Rotterdamse metro

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Metro van Rotterdam
Rotterdamse metro
5239, 5322, 5350, 5408, 5513 & 5631
5239, 5322, 5350, 5408, 5513 & 5631
Basisgegevens
Locatie Rotterdam, Nederland
Vervoerssysteem Metro
Lightrail
Sneltram
Startdatum 9 februari 1968
Lengte 78,3 km
Aantal lijnen 5
Aantal stations 62
Aantal voertuigen 2013: 160[1]
Aantal passagiers 300.000[1] per dag
Spoorwijdte 1435 mm
Uitvoerder(s) RET
Operationele gegevens
Maximumsnelheid 80 km/h
Metro regio Rotterdam
Metro regio Rotterdam
Portaal  Portaalicoon   Openbaar vervoer
Heipalen de grond in op de Coolsingel in 1960
Filmpje over het afzinken van een tunnelstuk in de Nieuwe Maas
SG3-metrostel serie 5600, bij station Beurs. Deze metrostellen zijn gebouwd door Bombardier (BN) in Bautzen
Bioscoopjournaal uit 1967. In oktober 1967 kwam een einde aan de overlast op de Coolsingel ten gevolge van de aanleg van de metro. Met beelden van mensen die het metrostation Stadhuis bekijken en instappen in een metro. Met archiefmateriaal van de aanleg van de metro aan de Coolsingel.

De Rotterdamse metro is het metronetwerk in de Stadsregio Rotterdam. De exploitatie is in handen van de Rotterdamse Elektrische Tram (RET).

Het is het oudste en grootste metronetwerk in de Benelux, gelet op de lengte van de sporen. De eerste lijn werd op 9 februari 1968 geopend. Sindsdien is het metronetwerk uitgegroeid tot 5 lijnen met een totale lengte van 78,3 kilometer, waarvan 17,7 ondergronds en 8,5 als sneltram is uitgevoerd.

Geschiedenis[bewerken]

Noord-zuidlijn[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Erasmuslijn voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De eerste metrolijn, Noord-Zuidlijn genoemd, was bij de opening een van de kortste metrolijnen ter wereld: slechts 5,9 kilometer tussen het station Rotterdam Centraal en het winkelcentrum Zuidplein op de linker Maasoever. Op 9 februari 1968 openden prinses Beatrix en prins Claus in het bijzijn van toenmalig burgemeester Wim Thomassen en RET-directeur drs. C.G. van Leeuwen de metrolijn op het Centraal Station met een rit naar Zuidplein. Met de bouw van de lijn, die ruim zeven jaar duurde, was een bedrag van 170 miljoen gulden (ruim 77 miljoen euro) gemoeid, plus twintig miljoen gulden (negen miljoen euro) aan bijkomende werken. Om de Rotterdammers kennis te laten maken met dit nieuwe vervoermiddel, mocht iedere inwoner eenmaal een gratis ritje maken met de metro.

Metrokaartje 10 februari 1968

Het belangrijkste kunstwerk was de tunnel onder de Nieuwe Maas. Deze tunnel (de tweede ondertunneling van de Maas na de Maastunnel voor het auto-, fiets- en voetgangersverkeer) werd gebouwd door middel van geprefabriceerde tunnelstukken die werden afgezonken. De tunnelstukken (caissons) werden gebouwd bij de Leuvehaven en daarna naar de juiste plek gevaren. Het traject van Rotterdam Centraal tot aan de Maas werd in openbouwputten gerealiseerd. Weena, Hofplein en Coolsingel waren hierdoor jarenlang onbegaanbaar.

Het gedeelte van de eerste lijn loopt door Rotterdam-Zuid geheel bovengronds over een viaduct. De stroomvoorziening met een elektrische spanning van 750 Volt gelijkstroom geschiedt via een derde rail-systeem.

In 1970, twee jaar na de opening, werd de lijn over het viaduct verlengd van Zuidplein tot Slinge. In 1974 werd de lijn doorgetrokken van Slinge via de voorsteden Rhoon en Poortugaal naar Zalmplaat in Hoogvliet, waarmee de lengte in één klap bijna verdubbelde. Dit gedeelte loopt grotendeels gelijkvloers over een afgeschermd traject, omdat de stroomvoorziening gebeurt via de derde rail. Elf jaar later, in 1985, werd een verlenging van Zalmplaat tot De Akkers in Spijkenisse in gebruik genomen.

