SI-prefix

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een SI-prefix of SI-voorvoegsel is een decimaal voorvoegsel dat kan worden toegevoegd aan elke eenheid van het SI-stelsel, om aan te geven dat het om veelvouden of delen van die eenheden gaat. Deze prefixen zijn officieel vastgesteld door het Bureau international des poids et mesures.

Ook bij niet-SI-eenheden worden de prefixen gebruikt, zoals bij kiloton en milliliter.

Overzicht[bewerken]

Als voorbeeld, het prefix kilo vermenigvuldigt de eenheid met 1000. Een kilometer is dus gelijk aan 1000 meter en een kilowatt is gelijk aan 1000 watt. Het prefix milli deelt de eenheid door duizend. Een millimeter is een duizendste meter (er zitten 1000 millimeters in een meter), en een milliliter is een duizendste liter. De mogelijkheid om hetzelfde prefix aan verschillende SI-eenheden te kunnen toevoegen is een van de grote sterktes van het SI-systeem, doordat het aanleren van het systeem hierdoor sterk vereenvoudigd wordt.

NB: De voorvoegsels centi, deci, deca en hecto zijn onderdeel van het SI-stelsel hoewel het geen gehele machten van duizend (103n) zijn.

10n Prefix Symbool Naam Decimaal equivalent   10n Prefix Symbool Naam Decimaal equivalent
1024 yotta Y quadriljoen 1 000 000 000 000 000 000 000 000 10-24 yocto y een quadriljoenste 0,000 000 000 000 000 000 000 001
1021 zetta Z triljard 1 000 000 000 000 000 000 000 10-21 zepto z een triljardste 0,000 000 000 000 000 000 001
1018 exa E triljoen 1 000 000 000 000 000 000 10-18 atto a een triljoenste 0,000 000 000 000 000 001
1015 peta P biljard 1 000 000 000 000 000 10-15 femto f een biljardste 0,000 000 000 000 001
1012 tera T biljoen 1 000 000 000 000 10-12 pico p een biljoenste 0,000 000 000 001
109 giga G miljard 1 000 000 000 10-9 nano n een miljardste 0,000 000 001
106 mega M miljoen 1 000 000 10-6 micro µ een miljoenste 0,000 001
103 kilo k duizend 1 000 10-3 milli m een duizendste 0,001
102 hecto, hekto h honderd 100 10-2 centi c een honderdste 0,01
101 deca, deka da tien 10 10-1 deci d een tiende 0,1

Men ziet:

  • Vanaf mega en nano hebben vergrotende prefixen een hoofdletter als symbool, verkleinende prefixen een kleine letter; vanaf zetta en zepto is het voor corresponderende bovendien dezelfde letter
  • Vanaf mega en micro eindigen vergrotende prefixen op a en verkleinende op o.

Prefixen worden ook gebruikt met niet-SI-eenheden, zoals milliliter en centiare. Sommige combinaties zijn echter ongebruikelijk. Zo zal men niet gauw megameter zeggen, maar liever duizend kilometer. Ook kiloliter wordt niet gauw gebruikt, er zal eerder gesproken worden van een kubieke meter of kuub. De hoogte van een berg of vliegtuig wordt eerder opgegeven in meters dan in kilometers. Verder resulteren veel prefixen in zeer grote of zeer kleine eenheden die men zelden of nooit nodig heeft: een microfarad is heel gewoon en een megafarad is onpraktisch veel, een megahertz is heel gewoon en een microhertz zeer ongebruikelijk.

De grootste en kleinste voorvoegsels worden weinig gebruikt. Al is daarmee bijvoorbeeld gemakkelijk de massa van een proton te typen (1,67 yg), wordt toch vaak een macht van 10 gebruikt.

Getalwaarden[bewerken]

Dankzij de voorvoegsels kan de waarde van een grootheid met een eigen eenheid (binnen het bereik van yocto tot yotta) altijd uitgedrukt worden met een getal tussen 1 en 1000. Bij grootheden met een eenheid zonder eigen naam, uitgedrukt in een macht van een eenheid, kan een groter getal onvermijdelijk zijn, bijv 123.000.000 m³[1] Bij een product van machten van eenheden heeft men de keuze bij welke eenheid of eenheden een voorvoegsel toepast. Grote getallen kunnen in voorkomende gevallen vermeden worden door het voorvoegsel te gebruiken bij een eenheid met macht 1 of -1. Bijvoorbeeld: 37 m³/μs is korter dan 37.000.000 m³/s. Wat handige eenheden zijn hangt echter van meer factoren af.

