op een wetenschappelijke onderbouwing van hun denkbeelden. Over de vraag of er wetenschappelijke onderbouwing voor rassenonderscheid mogelijk is, bestaan zeer uiteenlopende visies.

Racistisch gedrag en racistisch denken worden in het bijzonder bezien als een gevolg van de maatschappelijke ontwikkeling rond de multiculturele en multiraciale samenleving, waarin de leden van een (al dan niet dominante) raciale groep zich bedreigd voelen in hun bestaan. Er zijn echter ook altijd vormen van racisme geweest zonder dat er sprake was van een dergelijke samenleving.

Historisch overzicht[bewerken]

een spotprent rond 1900 waarin wordt gesuggereerd dat je inkt kunt maken door een neger in bad te stoppen

Reeds in de oudheid waren vele volkeren etnocentrisch, zij beschouwden andere volkeren als barbaren, maar meer op culturele dan op raciale gronden. In het antisemitisme zoals dat in de 15e eeuw in Spanje opleefde, werden religieus-culturele elementen vermengd met raciale elementen. Vanaf de 17e eeuw onderscheidden sommige Europese theologen een hiërarchie waarin de blanke mens het dichtst bij God stond; daaronder de negroïde, dan de aap enz. Voor veel 18e- en 19e-eeuwse slavenhandelaren vormden deze denkbeelden een rechtvaardiging voor hun doen en laten. 'Natuurwetenschappelijke' rassentheorieën ontstonden in de 19e eeuw, onder meer door uitwerking van bepaalde inzichten uit de evolutietheorie. Men meende dat bepaalde rassen een natuurlijk recht hadden op een hogere positie en dat het zogenaamd superieure blanke ras door vermenging met andere rassen dreigde te verzwakken en ten onder te gaan. In de negentiende eeuw werd de racistische theorie vaak gebruikt als rechtvaardiging voor kolonialisme; er werd beweerd dat blanken het morele recht hebben om landen met een niet-Europese bevolking te overheersen.

Europa[bewerken]

Nazi-Duitsland[bewerken]

Het bekendste voorbeeld van racisme is de rassenpolitiek in nazi-Duitsland. Adolf Hitler voerde zijn persoonlijke, op semi-mystieke, semi-religieuze, historische, maar ook biologische, sociaal-economische en maatschappelijke gronden gevestigde rassentheorie uit tot in de uiterste consequenties: met de Neurenberger wetten, door de nazi's aangenomen in 1935, werd bijvoorbeeld elk seksueel contact tussen Duitsers (ariërs) en joden verboden. Uiteindelijk liep Hitlers visie en streven uit op de moord op zes miljoen joden. Hij stond een totale 'Endlösung' (dus vernietiging) van het "joodse probleem" voor, op zijn minst in Europa. Bovendien liet hij zo'n honderdduizend gehandicapten en vele zigeuners, homoseksuelen en andere inferieur geachte mensen systematisch ombrengen en maakte hij een begin met het laten verwekken en opvoeden van groepen 'zuiver' Duitse kinderen tot model-Ariërs. Ook de wetenschap werd ingezet om onderzoek te doen naar typisch "Arische" lichaamskenmerken.

Joden[bewerken]

Buiten de vervolging door nazi-Duitsland stonden de Joden eeuwenlang aan vervolgingen bloot. Tot na de Tweede Wereldoorlog vonden voornamelijk in Oost-Europa pogroms plaats waarbij Joden door de niet-Joodse bevolking werden vermoord.

Roma en Sinti[bewerken]

De Roma en Sinti waren tijdens de Tweede Wereldoorlog net als de joden slachtoffer van uitroeiingspolitiek van de nazi's. Ook buiten deze vervolging staan de Roma en Sinti in Oost-Europa aan discriminatie bloot.[bron?]

Afrika[bewerken]

Zuid-Afrika[bewerken]

Scheiding van blank en zwart op het strand in 1989

De rassenscheiding die in Zuid-Afrika reeds bestond werd na de Tweede Wereldoorlog geïnstitutionaliseerd in de vorm van apartheid. De bevolking van Zuid-Afrika werd in vier hoofdgroepen ingedeeld en kregen ieder hun eigen woongebieden. De zwarte meerderheid van de bevolking had geen stemrecht. De apartheidspolitiek werd in 1990 officieel opgeheven en in 1994 werd Nelson Mandela de eerste zwarte president van Zuid-Afrika.

Namibië[bewerken]

Tussen 1904 en 1907 voerde de Duitse kolonisator een vernietigingspolitiek jegens de Herero- en de Nama-volkeren. Namibië stond vanaf 1915 onder Zuid-Afrikaans bewind. Ook hier gold de apartheidspolitiek.