Sinds 1997 werd voor de noord-zuidlijn de benaming Erasmuslijn gebruikt, naar Desiderius Erasmus. Deze naam werd met de invoering van de dienstregeling 2010 weer afgeschaft. Het traject werd toen opgesplitst in twee lijnen:

In 2007 kwam de RandstadRail-Erasmuslijn in gebruik op het traject HofpleinDen Haag Centraal. Een verlegging naar Station Rotterdam Centraal werd op 17 augustus 2010 operationeel. Op 11 december 2011 werd de lijn verlengd tot metrostation Slinge.

In 2013 vervoerde de Noord-Zuidlijn van de Rotterdamse metro circa 145.000 passagiers per dag. Het centrale deel van de lijn - tussen Rotterdam Centraal en Slinge - is met ongeveer 100.000 dagelijkse reizigers het drukste. De meestgebruikte stations op de lijn zijn respectievelijk Beurs, Rotterdam Centraal, Zuidplein en Wilhelminaplein (alle meer dan 10.000 instappers/dag). De uitbreiding van Rotterdam Centraal naar Den Haag vervoerde in 2014 ruim 30.000 passagiers per dag.

Oost-westlijn[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Calandlijn voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Op 6 mei 1982 werd een tweede metrolijn geopend tussen Capelsebrug en Coolhaven, genaamd oost-westlijn. De speelfilm Spetters speelt zich voor een deel af in de tunnel in aanbouw. Op 27 mei 1983 werd de lijn als sneltram met gelijkvloerse kruisingen en bovenleiding doorgetrokken naar Binnenhof in de wijk Ommoord van de huidige oostelijke deelgemeente Prins Alexander. Een aftakking naar De Tochten in de wijk Zevenkamp, eveneens als sneltram, werd op 24 april 1984 in gebruik genomen. In westelijke richting werd de Calandlijn op 25 april 1986 verlengd van Coolhaven naar Marconiplein.

Op 29 mei 1994 werd aan de oostkant een aftakking toegevoegd van Capelsebrug naar De Terp in Capelle aan den IJssel.

Op 4 november 2002 werd in westelijke richting het Beneluxlijn-tracé geopend vanaf Marconiplein via Schiedam en Pernis naar Hoogvliet, vanwaar de metro's over het tracé van de Erasmuslijn doorrijden naar Spijkenisse.

Op 29 augustus 2005 kwam de tot nu toe laatste verlenging in dienst, van de Zevenkampse sneltramaftakking tot in de nieuwe Vinex-wijk Nesselande. Deze 1,5 km lange verlenging is uitgevoerd op een viaduct en als metro, met voeding via een derde rail in plaats van via de bovenleiding.

In 1997 werd aan alle trajecten van de oost-westlijn de naam Calandlijn gegeven, naar Pieter Caland. Met de invoering van de dienstregeling 2010 werd deze benaming afgeschaft. Het traject werd in drie lijnen opgesplitst:

In 2013 vervoerde de Oost-Westlijn van de Rotterdamse Metro circa 175.000 passagiers per dag. Het centrale deel van de lijn - tussen Schiedam Centrum en Capelsebrug - is met ongeveer 120.000 dagelijkse reizigers het drukste. De meestgebruikte stations op de lijn zijn respectievelijk Beurs, Rotterdam Blaak, Kralingse Zoom, Schiedam Centrum en Dijkzigt (alle meer dan 10.000 instappers/dag). De uitbreiding van Schiedam Centrum naar Hoek van Holland Haven (Hoekse Lijn) zal naar verwachting zo'n 20.000 nieuwe dagelijkse metrogebruikers opleveren.

Lijnen[bewerken]

De Rotterdamse metro kent vijf lijnen met ieder een eigen letter en kleur. De combinatie van letter en kleur worden ook gebruikt op de lijnenkaarten en op de bewegwijzering. Op de bestemmingsborden op de metro's wordt alleen de letter gebruikt.

