Rheden

Rheden

Gemeente in Nederland
Situering
Provincie	Gelderland
Coördinaten	52°0' NB 6°2' OL
Algemeen
Oppervlakte	84,39 km²
- land	81,73 km²
- water	2,66 km²
Inwoners (1 november 2012)	43.661? (534 inw/km²)
Hoofdplaats	De Steeg
Belangrijke verkeersaders	A348 N348
Politiek
Burgemeester (lijst)	Petra van Wingerden-Boers (VVD)
Economie
Gemiddeld inkomen (2006)	€ 13.900 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008)	€ 244.000
WW-uitkeringen (2007)	21 per 1000 inw.
Autobezit (2007)	446 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s)	6880-6883, 6950-6953, 6955-6957, 6990-6991, 6994
Netnummer(s)	026, 0313
CBS-code	0275
CBS-wijkindeling	zie wijken en buurten
Amsterdamse code	11355
Website	www.rheden.nl
Portaal    Nederland

Rheden ( uitspraak (info·uitleg)) is een plaats en gemeente in de Nederlandse provincie Gelderland. De gemeente telt 43.661 inwoners (1 november 2012, bron: CBS) (waarvan 7.450 in het dorp Rheden zelf) en heeft een oppervlakte van 84,29 km² (waarvan 22 km² water). De gemeente Rheden maakt deel uit van de Stadsregio Arnhem-Nijmegen.

De gemeente ligt ten oosten van Arnhem. De Veluwe fungeert als noordelijke grens en de IJssel als zuidelijke grens. De dorpen liggen als een gordel in deze strook tussen bos en rivier. Het grondgebied van de gemeente omvat enerzijds de stuwwal, heuvels, bossen, heidevelden en beken van de Veluwezoom en anderzijds de IJsselvallei met uiterwaarden.

Omdat de twee grootste dorpen, Velp en Dieren, aan de west- respectievelijk oostrand van de gemeente liggen, is het gemeentehuis in het centraal gelegen dorp De Steeg gevestigd.

Geschiedenis

Al voor de jaartelling vestigden mensen zich op de Veluwe. De oudste vermeldingen van dorpen van de gemeente Rheden dateren uit de 9e eeuw, te weten Velp en Dieren. Aan de voet van de Veluwezoom ontstonden veel landgoederen, die een vrijwel ononderbroken rij vormden van Arnhem tot Dieren. Voorbeelden zijn Kasteel Middachten (14e eeuw), Kasteel Biljoen (16e eeuw) en Huis Rhederoord (18e eeuw). De landgoederen en hun bewoners verschaften de lokale bevolking werk. De kastelen boden tevens een veilig heenkomen in tijden van onrust.

De naam Rheden - geschreven als Rheton - treft men voor het eerst aan in het 'diploma' van Koning Otto I van 28 augustus 960. In dit diploma is te lezen dat Otto I aan het St. Mauritiusklooster in Maagdenburg meerdere hoeven schenkt, die gelegen zijn op de Veluwe. Onder een hoeve wordt een stuk grond verstaan, groot ongeveer 32 tot 40 morgens (ongeveer 28 à 30 hectare). Eén van die hoeven is gelegen in de buurschap Rheden in de gouw Hamalant in het graafschap van graaf Wichman, stichter van de abdij te Elten in 967. In de taal van het 'diploma' wordt dit als volgt omschreven: "In villa Rheton nominate mansum I, hoc est situm in pago vocato Hamalant in comitatu Wichmanni". Een hoeve omvat een hoeveelheid grond nodig voor een behoorlijk boerenbedrijf. Deze schenking zal het ontstaan van het dorp Rheden tot gevolg hebben gehad. Waar precies de grond heeft gelegen die de oorsprong van het dorp is geweest, valt niet na te gaan. In het oud-archief van Middachten (Rijksarchief Arnhem no.12) vindt men in een brief van 21 juli 1364: "... een curia Rheden of in parrochia Rede curia dicta Rethof ...". 'Ret' in Rethof betekent riet. Vermoedelijk heeft de hof gelegen in de huidige Gasthuisbouwing, tussen Laak en Methorsterweg.