Rhodesië en Zimbabwe[bewerken]

Tussen 1965 en 1979 had Rhodesië een blanke minderheidsbewind onder Ian Smith. De zwarte bevolkingsmeerderheid was niet in de regering vertegenwoordigd. In 1980 kwam Robert Mugabe in Zimbabwe aan het bewind. Aanvankelijk waren de blanken nog betrokken in het bestuur van Zimbabwe; na 2000 werd de grond van blanke boeren op grote schaal onteigend.

Nigeria / Biafra[bewerken]

Tijdens de Biafra-oorlog richtten leden van de Haussa-stam zich tegen de Igbo. Hierbij kwamen honderdduizenden Igbo om het leven.

Oeganda[bewerken]

In 1972 werd de Indiase bevolking door Idi Amin uit Oeganda verdreven. Achterblijvers werden vermoord.

Rwanda / Burundi[bewerken]

In de jaren negentig vond de Rwandese genocide plaats waarbij Hutu's en Tutsi's elkaar naar het leven stonden.

Soedan[bewerken]

In 2003 brak het conflict in Darfoer uit, waarbij Arabische stammen zich richtten tegen de zwarte Afrikanen.

Amerika[bewerken]

Zowel in Noord- als Zuid-Amerika is op grote schaal slavernij voorgekomen waarbij Afro-Amerikanen als handelswaar werden beschouwd.

Canada[bewerken]

In Canada werden net zoals in Australië en in de VS eind 19e eeuw Chinese migranten op hoge schaal gediscrimineerd door bepaalde overheidswetten en massamoorden. Eind 20e eeuw werd in Canada de Chinese Canadian National Council opgericht.

Verenigde Staten[bewerken]

In het zuiden van de Verenigde Staten had de zwarte bevolking minder burgerrechten dan de blanken. De Jim Crow-wetten werden pas in 1964 afgeschaft.

Guatemala[bewerken]

In de jaren tachtig vond de Guatemalteekse genocide plaats waarbij tienduizenden indianen om het leven werden gebracht.

Midden-Oosten[bewerken]

Koerden[bewerken]

Koerden worden in verschillende landen van het Midden-Oosten gediscrimineerd. In Syrië werd velen van hen in de jaren zestig het staatsburgerschap ontnomen, waardoor zij geen landbouwgrond meer konden bezitten. In Turkije mochten Koerden tot 1991 hun taal niet spreken. In Irak werd een gifgasaanval op Halabja uitgevoerd, waarbij 5000 Koerden om het leven kwamen.

Het zionisme en de resolutie van 1991[bewerken]

Als etnisch nationalisme is het Zionisme een racistische ideologie genoemd in de Verenigde Naties Resolutie 3379. Deze resolutie werd in het midden van de Koude Oorlog gesteund door de communistische en islamitische naties. Israël, de Verenigde Staten en de West-Europese landen en hun bondgenoten stemden tegen. In de Algemene Vergadering kunnen de grootmachten geen veto uitspreken.

De resolutie werd herroepen in 1991. Dit gebeurde met Verenigde Naties Resolutie 48/86. De resolutie dat zionisme gelijk staat aan racisme werd hiermee van tafel gehaald met 111 stemmen voor en 25 tegen.

Palestijnen[bewerken]

De Palestijnen die in 1948 vluchtten of werden verdreven uit Israël konden slechts op zeer beperkte schaal terugkeren naar hun vroegere woonplaats. Extreem-rechtse joodse groeperingen vertolken het standpunt dat ook de resterende Arabieren uit Israël en van de Westelijke Jordaanoever zouden moeten vertrekken. Veel Palestijnen verblijven nog in vluchtelingenkampen. Alleen in Jordanië kregen zij volledige burgerrechten; in de overige landen van het Midden-Oosten kregen zij niet de volledige burgerrechten. In Libanon hebben Palestijnen bijvoorbeeld geen actief en passief kiesrecht.

Joden[bewerken]

De joodse godsdienst werd in de Arabische wereld tot de Tweede Wereldoorlog onder grote beperkingen getolereerd; diverse landen hadden grote joodse gemeenschappen. In het vooroorlogse Palestina vonden diverse bloedige pogroms plaats, maar ook in Irak kwam dit voor. In 1945 stelde de Arabische Liga een boycot in tegen de Joden in het toenmalige Mandaatgebied Palestina. Na de onafhankelijkheid van Israël in 1948 vertrokken de joden, aangemoedigd door zowel Israël (dat hen graag wilde opnemen als nieuwe immigranten) als de Arabische wereld (die hen het liefste kwijt was). Tegenwoordig wonen er vrijwel geen joden meer in de Arabische wereld. In Jordanië zijn joden expliciet van het staatsburgerschap uitgesloten. Antisemitisme komt in publicaties in het Midden-Oosten op grote schaal voor, reeds ver voor het ontstaan van Israël.