Lijn Route Stations Lengte Bijzonderheden ~Aantal passagiers/dag (2013)
Metrolijn  A  Binnenhof - Schiedam Centrum 20 (/24) 17,2 km Wordt in de toekomst verlengd naar Vlaardingen West ~175.000 (Lijn A, B en C gezamenlijk)
Metrolijn  B  Nesselande - Schiedam Centrum 23 (/32) 20,1 km Wordt in de toekomst verlengd naar Hoek van Holland Strand ~175.000 (Lijn A, B en C gezamenlijk)
Metrolijn  C  De Terp - De Akkers 26 30 km ~175.000 (Lijn A, B en C gezamenlijk)
Metrolijn  D  Rotterdam Centraal - De Akkers 17 21 km ~145.000 (Lijn D en E gezamenlijk)
Metrolijn  E  Den Haag Centraal - Slinge 23 27 km Onderdeel van RandstadRail ~145.000 (Lijn D en E gezamenlijk)

De lijnletters A t/m E van het huidige lijnennet werden op 13 december 2009 ingevoerd. De verschillende lijnen hebben geen eigen sporen, maar delen trajecten met elkaar. Enkele lijnen hebben meer eindpunten.

De metro's rijden op alle lijnen op werkdagen en zaterdagmiddag een frequentie van 10 minuten. In de avonduren, zaterdagochtend en zondag de hele dag wordt er op de lijnen een 15 minuten dienstregeling gehanteerd. Lijn A rijdt op alle avonden en in weekend ook tot 10:00 uur alleen tussen Kralingse Zoom en Binnenhof. Lijn D rijdt een dubbele frequentie in de spits en op zondagmiddag (op zondagmiddag alleen tussen Rotterdam Centraal en Slinge).

Materieel[bewerken]

De Rotterdamse metro heeft sinds 1968 de volgende metrorijtuigen in dienst (gehad):

Afbeelding Serie Aantal (nu in dienst) Lijnen Exploitatie
Metrotype MG2 op metrostation Hoogvliet.jpg Type MG2
5001-5027

5051-5066 5101-5126 5151-5152

71 (0)  D  1968/1970/1974/1976-2003
Type T nabij Rhoon (op Lijn D).jpg Type SG2
5201-5271

(5203, 5210, 5214, 5217-5219, 5221, 5234, 5236, 5238-5239, 5243, 5245)

71 (13)  A   B  1980-2014 (worden momenteel afgevoerd[2][3][4])
5316 op Spijkenisse Centrum, Spijkenisse.png Type MG2/1 (voor midlife revisie)
5302, 5308-5310, 5312, 5319-5321, 5323-5326, 5328-5330, 5332, 5334-5335, 5338, 5341-5344, 5348, 5351-5352, 5354-5356, 5358
30 (30)  C   D  1998/2001-heden
RET Metro 5313 Slinge.jpg Type MG2/1 (na RET midlife revisie)
-
0 (0)  C   D  1998/2001-heden
RET Metro 5362-5346-5303 (Volledig in R-Net kleurstelling).jpg Type MG2/1 (na R-NET midlife revisie)
5301, 5303-5307, 5311, 5313-5318, 5322, 5327, 5331, 5333, 5336-5337, 5339-5340, 5345-5347, 5349-5350, 5353, 5357, 5359-5363
33 (30)  C   D  1998/2001-heden
RET Metro Type SG2-1 op De Akkers.jpg Type SG2/1
5402-5406, 5408-5411, 5413, 5415-5418
14 (14)  A   B   C  2002-heden
5412 SKL.jpg Type SG2/1
5401, 5407, 5412, 5414
4 (4)  A   B   C  2002-heden
5262 - Pijnacker Centrum.jpg Type RSG2
5261-5271
11 (0)  E  2006-2009
Laatste metroritten bij Hofplein.jpg Type RSG3
5501-5522
22 (22)  E  2008-heden
RET Metro SG3 op Lijn D - Hoogvliet.jpg Type SG3
5601-5611, 5616, 5618-5642
37 (37)  A   B   C   D  2009-heden
Type SG3 op Lijn E.jpg Type SG3
5612-5615, 5617
5 (5)  A   B   C   D   E  2009-heden
Type SG3
5701-5716
16 (0)[5]  A   B  in dienst vanaf 2016[6]

Beveiliging[bewerken]

Bij de Rotterdamse metro zijn twee beveiligingssystemen in gebruik. Op het metrolijnen A, B, C, D en een gedeelte van lijn E wordt gebruikgemaakt van continue cabinesignalering door middel van LZB 801, in de volksmond ook wel ATB genoemd. Op metrolijn E wordt tussen Rotterdam Centraal en Den Haag Centraal gebruikgemaakt van ZUB 222c, een puntsgewijs beveiligingssysteem met lichtseinen.

