Satire

Satirische tekening uit 1806, die Napoleon toont als bakker van koningen en Talleyrand die al nieuw deeg kneedt

Een satire of hekeldicht is een kunstvorm waarbij vaak op humoristische wijze maatschappijkritiek wordt gegeven. De kritiek kan geleverd worden via parodie, ironie, sarcasme, pastiche en karikatuur. De doelwitten kunnen personen, tradities, religie, politici, media, normen, waarden, trends zijn. Niet alle satire is uitsluitend humoristisch bedoeld. Sommige satire is zo agressief en scherp dat ze vooral wil provoceren of tot actie aanzetten. Hierom zijn door de geschiedenis heen veel satirici vervolgd door de overheid.

Etymologie

Het woord 'satire' is, hoewel dit vaak wordt gedacht, niet afgeleid van de klassieke satyr, maar van de lanx satura, wat staat voor een schaal met gemengde vruchten. Dit verwijst naar de eeuwenoude associatie van satire met het consumeren van voedsel (voor de geest) en met het vermengen van verschillende genres en stijlen. Satire wordt ook wel eens geassocieerd met de geneeskunde, waarbij de satiricus als een arts de maatschappij tracht te "genezen".

Vormen van satire

"Le satire e l'epistole di Q. Orazio Flacco", gedrukt in 1814.

Satire kan verdeeld worden in twee vormen, 'Horatiaans', vernoemd naar de Romeinse dichter Horatius. Hierbij gaat het om lichte satire die vooral bedoeld is om op geestige wijze spot te drijven met de dwaasheid van de maatschappij. Een bekend voorbeeld is Desiderius Erasmus' Lof der Zotheid. Een meer harde, scherpe, bijtende vorm van satire wordt 'Juvenaliaans' genoemd, naar de Romeinse dichter Juvenalis. Hierbij wordt op agressieve en cynische wijze kritiek geleverd met de bedoeling het publiek tot denken of actie aan te zetten. Het humoristische aspect is hierbij soms minder belangrijk. Een bekend voorbeeld is George Orwell's Animal Farm.

Satire in Nederland

In de jaren zestig, zeventig van de vorige eeuw waren er twee soms spraakmakende satirische televisieprogramma's op de Nederlandse televisie, Zo is het toevallig ook nog eens een keer van de VARA en Farce Majeure van de NCRV. In de jaren tachtig werd televisiesatire vooral vertegenwoordigd door Kees van Kooten en Wim de Bie. Na een tijdelijke stilte in het medialandschap is de draad rond de eeuwwisseling weer opgepakt in programma's als Kopspijkers en later Koefnoen. Een bekend satirisch radioprogramma was Cursief van de KRO, dat in de jaren zeventig werd uitgezonden.

Satire in België

België heeft qua satirische tradities voornamelijk het carnaval van Aalst en de Antwerpse poppentheaters zoals Poesje, die eeuwenlang machthebbers belachelijk maakten. Schrijvers als Hugo Claus en Johan Anthierens schreven satirische stukken, voornamelijk tegen de Kerk en politici gericht. In strips als Kuifje, Suske en Wiske en Nero vinden we soms lichte satire terug. Tijdens de jaren zestig en zeventig ontstonden er enkele satirische bladen, waarvan Humo en De Zwijger de bekendste zijn. Zanger Jacques Brel zong geregeld met scherpe tong over bepaalde maatschappelijke toestanden die hem aangrepen.

Satirische televisie was in België amper te zien. Eind jaren zestig, begin jaren zeventig was kortstondig op de BRT het satirische televisieprograma Magesien te zien. Datzelfde decennium maakte Urbanus de Kerk belachelijk en later ook goede doelen. Tijdens de jaren tachtig liep op de BRT de satirische televisiereeks TV-Touché. Pas in de jaren negentig brak televisiesatire in Vlaanderen echt door, al bleef de satire doorgaans zacht. Geert Hoste bracht politiek geïnspireerde humor, terwijl series als Buiten De Zone, Alles Kan Beter, In de Gloria en Het Geslacht De Pauw voornamelijk parodieën op andere televisieprogramma's brachten.

