Radio Kootwijk (zender)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Vooraanzicht gebouw A van Radio Kootwijk

Radio Kootwijk is een voormalig zenderpark dat in de eerste helft van de 20ste eeuw een belangrijke communicatieverbinding vormde tussen Nederland en zijn toenmalige koloniën, met name Nederlands-Indië. Het werd gebouwd vanaf 1918. Ook werden er voor werknemers woningen gebouwd, die samen het gelijknamige dorp gingen vormen.

Inhoud

Bouw zenderpark [bewerken]

In 1917 stond er al een zend-/ontvangstation voor draadloze telegrafie op de langegolf op de hoogvlakte Malabar nabij Bandoeng op het Nederlands-Indische eiland Java, voor contact met het moederland. Er moest ook nog een tegenhanger in Nederland worden gebouwd. Na bestudering van verschillende locaties viel de keuze op een stuk Veluwe, een dunbevolkte landstreek. In de beginjaren werd de zender nog "Radio Hoog Buurlo" genoemd, naar het meest nabijgelegen gehucht. Ook werd zowel voor het dorp bij de zender als voor de zender zelf de naam "Radio Assel" gebruikt, eveneens naar een dichtbijgelegen plaats.

Bouw van Gebouw A in 1922

Het stuk bos en heide van in totaal 450 hectare groot, aangekocht van Staatsbosbeheer, was in 1917 nog geheel ongeëxploiteerd. Er liep nog geen directe wegverbinding, wat de exploitanten er eind 1918 toe bewoog een smalspoor aan te laten leggen naar halte Assel aan de Oosterspoorweg, waardoor voor de aanvoer van bouwmateriaal verbinding was met de rest van Nederland. Het terrein werd geëgaliseerd, wat inhield dat alle begroeiing werd verwijderd om zo een ongestoorde 'zendcirkel' te kunnen hebben. Toen het goederenvervoer intensiever werd, werd ook een (normaal) spoor aangelegd naar Station Kootwijk, eveneens aan de Oosterspoorweg. Dit spoor bleef tot 1947 bestaan. Tegenwoordig is het tracé van deze spoorlijn een geasfalteerd pad: het westelijke deel van de Radioweg.

Er werd een grote antenne gebouwd, bestaande uit koperen kabels die met elkaar verbonden waren en die hingen aan zes 212 meter hoge masten, en koperen kabels onder de grond. In het hart van dit systeem werd een radiostation gebouwd. Dit werd ondergebracht in een gebouw van gewapend beton, ontworpen door de Amsterdamse architect Julius Luthmann (1890-1973). De architect, Julius Luthmann, heeft zich voor het ontwerp van het hoofdgebouw, Gebouw A, laten inspireren door een sfinx. De vorm van een sfinx is erin te herkennen; vanwege de vorm en grootte wordt het gebouw soms ook 'de kathedraal' genoemd.

Gebruik zender [bewerken]

Verlaten kortegolfzender

In 1923 begon de P&T, voorloper van de P.T.T., met draadloze transoceanische telegrafie via de lange golf. De machinezender van het Duitse bedrijf Telefunken werd "Lange Gerrit" genoemd. Deze naam was afgeleid van de laatste letter van de internationale roepcode van de zender (PCG) en de extreem lange golflengte die werd gehanteerd (17,85 kilometer). Lang heeft het zenden op basis van de lange golf echter niet geduurd: zo'n twee jaar. Op 28 februari 1928 was een radiotelefonische verbinding tot stand gebracht, waarbij men gebruikmaakte van de korte golf. Hiervoor werden drie nieuwe gebouwtjes opgericht voor de veel kleinere kortegolfzenders, op de Hoog Buurlose heide, ongeveer 1½ km ten zuidoosten van de oude zender. Op 7 januari 1929 werd op het hoofdkantoor van de toenmalige P&T in Den Haag de radiotelefoondienst officieel geopend voor het publiek door koningin-moeder Emma (niet door koningin Wilhelmina, zoals vaak wordt gedacht).[1][2] Na deze gebeurtenis werden de woorden "Hallo Bandoeng, hier Den Haag" legendarisch. Nu kon het Nederlandse publiek met Nederlands-Indië bellen. Zo'n gesprek was een hele gebeurtenis. Men moest ervoor naar een zogeheten Indië-cel in een telegraafkantoor in een van de vier grootste steden van Nederland komen en kon dan voor 33 gulden, wat toen een heel vermogen was, een gesprek van minimaal drie minuten voeren, elf gulden voor iedere extra minuut. In september 1935 werd een 'versterkte' omroepzender in gebruik genomen voor landelijk gebruik, met een golflengte van 1875 meter en een vermogen van 120 kilowatt.