Negers[bewerken]

Vanaf de zevende eeuw werden mensen uit Kenia, Tanzania, Soedan en Ethiopië als slaaf verkocht in het Midden-Oosten. In Irak komt de Free Iraqis Movement op voor de rechten van een klein miljoen zwarte Irakezen. Ze namen er in 2009 deel aan de verkiezingen. De meeste zwarte Irakezen behoren tot de laagste sociale klasse in het land.[3]

Azië[bewerken]

Japan[bewerken]

De Koreaanse en Chinese minderheden worden blijkens een VN-rapport uit 2005 op grote schaal gediscrimineerd. Tot 1980 werd aan Koreanen die het Japanse staatsburgerschap wilden verwerven de eis gesteld dat zij een Japanse naam aannamen.

Indonesië[bewerken]

In Indonesië zijn in 1959 en 1966 wetten aangenomen die de rechten van de Chinese minderheid beperkten. De Peraturan Pemerintah 10/1959 leidde tot onteigening van hun bedrijven en gedwongen verhuizingen. De 127/U/Kep/12/1966 verplichtte etnische Chinezen om Chinees-Indonesische achternamen aan te nemen.

Sri Lanka[bewerken]

In Sri Lanka woedt sinds 1983 een burgeroorlog tussen Tamils en Singalezen, waarbij ruim 70.000 mensen om het leven zijn gekomen.

Vormen van racisme[bewerken]

in deze prent wordt de suggestie gemaakt dat negers lager op de evolutionaire ladder staan

Biologisch racisme[bewerken]

Biologisch racisme is racisme op basis van biologische kenmerken, zoals echt of vermeend ras. Dit zag men bij de Engelse en Nederlandse koloniale rijken terug. In Brits-Indië was de hoogste positie die een Indiër kon behalen lager dan de laagste positie van een Engelsman.

Het blanke ras werd biologisch als de hoogste evolutionaire vorm van de mens aangemerkt. Daaronder kwamen de Arabieren, Japanners en Chinezen, die weliswaar een rijke traditie hadden, maar in technische vooruitgang door de blanken voorbij waren gestreefd. Op de laagste treden bevonden zich Indianen en zwarten, die als een tussenvorm tussen mens en aap werden beschouwd. Joden namen in de ogen van antisemieten op basis van een nepverslag een aparte categorie in. Zij waren volgens hen de tegenstrevers, die of de wereld trachtten te regeren vanuit de schaduw in het nepverslag de (Protocollen van de wijzen van Sion), of gezien werden als de moordenaars van Jezus Christus, of beschouwd werden als parasieten die hardwerkende burgers hun zuurverdiende geld trachtten af te troggelen. De (vermeende) biologische elementen (zwart haar, kromme neus, bochel) werden hier opzettelijk vermengd met religieus/cultureel racisme.

Effecten van racisme[bewerken]

Racisme kan verschillende effecten hebben. Door racisme leren mensen een andere groep, bijvoorbeeld migranten, zien als "anders en minderwaardig" tegenover de eigen groep. Racisme kan ook bepaalde maatregelen motiveren zoals het opdelen van een samenleving in blanke en zwarte gebieden, het maken van wetten waardoor bepaalde mensen minder rechten hebben dan andere (zoals vroeger de Joden en zigeuners in nazi-Duitsland op basis van de Neurenberger wetten). Doordat een bepaalde groep als "slecht" beschouwd wordt, krijgen alle leden van die groep te maken met negatieve discriminatie (achterstelling) op gebieden zoals werk, huisvesting en onderwijs.

Effect op individuen[bewerken]

Racisme kan zowel de racist als zijn slachtoffer psychisch sterk beïnvloeden. Het slachtoffer voelt zich vaak aangevallen of uitgesloten en kan hierdoor bijvoorbeeld minderwaardigheidsgevoelens krijgen en gefrustreerd raken.

De zondebok[bewerken]

De groepen waartegen racisme gericht is, worden vaak beschuldigd de oorzaak te zijn voor de problemen die een bepaald land of streek teisteren, zoals werkloosheid, overbevolking en inflatie. In de praktijk worden deze groepen meestal juist het zwaarst getroffen door deze crisissen. In het Engels heet dat Blaming the victim.

Het is niet toevallig dat de groepen tegen wie racisme gericht is meestal de zwakkere groepen van de samenleving zijn. Het is een vicieuze cirkel: zwakke groepen kunnen zonder problemen gebruikt worden om de schuld te geven van diverse problemen, en door die groepen zo negatief te bestempelen zullen ze zwak gehouden worden, doordat ze niet eerlijk kunnen deelnemen aan de maatschappij.

In nazi-Duitsland was de zondeboktheorie in werking: Joden en zigeuners (en intellectuelen, communisten, liberalen) werd de schuld gegeven van alle maatschappelijke problemen. De deportatie en/of uitroeiing van deze groepen zou dan alle problemen oplossen.