Voorbeelden

Satirische boeken, gedichten, toneelstukken en podiumkunsten

• De Satiren van Juvenalis
• Satyricon door Petronius
• De toneelstukken van Aristophanes
• De satiren van Gaius Lucilius
• "Sermones" door Horatius
• Ars Amatoria door Ovidius
• "Metamorphosen" of "De Gouden Ezel" door Lucius Apuleius Madaurensis
• Decamerone door Giovanni Boccaccio
• Van den vos Reynaerde
• The Canterbury Tales door Geoffrey Chaucer
• De Lof der zotheid van Erasmus
• De Antwerpse poesjenellenpoppentheaters.
• Tijl Uilenspiegel
• Don Quichot door Miguel de Cervantes is een satire op de ridderroman
• Tartuffe en de meeste andere toneelstukken van Molière.
• Gullivers reizen van Jonathan Swift. De eerste twee delen zijn een satire op Engelse politici uit de 18de eeuw. Het minder bekende derde deel van dit boek is een satire op de Engelse Koninklijke Academie van Wetenschappen.
• A Modest Proposal door Jonathan Swift
• Candide van Voltaire
• Deutschland. Ein Wintermärchen van Heinrich Heine
• De Bertie Wooster en Blandings Castle-boeken door P.G. Wodehouse zijn een satire op de Britse laat-19de eeuwse en vroeg 20ste eeuwse upper class.
• De lotgevallen van de brave soldaat Švejk door Jaroslav Hašek
• Brave New World door Aldous Huxley
• Finnegans Wake door James Joyce
• Erik of het klein insectenboek van Godfried Bomans
• De avonturen van Pa Pinkelman door Godfried Bomans
• Animal Farm door George Orwell
• 1984 (boek) door George Orwell
• De Meester en Margarita door Michail Boelgakov
• The Mouse That Roared door Leonard Wibberley
• Catch-22 door Joseph Heller
• De Blauwe Schuit
• The Rules of Attraction door Bret Easton Ellis
• Een groot aantal cabaretiers hebben een satirische ondertoon. De duidelijkste voorbeelden vinden we terug bij Wim Kan, Youp van 't Hek, Freek de Jonge, Theo Maassen, Hans Teeuwen, Najib Amhali, Urbanus, Geert Hoste ...

Satirische bladen

• De rubriek Het gat van de wereld en andere onderdelen van het Belgische weekblad Humo. Ideologisch staat het blad progressief links.
• De Zwijger
• MaoMagazine en haar opvolger Deng
• Het Parijse links-liberale weekblad Le Canard enchaîné.
• Het Nederlandse studentenblad Propria Cures, dat tijdens zijn bestaan een aantal malen controverse uitlokte.
• Het Franse blad Hara-Kiri dat vanwege de controversiële inhoud tijdens haar bestaan tot drie keer toe door de Franse overheid verboden werd. Tegenwoordig leeft het blad verder als Charlie Hebdo.
• 't Pallieterke is een kruising tussen een krant en een satirisch blad. Ideologisch staat het blad conservatief rechts.
• Heibel
• Mad Magazine
• Private Eye is een Brits satireblad dat door geruchtmakende journalistieke onderzoeken diverse schandalen heeft blootgelegd.
• Punch (tijdschrift)
• Titanic is een Duits satirisch magazine dat ook scurriele politieke acties voert.
• Frut van Koekestad, een satire op bestaande kranten en krantenartikels

Satirische schilders, striptekenaars, cartoonisten

• Jeroen Bosch
• Pieter Bruegel de Oude
• William Hogarth
• James Gillray
• Honoré Daumier
• Iedere politieke cartoonist is haast per definitie satirisch.
• Robert Crumb
• Het éénmalige stripalbum Pest in 't Paleis (1983) was een satire op de Belgische politiek begin jaren tachtig.
• De Geverniste Vernepelingskes, een stripreeks door Urbanus (artiest) en Jan Bosschaert waarin Bekende Vlamingen belachelijk worden gemaakt.
• Nero
• Dilbert
• Lil' Abner
• Peanuts
• Pogo
• Doonesbury
• De "Donald Duck en Oom Dagobert"-verhalen van Carl Barks.
• Het stripalbum Zwartkijken door André Franquin.