In de Tweede Wereldoorlog werd de langegolf-machinezender door de Duitse bezetter gebruikt voor eenrichtingsverkeer met de onderzeeboten van de Kriegsmarine in de Atlantische Oceaan. Ook plaatste de Wehrmacht luchtafweergeschut op de gebouwen en breidden ze P.T.T.-gebouwen uit, onder andere met schuilkelders. Op 6 en 7 april 1945, toen Canadese bevrijdingstroepen in aantocht waren, werden de zendmasten opgeblazen. Ook hadden de Duitsers alle zendapparatuur vernield, voor zover die er nog stond (delen van de installaties waren meegenomen naar Duitsland). Ze probeerden tevens gebouw A in één klap te vernielen, door er een mast overheen te laten vallen.[2] Het gebouw van gewapend beton liep echter geen schade op. Na de bevrijding moest de PTT met nieuwe apparatuur en masten beginnen. Echter, in de Sovjet-bezettingszone in Duitsland werd de gehele geroofde zenderinstallatie teruggevonden. Veertien wagons brachten in april 1947 het materieel terug op het zendstation.[3]

Door de ontwikkeling van nieuwe telecommunicatietechnieken zoals satellietverbindingen verloor Radio Kootwijk in de loop van de 20e eeuw zijn positie als belangrijk radioverbindingspunt. Op 14 oktober 1966 werd de noordelijke van de twee overgebleven zendmasten met explosieven neergehaald.

Radio-astronomisch onderzoek [bewerken]

In de jaren '50 van de twintigste eeuw werd door de P.T.T. de organisatie "Ionosfeer-onderzoek en Radio-Astronomie" (IRA) opgericht. Deze had als doel onderzoek te doen naar straling die vanuit het heelal en met name vanaf de zon, in de ionosfeer, hoog in de dampkring, terechtkomt. De communicatie via de zogenaamde korte golf kan doordat de ionosfeer het radiosignaal reflecteert over grote afstanden plaatsvinden. Een bepaalde klasse van zonnevlammen die vrijkomen bij uitbarstingen op de zon, heeft een zodanige invloed op de aarde dat radioverkeer wordt verstoord. Daarom wilde de P.T.T. dergelijke storingen zo snel mogelijk kunnen opsporen, om 'bedreigde' radio-uitzendingen snel om te leiden dan wel naar een andere golflengte om te schakelen. Hiertoe werd enkele honderden meters ten zuidoosten van het dorp een zogeheten Würzburg Riese, een door de verdreven Duitsers in de Noordzeeduinen achtergelaten draaibare schotelantenne opgesteld.

Op korte afstand daarvan werd een kuil gegraven waarin een eveneens parabolische antenne (maar dan vast gepositioneerd) werd aangebracht. Deze antenne diende voor onderzoek naar het melkwegstelsel en werd door de Nederlandse Organisatie voor Zuiver-Wetenschappelijk Onderzoek (ZWO) gehuurd van de IRA. Onder meer de befaamde sterrenkundige Jan Hendrik Oort heeft belangrijk onderzoek gedaan met behulp van deze installatie. In 1955 kwam een eind aan het onderzoek op deze locatie.[4]

Andere bestemmingen [bewerken]

De grote hal van gebouw A is nu in gebruik voor exposities, voorstellingen e.d.

In maart 1980 werd de laatste en grootste zendmast (212 m hoog) neergehaald. In 1999 verloor het park elke zendfunctie. In 2001 werd alle zenderapparatuur uit de gebouwen gehaald waarna het terrein in 2004 door de Dienst Landelijk Gebied (DLG) in opdracht van De Staat werd aangekocht van KPN (de opvolger van de PTT). Ongeveer 400 van de aangekochte 450 hectare werd direct overgedragen aan Staatsbosbeheer, de eigenaar van het terrein vóór 1918. 50 hectare met daarop ongeveer 15 heel diverse gebouwen bleef in eigendom van DLG. Deze ging op zoek naar een nieuwe eigenaar/exploitant voor de gebouwen.

Het herbestemmingsproces dat liep in de periode van 2004 tot 2006 is zonder succes afgerond. Vanaf 1 januari 2007 is een nieuw proces gestart, de 'Marsroute'. In 2007 werd een Kadernotitie vastgesteld. In het vroege voorjaar van 2008 is er overeenstemming bereikt over het voorkeursmodel. Het voorkeursmodel beschrijft waar een nieuwe eigenaar/exploitant aan moet voldoen. Het is de kunst de balans te vinden tussen natuur, cultuur, leefbaarheid en financiën. Om grote hoeveelheden verkeersbewegingen te voorkomen moet het aantal aan te trekken bezoekers beperkt blijven tot 150.000 per jaar.