Sigmund Freud heeft, wijzend op de gedachte dat iedere groep een zondebok kent, opgemerkt dat "het antisemitisme ouder is dan het Jodendom".

Effect op de samenleving[bewerken]

Racisme heeft effect op individuen, maar ook op de samenleving als geheel. Racisme wordt wel eens beschouwd als verdeel-en-heerstactiek, die mensen tegen elkaar opzet om ze verdeeld te houden. Voorbeeld: een groep mensen die voor hetzelfde bedrijf werkt, kan tegen elkaar worden opgezet zodat ze klagen dat de andere groep hun geld afpakt, een hoger loon krijgt, enzovoorts. Als mensen in die val trappen, gaan ze zich niet samen verenigen en om betere werkomstandigheden vragen, zoals ze anders hadden kunnen doen.

Veel mensen zijn van mening dat racisme verbonden is met andere fenomenen zoals fascisme en nazisme (zie ook onderstaande categorieën).

Bestrijden van racisme[bewerken]

Juridisch[bewerken]

Een groot aantal landen in de wereld heeft mensenrechten ingeschreven in hun grondwetten. In Europa erkennen veel landen bijvoorbeeld het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, die op haar beurt gebaseerd is op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

Met het aannemen van deze verklaringen bestempelen regeringen vormen van discriminatie zoals racisme als fout, zowel moreel verwerpelijk als juridisch strafbaar. Ondanks de beperking van de persoonlijke vrijheid is er een breed maatschappelijk draagvlak voor deze wetten.

Klachten[bewerken]

Iedere burger kan een klacht indienen wegens discriminatie. In België zijn er twee organisaties die vaak klachten over discriminatie behandelen en opvolgen: het Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding en de Liga voor de Mensenrechten. In Nederland houdt de Commissie Gelijke Behandeling zich bezig met de bestrijding van discriminatie.

Vrijheid van meningsuiting en racisme[bewerken]

De vrijheid van meningsuiting en racisme hebben een lastige verhouding. Er bestaat bij velen de wens om racisme te verbieden en strafbaar te stellen. Dit is in vele landen het geval, doch aan de andere kant is racisme geen daad, het is een motief, een denkwijze, een ideologie, zelfs een epistemologie. Daardoor heeft racisme op zich slechts het karakter van een mening, die naar de fundamenten van de westerse beschaving niet op zichzelf strafbaar is, evenmin als het uiten ervan,[bron?] en waarbij de vrijheid om deze mening te uiten zelfs grondwettelijk gewaarborgd is in vrije landen.

Wanneer een normale niet-criminele daad, maar met een racistisch motief, strafbaar wordt gesteld, dan betogen sommigen dat daarmee eveneens de rechtsstaat in gevaar komt doordat de criminaliteit van een daad beoordeeld wordt op het motief en niet op het criminele karakter van de daad zelf.[bron?] Rechtsonzekerheid treedt dan in omdat men steeds, bij het stellen van niet-criminele daden, beducht moet zijn of men zijn motief als strafbaar kan beschouwen. Voorbeeld kan zijn de weigering om een eigendom te verhuren aan vreemdelingen.

Sport en racisme[bewerken]

De sportwereld met name het voetbal is niet vrij van racistische sentimenten tijdens wedstrijden geuit door supporters. In dit verband startte de Europese voetbalbond of de UEFA een campagne tegen racisme in stadions. Vlak voor de aftrap van de beide halve finales van het Europees kampioenschap op 25 en 26 juni 2008 spraken de ploegaanvoerders van de elftallen een boodschap uit tegen alle vormen van racisme en riepen op om vreedzaam samen te leven met andere culturen.

Internationale antiracisme-conferentie 2009[bewerken]

In april 2009 in Genève de zogeheten Durban Review-conferentie gehouden, die door diverse landen, waaronder Nederland, om politieke redenen werd geboycot.

Nuvola single chevron right.svg Zie Internationale Antiracisme-conferentie te Genève 20-24 april 2009 ('Durban Review') voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Nederlandse definitie van racisme in de wet[bewerken]

Nederlandse Wet
Wet(boek): Strafrecht Artikel: 137c Omschrijving: Hij die zich in het openbaar, mondeling of bij geschrift of afbeelding, opzettelijk beledigend uitlaat over een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging of hun hetero- of homoseksuele gerichtheid, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Van Dale, Groot Woordenboek der Nederlandse Taal (j-r), Twaalfde druk, Prof. Dr. G.Geerts en Dr. H.Heestermans
  2. Text of the Convention, International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination, 1966
  3. http://www.mo.be/index.php?id=63&tx_uwnews_pi2[art_id]=27200&cHash=f977f4e96d Mondiaal Nieuws, Gordts Eline: Irak's vergeten zwarte minderheid