Satirische films

• Duck Soup (1933), een satire op totalitarisme, dictatuur en oorlog.
• The Great Dictator (1940), een satire door Charlie Chaplin op het nazisme.
• Ninotchka (1940), een satire op het Sovjetcommunisme.
• To Be or Not to Be (1942), een satire op het nazisme.
• Sunset Boulevard (1950), een satire op vergane Hollywood-sterren.
• Les vacances de Monsieur Hulot (1953), een satire op strandvakanties.
• Mon Oncle (1958), een satire op moderne gadgets en uitvindingen en mensen die hiermee niet om kunnen gaan.
• The Mouse That Roared (1959), een politieke satire.
• Dr. Strangelove (1964) is een satire op de Koude Oorlog.
• Playtime (1967), een satire op bureaucratie en het moderne stadsleven.
• M*A*S*H (film) (1970), een satire op het leger.
• Bananas (1971), een satire op Zuid-Amerikaanse dictaturen.
• A Clockwork Orange (1971), een satire op misdaadbestrijding.
• Fritz the Cat (1972), een satire op de jaren '60.
• Dog Day Afternoon (1975), een satire op de wijze waarop de media sympathiseert met misdadigers.
• Network (1976), een satire op de televisiemedia.
• De Mantel der Liefde (1978), een bijtende satire op de Nederlandse samenleving.
• Monty Python's Life of Brian (1979), een satire op religie en haar volgelingen. Vooral het christendom en de Bijbel worden sterk op de korrel genomen.
• Private Benjamin (1980), een satire op het leger.
• Monty Python's Meaning of Life (1983), een satire op filosofie, maatschappij, religie, het leger en het leven zelf.
• This is Spinal Tap (1984) is een mockumentary die rockgroepen en heavy metal persifleert.
• The Player (1992) is een satire op Hollywood
• C'est arrivé près de chez vous (1992) is een satire op de sensatiezucht van de media.
• Canadian Bacon (1994), Michael Moore's enige fictiefilm en een satire op de Amerikaanse regering.
• Natural Born Killers (1994), een satire op de wijze waarop de media en het publiek criminelen romantiseren.
• Wag the Dog (1997) is een satire op de Amerikaanse politiek.
• The Truman Show (1998) is een satire op reality-tv.
• South Park: Bigger, Longer & Uncut (2000) is een satire op censuur.
• Team America: World Police (2004), is een satire op Hollywood, de Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-Il en de Amerikaanse oorlog tegen het terrorisme.
• Thank You For Smoking (2006), een satire op de tabaksindustrie.
• Religulous (2008), een documentaire die een satirische kijk op religie biedt.

Satirische muziek

• Jacques Brel
• Georges Brassens
• Chumbawamba
• The Dead Kennedys
• Léo Ferré
• Jean Ferrat
• The Fugs
• William S. Gilbert en Arthur Sullivan
• Spike Jones
• Liam Lynch
• Randy Newman
• Osdorp Posse
• Igor Stravinsky (parodieërde in zijn neoclassistische periode 18de eeuwse klassieke muziek)
• Erik Satie
• Spinal Tap
• De Strangers
• Vuile Mong en zijn Vieze Gasten
• "Weird Al" Yankovic
• Frank Zappa

Satirische televisieprogramma's

• All in the Family
• Alles Kan Beter
• The Boondocks
• Buiten de zone
• The Colbert Report
• The Daily Show
• Daria
• 30 Minuten door Arjan Ederveen, een satire op realistische documentaires.
• Dit was het nieuws
• Draadstaal
• Duckman
• Het eiland (televisieserie)
• Farce Majeure
• Family Guy
• Futurama is deels een satire op sciencefiction en onze hedendaagse/toekomstige maatschappij.
• Het Geslacht De Pauw was een satire op reality tv.
• Have I Got News For You
• Die heute-show
• In de gloria
• Koefnoen
• Het imitatie-onderdeel in Kopspijkers
• Kreatief met Kurk
• M*A*S*H (televisieserie)
• Magesien
• Monty Python's Flying Circus
• The Office is een satire op het bedrijfsleven.
• The Simpsons
• South Park
• De Britse poppenserie Spitting Image waarin karikaturale poppen van bekende politici, popsterren en tv- en filmfiguren werden opgevoerd
• That's My Bush!
• TV-Touché
• Van Kooten en De Bie
• Yes Minister
• Zo is het toevallig ook nog eens een keer
• De programma's die Wim T. Schippers tijdens de jaren zestig en zeventig maakte rond Sjef van Oekel, Fred Haché en Barend Servet

Parodie

Een satire op een bestaand kunstwerk heet een parodie of persiflage. Het verschil tussen satire en parodie is soms echter klein.

Trivia

• Op 2 november 2008 werd een nummer van het Vlaamse blad Humo uit de rekken gehaald vanwege een satirisch bedoelde fotomontage in het blad rond de zaak-Koekelberg.