Geschiedenis[bewerken]

Reeds in de tijd van Napoleon werden er gestandaardiseerde voorvoegsels bedacht. De namen waren voor de vergrotende voorvoegsels werden ontleend aan het Grieks en voor de verkleinende voorvoegsels aan het Latijn. Zo kwam men tot de laatste vier regels uit bovenstaande tabel, en myria voor 10.000.

Toen dat niet voldoende bleek te zijn, ontstond er enige wildgroei. Voorbeelden hiervan zijn micron (µ) en ångström (Å) voor een miljoenste en een tienmiljardste meter.

In de tweede helft van de twintigste eeuw werd daarom besloten de lijst van standaardvoorvoegsels uit te breiden en alleen deze voorvoegsels toe te staan. De micron werd daarmee micrometer (µm) en de ångström werd 0,1 nm. Naar analogie kan men nu ook microjoule en micronewton maken.

Bovendien werd besloten dat naast de voorvoegsels centi, deci, deca en hecto alleen voorvoegsels voor een macht van duizend (103n) zouden worden gebruikt.

Naarmate de wetenschap vorderde zijn er steeds meer prefixen toegevoegd. Daarbij werd enige regelmaat betracht om ze gemakkelijker te onthouden, zie boven.

Schrijfwijze[bewerken]

Hier wordt onderscheid gemaakt tussen de naam (voluit) van de eenheid en het symbool ervan. De taalkundige regels zijn als volgt.

Voluit[bewerken]

Voluit geschreven namen en prefixen volgen de regels van de taal waarin wordt geschreven. Kleine variaties zijn niet bezwaarlijk omdat ze geen verwarring geven.

In het Nederlands geldt dat voluit geschreven prefixen en eenheden met een kleine letter beginnen (behalve aan het begin van een zin): picofarad, milligram, centimeter, kilovolt, megabyte, gigawatt, volt, ampère. In andere talen (o.a. Duits) kunnen andere regels gelden.

De prefix en de eenheid worden samen als één woord geschreven. Soms vervalt er een letter, zoals in hectare (officieel toegelaten) en megohm (niet volgens de regels). Ook is het mogelijk dat de regels van de taal eisen dat er een koppelteken wordt gebruikt: mega-ampère.

In veel talen kan de eenheid in het meervoud staan (bijvoorbeeld 3 volts). In het Nederlands kan dat ook (5 seconden) maar is het meestal ongebruikelijk (3 volt, 4 meter).

Symbolen[bewerken]

De symbolen voor eenheden en prefixen worden volgens de internationale regels geschreven, dus onafhankelijk van de taal.[2] Dit is belangrijk omdat een symbool uit slechts enkele letters bestaat: een klein verschil in schrijfwijze resulteert in een ander symbool.

De symbolen van de prefixen hebben een kleine letter tot en met "kilo" (ook aan het begin van een zin, al komt dat zelden voor) en daarboven een hoofdletter: pF, mg, cm, kV, Mb, GW. Doet men dit verkeerd dan kan dat een groot verschil in betekenis veroorzaken: de notatie mW betekent milliwatt en MW megawatt (1 MW = 1.000.000.000 mW).

De symbolen van de eenheden krijgen een hoofdletter als de eenheid naar een persoon is genoemd, bijvoorbeeld A en W.

Typografie[bewerken]

Tussen getalwaarde en eenheidsymbool hoort een spatie te staan; regelafbreking dient op deze plaats vermeden te worden.

Na het symbool komt geen punt (behalve aan het einde van een zin) en geen meervoudsuitgang.

Enkele voorbeeldzinnen:

  • De apparatuur heeft een vermogen van 10 kW.
  • De ontvanger pikte een signaal op met een frequentie van 108,45 MHz.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. In dit voorbeeld zou men nog wel de kunstgreep kunnen toepassen om het dan maar in liters uit te drukken: 123 Gl.
  2. Woordenlijst Nederlandse Taal, par. 17.2 Symbolen