LZB[bewerken]

Bij het traject dat beveiligd is met het treinbeïnvloedingsysteem LZB zijn langs de sporen zijn geen seinen te vinden, met uitzondering van emplacementen, waar dwergseinen staan. In plaats daarvan ziet de bestuurder in de cabine met welke snelheid hij mag rijden. Hiervoor worden via de rail of via een lus erlangs twee frequenties naar de metro verzonden. Deze veroorzaken een magnetisch veld dat door spoelen aan de voorkant van de metro wordt opgevangen en omgezet wordt in een signaal. Er zijn in totaal vijf frequenties, waarvan telkens twee verzonden worden, waardoor elf verschillende signalen mogelijk zijn (het niet ontvangen van een frequentie is hier het elfde signaal).[7]

Deze elf signalen zijn verdeeld in een aantal soorten. De groene signalen worden gebruikt indien het eerstvolgende blok vrij is om de maximale toegestane snelheid door te geven. Er zijn vijf signalen, genaamd groen 35, 50, 60, 70 en 80. Het signaal groen 60 kan alleen ontvangen worden door Bombardier rijtuigen met een nieuwe versie van LZB, te weten LZB805/LZB825. Deze groene signalen worden niet alleen gebruikt om de baanvaksnelheid aan te geven, maar ook voor snelheidsafbouw bij nadering van wissels in afbuigende stand of bij nadering van een bezet blok. Doordat de bloklengte kort is kan de snelheid niet direct afgebouwd worden tot een geel signaal maar wordt de snelheid afgebouwd over meerdere blokken. Het vertrekverbod is een extra signaal dat gebruikt kan worden in plaats van een groen signaal om aan te geven dat de rijweg veilig is maar de metro toch niet mag vertrekken. Dit wordt meestal gebruikt indien de metro te vroeg is. Dit signaal maakt het niet onmogelijk te vertrekken, het wordt dan ook niet gebruikt als vertrekken niet toegestaan is door een onveilig wissel of bezet blok.

Voor beperkende signalen wordt onderscheid gemaakt tussen permissief en absoluut signalen. Het signaal 20 permissief wordt gebruikt bij het naderen van een bezet blok, hoewel soms ook als snelheidsafbouw voorafgaand aan een absoluut signaal. Het ontbreken van frequenties in de baan, wat het geval is in een bezet blok, wordt vertaald in elfde signaal 0 permissief, waarmee met maximaal 10 km/u gereden kan worden om bijvoorbeeld te koppelen. De absolute signalen worden gebruikt bij naderen van een wissel dat niet veilig ligt. Het 10 absoluut signaal beperkt de snelheid tot 10 km/u en de bestuurder wordt geacht te stoppen voor het eerstvolgende S-bord langs de baan. Hierachter wordt het 0 absoluut signaal ontvangen wat de metro tot stoppen dwingt mocht de bestuurder niet gestopt hebben.

Tot slot is er het geel 50 signaal, wat slechts op een plaats gebruikt wordt, te weten bij de splitsing van de lijnen A en B. Dit geel 50 signaal maakt het mogelijk een gebied zonder signalering te passeren zonder terug te vallen op 0 permissief. Dit wordt gedaan door een geheugenschakeling in de beveiligingsapparatuur van het materieel die het vorige signaal onthoudt. Dezelfde geheugenschakeling wordt ook gebruikt bij het 10 absoluut signaal, hier wordt dit echter gebruikt om zodra het signaal wegvalt automatisch het 0 absoluut signaal te activeren. Dit signaal is dan echter passief en zal na opnieuw inschakelen van de trein vervangen worden door 0 permissief. Deze geheugenschakeling maakte in 2006 een ontsporing mogelijk bij de splitsing van de lijnen A en B. Door een storing was een metro tot stilstand gekomen binnen het gebied zonder signalering met het geel 50 signaal in de geheugenschakeling. Hierdoor kreeg de metro geen 10 absoluut signaal toen de wissels uit de vergrendeling gehaald werden maar behield deze het geel 50 signaal, waarmee deze door kon rijden richting de onveilig liggende wissels.[8]