Het St. Mauritiusklooster heeft zijn goederen en rechten rond het jaar 1000 opgegeven en de kerk van Rheden en de 'Hof' zijn in bezit gekomen van het Benedictijnerklooster van de St. Paulusabdij te Utrecht. De hof is ruim 300 jaar kerkelijk bezit geweest en daarna overgegaan in particuliere handen en tenslotte in september 1641 door Johan van de Poel opgedragen aan het St. Petergasthuis te Arnhem. De omschrijving luidde: "... eene bouwinge te Rheden in den dorpe gelegen, met huys, hoff, schuyr, berch, schaepschot, schaepdrift, met syn bouwlant, weylant, rijsweert, aenwas en toebehoor, soo groot ende cleen, als hij is genaemt den hof tho Reeden, gelyc die bij Albert Visser ende Johan Becker gebruyckt is ..."

De naam 'Hof te Rheden' is in de gasthuisadministratie verloren gegaan. De boerderij 'de Gasthuisbouwing' is eind jaren zeventig gesloopt ten behoeve van woningbouw. Alleen de naam herinnert nog aan dit oude complex.

De gemeente Rheden ontstond in 1573 toen de schoutambten Velp en Rheden samengevoegd werden tot het schoutambt Rheden. De keuze voor de naam Rheden werd gemaakt omdat het Rhedense schoutambt meer inwoners telde.

In de loop van de 19e eeuw vestigden veel renteniers en gepensioneerden zich in de gemeente Rheden, met name in De Steeg en Velp. De nabije aanwezigheid van een stad (Arnhem) en de mooie natuur waren factoren die de groei van de gemeente Rheden stimuleerden. In honderd jaar tijd verviervoudigde het inwoneraantal van 5000 naar 23.000. Het dorp Velp is nu het grootste dorp van de gemeente.

Wapen van de gemeente

Het wapen van de gemeente Rheden, waarvan de kleuren terugkomen in de vlag van de gemeente, is het wapen van het oude, adellijke geslacht Van Baer (ook geschreven als Baar of Bahr). Dit geslacht, dat zich aanvankelijk Van Rheden noemde, heeft in de middeleeuwen verscheidene bezittingen in Gelderland gehad. Vandaar dat dit wapen ook voorkomt in dat van de gemeente Renkum en de voormalige gemeente Angerlo. De officiële omschrijving is "Van goud, beladen met een rechterschuinbalk van keel, gebroken met een barensteel van drie hangers van lazuur".
Het oorspronkelijke bezit van het geslacht Van Baer/Van Rheden omvatte delen van de Oostelijke Veluwezoom en het aangrenzende IJsseldal. In een akte uit 1342 wordt echter de heerschappij over Velp, Oosterbeek en het Betuuwse Driel overgedragen aan hertog Reinoud II van Gelre. Het bezit van de familie beperkt zich dan tot de Bannerij van Bahr en Lathum op de rechteroever van de IJssel.
De naam Van Rheden moet niet verward worden met die van het geslacht Van Reede of Van Rheede. Dit laatste geslacht is oorspronkelijk afkomstig uit het plaatsje Rhede (Borken) in Westfalen en maakte pas later deel uit van het Gelderse en Utrechtse ridderschap. In de 17e eeuw komt een telg uit dit geslacht door huwelijk in bezit van het in de huidige gemeente Rheden gelegen Kasteel Middachten.

Kernen

De gemeente telt zeven dorpen, gerangschikt naar inwoneraantal:

Dorp	Inwoneraantal
Velp	17.870 (2011)
Dieren	14.842 (2008)
Rheden	7.450 (2008)
De Steeg	1.280 (2003)
Ellecom	1.105 (2003)
Spankeren	1.058 (2003)
Laag-Soeren	852 (2003)

Het dorp Rheden

Rheden, monumentale boederij en de Dorpskerk

De naam Rheden komt van Rheton wat "plaats waar het riet groeit" betekent. Het dorp wordt voor het eerst genoemd in 1059 als Rethen. In de 12e en 13e eeuw wordt de naam van het dorp ook geschreven als Rethe, Rhede, Rede en Reden. De rivierklei van de IJssel was goed bruikbaar om bakstenen van te maken en Rheden is dan ook lang een steenbakkersdorp geweest. In de winter kon men niet werken in de steenfabrieken en werd armoede geleden. In de negentiende eeuw vestigde zich ook andere industrie in het dorp.

