Retrograde vorming

Oorspronkelijk was dit één raven

Retrograde vorming is een woordvormingsproces waarbij neologismen worden gevormd door de weglating van achtervoegsels en voorvoegsels of vermeende achter- of voorvoegsels. Het tegenovergestelde principe heet suffigering respectievelijk prefigering.

Ontstaan

Retrograde vorming kan het gevolg zijn van de herinterpretatie van woordelementen als meervoudsuitgangen, waardoor nieuwe enkelvouden ontstaan (een vorm van metanalyse). Op deze wijze ontstonden in het Nederlands zeis uit zeisen, raaf uit raven en aalmoes uit aalmoezen. In deze gevallen duidde -en oorspronkelijk niet op meervoud, maar werd het door analogiewerking wel zo opgevat. Op dezelfde wijze werd het Engelse pease in het moderne Engels pea. Deze vormen kunnen worden opgevat als het spiegelbeeld van stapelmeervouden, die op een soortgelijke manier ontstaan: daar zijn geen niet-bestaande meervoudsuitgangen als meervouden opgevat, maar zijn omgekeerd bestaande meervoudsuitgangen niet als meervouden herkend.

In andere gevallen liggen aan de retrograde vorming elementen ten grondslag die daadwerkelijk voor- of achtervoegsels zijn. Dat is het geval bij woorden als eenvoud (uit eenvoudig) en bouwval (uit bouwvallig). Het Duits is zeer rijk aan dergelijke retrograde vormen: voorbeelden zijn Gebühr (uit gebührlich), Blödsinn (uit blödsinnig) en Heft (als schrift, uit heften). Het woord dank is zowel in het Nederlands als in het Duits (Dank) een retrograde vorming uit denken. In het Engels komt het verschijnsel vooral voor bij samenstellingen, maar ook in andere woorden. Het woord voor "schrijfmachine" werd samengesteld uit type + writer, en uit typewriter ontstond weer de retrograde vorming to typewrite.

Bewuste retrograde vorming

Vaak ontstaan dergelijke vormen "vanzelf", maar in andere gevallen is sprake van een bewuste introductie van een neologisme. Het woord bouwval is daar een voorbeeld van (het wordt toegeschreven aan P.C. Hooft). Of zulke nieuwe woorden kans van slagen hebben, is onvoorspelbaar. Soms hebben ze, zeker in het begin, vooral een komisch effect. Van dat effect wordt gebruikgemaakt door cabaretiers als Herman Finkers: zijn "zij lijkt mij niet erg nozel" bevat een bewuste retrograde vorming uit onnozel.

In andere talen is retrograde vorming bewust en met succes toegepast om neologismen te creëren en zo leenwoorden te verdringen. Het Hongaars kent een groot aantal veel voorkomende woorden die zo op kunstmatige wijze zijn geïntroduceerd door de 18de-eeuwse taalvernieuwingsbeweging: zene (muziek), ábra (afbeelding), vád (aanklacht), rajz (tekening) en eskü (eed) zijn slechts enkele voorbeelden.

Bronnen, noten en/of referenties