ZUB[bewerken]

Voor het RandstadRail project moest een treinbeïnvloedingssysteem aangelegd worden wat zowel door de RET metro's als de HTM trams die op het gezamenlijke traject gingen rijden bruikbaar was. Er is hier gekozen voor ZUB 222c, een puntsgewijs systeem dat tevens gebruik maakt van lichtseinen. Bij dit systeem wordt niet continu een signaal naar de trein verstuurd maar wordt bij elke passage van een lichtsein nieuwe informatie uitgewisseld tussen het spoorbeveiligingssysteem en het voertuig. Op cruciale plaatsen is dit systeem echter aangevuld met lussen die het signaal wel continu kunnen verzenden, om te voorkomen dat een voertuig een snelheidsbeperking moet doorzetten tot het sein dat inmiddels al weer uit de stopstand gekomen is.

Geplande uitbreidingen en toekomst[bewerken]

Metronet vanaf 2016 met lijn A en lijn B aan de Hoekse Lijn.

In de komende jaren zal uitbreiding van het net plaatsvinden door enerzijds omvorming van de Hoekse Lijn (zoals dit bij lijn E (RandstadRail) is gebeurd). Anderzijds wordt er gestudeerd op een nieuwe metrolijn van Zuidplein naar Kralingse Zoom, die via het nieuwe Feyenoordstadion en een intercitystation Zuid zou moeten lopen.

Hoekse Lijn[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Spoorlijn Schiedam - Hoek van Holland#Toekomst voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Naar verwachting wordt de Hoekse Lijn in 2016 gekoppeld aan de lijnen A en B bij station Schiedam Centrum.[9] Lijn B gaat dan richting Hoek van Holland Strand en lijn A gaat tot Vlaardingen West. Vanaf december 2007 heeft de Stadsregio Rotterdam de exploitatie van de Hoekse Lijn gegund aan de NS. Voor deze verbinding schaft RET 18 nieuwe metro's aan, gelijkwaardig aan de eerder geleverde metro's in de 5500- en 5600-serie[10].

Zuidplein – Kralingse Zoom[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Zuidtangent (Rotterdam) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Gemeente Rotterdam onderzoekt de mogelijkheid een geheel nieuwe metrolijn aan te leggen van station Zuidplein naar station Kralingse Zoom. Dit onderzoek hangt samen met de ontwikkeling van een nieuwe Stadionomgeving. In het stadionpark, in de buurt van het bestaande Stadion Feijenoord, kwam mogelijk een nieuw voetbalstadion, een 400 meter kunstijsbaan en ruimte voor woningen, kantoren, onderwijs en winkels. Deze plannen zijn echter voor onbepaalde tijd uitgesteld, zo niet van de baan. [11] Bovendien wil Rotterdam hier een intercitystation.

De lijn zou de drukke trajecten station Kralingse Zoom - station Beurs en Centraal Station - station Zuidplein moeten ontlasten en laat Rotterdam Zuid beter aansluiten op het nationale spoorwegennet.

In een later stadium kan de lijn verlengd worden in westelijke richting naar het te herontwikkelen gebied Stadshavens (omgeving Waalhaven, Eemhaven, en Merwehaven).[12][13]

IJsselmondelijn/Ridderkerklijn[bewerken]

Al geruime tijd bestaan er plannen voor een uitbreiding van de metro in zuidoostelijke richting naar de deelgemeente IJsselmonde en eventueel verder naar Ridderkerk. Aanleidingen hiervoor zijn de slechte bereikbaarheid van dit deel van Rotterdam en het ontbreken van een overstapverbinding op Zuid tussen de Erasmuslijn (nu lijn D) en de spoorlijn Rotterdam - Dordrecht.

Rond de eeuwwisseling werden deze plannen geconcretiseerd in twee metrovarianten:

Beide varianten bleken echter te duur vergeleken met het nieuwe "concept TramPlus". De houding van de Ridderkerkse politiek, die een zeer dure ondergrondse uitvoering van de metro in haar gemeente wilde, speelde daarbij een belangrijke rol. Het project is niet voortgezet om financiële redenen.