Cultuur

Bezienswaardigheden

• protestantse Dorpskerk , omstreeks 1500 gebouwd met romaanse toren uit de 12e eeuw
• Bezoekerscentrum Veluwezoom
• Posbank
• Recreatiegebied Rhederlaag

Monumenten

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, en oorlogsmonumenten, zie:

• Lijst van rijksmonumenten in Rheden
• Lijst van gemeentelijke monumenten in Rheden (gemeente)
• Lijst van gemeentelijke monumenten in Rheden (plaats)
• Lijst van oorlogsmonumenten in Rheden

Kunst in de openbare ruimte

In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:

• Lijst van beelden in Rheden

Evenementen

• Rhedense Fiets4daagse
• Zomerfeest aan de IJssel, augustus
• Posbankloop

Zetelverdeling gemeenteraad

De gemeenteraad van Rheden bestaat uit 27 zetels. Hieronder volgt de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1994:

Gemeenteraadszetels
Partij	1994	1998	2002	2006	2010
PvdA	8	8	6	7	5
VVD	6	6	5	4	6
CDA	6	5	5	4	4
Gemeentebelangen	-	3	5	6	3
GroenLinks	2	2	2	2	3
D66	4	1	1	-	3
SP	-	-	-	3	2
ChristenUnie*	1	1	1	1	1
Leefbaar Rheden	-	-	2	-	-
AOV/Unie55+	-	1	-	-	-
Totaal	27	27	27	27	27

• Deed in 1994 en 1998 mee als combinatie RPF/GPV.

Bekende inwoners

Geboren in het dorp Rheden

• Erik Breukink (1964), wielrenner, ploegleider en sportjournalist
• Paul Meijer (1915-1989), acteur
• Tom Ordelman (1957), journalist, dichter, schrijver, publicist en literair vertaler
• Anneke Blok (1959), actrice
• Edward Gal (1970), dressuurruiter
• Ron Olyslager (1964), Oud-Profvoetballer

Voor bekende inwoners die zijn geboren in andere dorpen van de gemeente, zie onder die dorpen.

Woonachtig in de gemeente Rheden

De latere minister van Buitenlandse Zaken Hans van den Broek zat van 1970 tot 1974 in de gemeenteraad van Rheden. Hij woonde in 1970 in Dieren, maar verhuisde al snel naar Velp, waar hij tot begin jaren tachtig woonde.
Schrijver Louis Couperus woonde tot zijn dood in 1923 een paar maanden in De Steeg.
Simon Carmiggelt bracht zijn vakanties door in een pension aldaar.
Ook cabaretier Wim Kan woonde in Rheden.
Dichter-predikant Willem Barnard (pseudoniem Guillaume van der Graft) woonde van 1971 tot 1978 in Ellecom.
Politicus en oud-Commissaris van de Koningin in Gelderland Molly Geertsema woonde van 1976 tot eind jaren tachtig in kasteel Middachten in De Steeg.
Johan Huizinga woonde er zijn laatste levensjaren en stierf er op 1 februari 1945.

Aangrenzende gemeenten

Aangrenzende gemeenten
Rozendaal		Brummen
Arnhem		Bronckhorst, Doesburg
Westervoort	Zevenaar

Hoewel Duiven ten (zuid)westen van Rheden ligt, grenzen deze gemeenten niet aan elkaar. De smalle strook ten zuiden van de IJssel die Rheden en Duiven van elkaar scheidt, hoort bij Westervoort.

Mediabestanden

Zie de categorie Rheden van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

Bronnen, noten en/of referenties

	Plaatsen in de gemeente Rheden
Dieren · Ellecom · Laag-Soeren · Rheden · Spankeren · De Steeg · Velp Gelderland: Steden en dorpen in Gelderland      Nederland: Provincies · Gemeenten

Beluister

(info)

52°0'N, 6°2'O