Begin november 2008 wees de zogeheten Bestuurlijke Begeleidingscommissie Radio Kootwijk (BBC), Staatsbosbeheer aan als de partij die beheerder en eigenaar van het complex wordt. Op de politieke markt van 20 november schaarden de meeste partijen in de Apeldoornse gemeenteraad zich achter dit plan. De dorpsraad van Radio Kootwijk toonde zich enthousiast, alsmede Staatsbosbeheer (SBB) zelf. SBB zei te verwachten tot 2014 zes ton per jaar nodig te hebben voor het tijdelijk beheer van de zendgebouwen en deze op lange termijn samen met de omliggende grond rendabel te kunnen exploiteren. Hiervoor wordt onder andere gedacht aan een afwisselende invulling van het hoofdgebouw, waaronder museumfuncties. Een erfgoedstichting heeft berekend dat voor de restauratie van de gebouwen 20 à 30 miljoen euro nodig is. Op 10 december 2009 nam Staatsbosbeheer het zendcomplex voor 1 euro over van de Dienst Landelijk gebied, waardoor het terrein na een eeuw terug was bij de oorspronkelijke eigenaar. Het koopcontract werd in een feestelijke ceremonie in Gebouw A getekend.

Op 18 februari 2010 besloot de gemeenteraad van Apeldoorn dat zendstation en dorp Radio Kootwijk een door de rijksoverheid beschermd dorpsgezicht moeten worden.

Opening terrein [bewerken]

Eind 2005 werd het vier kilometer lange hekwerk rond het terrein van het voormalig zenderpark verwijderd, waardoor wandelaars, fietsers en wild na 80 jaar weer vrij toegang hadden tot dit stuk Veluwe, totaal 450 hectare groot.

Na de opening van het terrein vonden verschillende incidenten plaats. In maart 2006 werd Gebouw H, ofwel Hotel Radio Kootwijk (evenals gebouw A een ontwerp van Luthmann), destijds 'Hotel voor ongehuwde ambtenaren' genoemd), door onbekende oorzaak in de as gelegd. Eind april van dat jaar gebeurde hetzelfde met Gebouw F, het voormalige directiegebouw. Beide gebouwen kenden antikraak-bewoning.

Cultuur [bewerken]

Het hoofdgebouw van het voormalig zenderpark, Gebouw A, is een Rijksmonument. Het gebouw in art deco-stijl, met sculpturen van beeldhouwer Hendrik van den Eijnde, is een mengvorm van de Berlijnse en de Amsterdamse School en spreekt tot de verbeelding van artiesten, kunstenaars en theatergezelschappen. Bijvoorbeeld:

  • Het diende als decor voor de Amerikaanse film Mindhunters (uitgebracht 2004) en de Nederlandse film Ver van familie (opnames in 2007).
  • In 2007 werd er voor de Nederlandse alternatieve-rockband Autumn de videoclip 'satellites' opgenomen door Wudenshu[5].
  • Het Volendamse zangduo Nick & Simon nam er een videoclip voor de single Kijk omhoog (2007) op.
  • In december 2007 maakte Toneelgroep Oostpool gebruik van het gebouw; zij bracht er de voorstelling Eigen Bloed.
  • In maart 2008 heeft het Projectbureau Internationale Triënnale Apeldoorn 2008 zijn intrek genomen in het hoofdgebouw; op 11 juni werd de Triënnale daar geopend in aanwezigheid van koningin Beatrix;[6]
  • Mega Mindy en de Snoepbaron is deels opgenomen op deze locatie. Op zowel de filmposter als in de film is een (bewerkte) versie te zien van Gebouw A.
  • De gedichtenbundel Voorlopige bestemming van oud-Radio-Kootwijker Cees van der Pluijm, verschenen in november 2010, toont Gebouw A (gefotografeerd door Bert Kaufmann en bevat vier gedichten over de zender, de zenderzaal en de toren van Gebouw A)
  • Ook op de cd-hoes van het album Alles Blijft Anders van de popgroep BLØF uit begin 2011, gefotografeerd door Anton Corbijn, staat Gebouw A.
  • De Nederlandse illustrator, grafisch kunstenaar en tekenaar Joost Veerkamp, die veel historische gebouwen in Nederland in tekening vastlegde, vervaardigde een piëzografie van Gebouw A.
  • De Nederlandse speelfilm Quantum Zeno van Ivo van Aart en Daan Windhorst uit 2012 is deels opgenomen vóór en in Gebouw A en in de Watertoren.

Gebouwen op het voormalige zenderpark [bewerken]

Het zenderpark bestaat uit de volgende gebouwen

Zie ook [bewerken]

Externe links [bewerken]


Noten


Gebouwen op Zenderpark Radio Kootwijk

Gebouw A (zendgebouw) · Gebouw C (zendgebouw) · Gebouw D (zendgebouw) · Gebouw E (zendgebouw) · Gebouw F (directiegebouw) · Gebouw G (constructiehal voor zendapparatuur) · Gebouw H (hotel) · Gebouw P (Utrechtse loods) · Autogarage C · Portiersloge · 50 KV-station · Watertoren (Radio Kootwijk) · Pomphuisjes
Wikimedia Commons
Overgenomen van "http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Radio_Kootwijk_(zender)&oldid=37596507"