Intussen is de Parkstadvariant min of meer uitgevoerd als TramPlus-lijn 23, welke mogelijk doorgetrokken wordt tot in Ridderkerk. De Zuidpleinvariant is daardoor wellicht het meest kansrijk voor de verdere toekomst.

Nachtmetro[bewerken]

Er bestaan ook plannen om de metro op bepaalde momenten 's nachts te laten rijden. Incidenteel (North Sea Jazz Festival) is dat enige malen gebeurd. Een vaste nachtmetro heeft echter vooralsnog geen steun van de gemeente, waardoor deze dienst voorlopig tot evenementen beperkt zal zijn.

Sneltramtraject ondergronds[bewerken]

De deelgemeente Prins Alexander kondigde in 2006 aan dat er samen met de gemeente Rotterdam gekeken zou worden naar de mogelijkheid om het sneltramtraject (Capelsebrug - Binnenhof / De Tochten) omstreeks 2020 ondergronds aan te leggen. Begin 2010 is dit plan afgezwakt tot het idee om alleen het gedeelte onder de Hoofdweg te ondertunnelen. Ook dit is nog onzeker.[14]

Verplaatsing station Alexander[bewerken]

De deelraad van de deelgemeente Prins Alexander heeft in het voorjaar van 2010 ingestemd met het project Integrale Visie Alexanderknoop. Dit start in het najaar van 2010 en duurt naar verwachting t/m circa 2030. Tijdens dit project gaat heel station Rotterdam Alexander op de schop. Het treinstation zal worden verlengd in oostelijke richting, overkapt worden en vier sporen gaan tellen. De stationshal wordt vergroot en zal toegang geven tot beide metroperrons, wat nu niet zo is. Ook zal het metrostation vervangen worden door een metrostation dat meer in het noorden ligt. Het plan voor de verbouwing van station Rotterdam Alexander zal waarschijnlijk in één van de laatste fases gebeuren, omdat er rekening gehouden wordt met het (gedeeltelijk) ondertunnelen van het sneltramtraject. De plannen zullen dan aangepast moeten worden.[15]

OV-chipkaart[bewerken]

Op 29 januari 2009 is de strippenkaart afgeschaft op de metrolijnen A, B, C en D, en op een gedeelte van lijn E.[16] De Rotterdamse metro werd hiermee het eerste openbaar vervoergebied in Nederland dat is overgegaan op betaling met uitsluitend de OV-chipkaart. Op lijn E was het op het gedeelte Den Haag Centraal - Pijnacker Zuid tot 19 mei 2011 nog mogelijk de strippenkaart te gebruiken tot op deze datum ook in het Stadsgewest Haaglanden en de rest van Zuid-Holland de strippenkaart werd afgeschaft.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b Jaarverslag (2013), RET
  2. Metrorijtuig 5232 afgevoerd, www.retmetro.nl
  3. Metrorijtuigen 5222 en 5232 gereed voor afvoer, www.retmetro.nl
  4. Metrorijtuig 5215 afgevoerd, www.retmetro.nl
  5. Spoor naar Hoek van Holland in 2017 onderdeel van Rotterdams metronetwerk
  6. Bombardier Receives Order to Supply 16 Additional Vehicles to RET, www.bombardier.com
  7. ZUB2X2 für den öffentlichen Personenverkehr
  8. RV-06U0165 Onderzoeksrapport inspectie verkeer en waterstaat RV-06U0165
  9. Stadsregio Rotterdam - Hoekse Lijn
  10. Railwaygazette: Hoek van Holland railway to be converted to metro
  11. Gemeentebestuur trekt plan nieuwe Kuip in - ‘geen goede campagne’, www.nrc.nl
  12. Stadionpark Gemeente Rotterdam
  13. Nieuwe metro onder de Maas - Algemeen Dagblad, 25 oktober 2008
  14. http://www.deelraadinfo.nl/dsresource?objectid=53324&type=org: Deelraadinfo.nl
  15. Deelgemeente Prins Alexander - Integrale Visie Alexanderknoop
  16. Wet- en regelgeving op wetten.overheid.nl (zoek op "Regeling nationale vervoerbewijzen openbaar vervoer", zie vervolgens bijlage 3C)