Saurornithoides

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Saurornithoides
Fossiel voorkomen: Laat-Krijt
Saurornithoides.jpg
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Reptilia (Reptielen)
Infraklasse: Archosauromorpha
Superorde: Dinosauria (Dinosauriërs)
Orde: Avetheropoda
Familie: Troodontidae
Geslacht
Saurornithoides
Osborn, 1924
Typesoort
Saurornithoides mongoliensis Osborn, 1924
Afbeeldingen Saurornithoides op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Saurornithoides op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Reptielen

Saurornithoides is een uitgestorven monotypisch geslacht van theropode dinosauriërs, behorend tot de Maniraptora, dat tijdens in het Laat-Krijt leefde in het gebied van het huidige Mongolië. De enige tegenwoordig algemeen erkende soort is Saurornithoides mongoliensis.

Vondst en naamgeving[bewerken]

Saurornithoides mongoliensis[bewerken]

Op 9 juli 1923 vond een Chinese medewerker van een Central Asiatic Expedition door het American Museum of Natural History naar de Gobiwoestijn in Mongolië, Chih, bij Sjabarach Oesoe het verweerde skelet van een kleine theropode. Het locatienummer is 12409 en de vindplaats in de provincie Ömnögovĭ wordt ook wel aangegeven als Shabarakh Usu, Bajanzag, Bayn Dzak, Bayan Zag of de Flaming Cliffs. De directeur van het AMNH, Henry Fairfield Osborn, was eerst van plan het dier "Ornithoides" te noemen en vermeldde die naam in een publicatie in 1924, zij het zonder beschrijving zodat het een nomen nudum bleef. Hetzelfde jaar benoemde en beschreef hij de typesoort Saurornithoides mongoliensis, in hetzelfde artikel waarin Oviraptor en Velociraptor benoemd werden. De geslachtsnaam is afgeleid van het Oudgriekse σαύρα, saura, "hagedis", "salamander", ὄρνις, ornis, "vogel", en ~ειδής, "~eides", een achtervoegsel dat "~vormig" betekent. Volgens Osborn was de bedoelde betekenis van het geheel "sauriër met vogelachtige snuit". De soortaanduiding verwijst naar de herkomst uit Mongolië.

Het holotype, AMNH 6516, is gevonden op een laag eolische rode zandsteen van de Djadochtaformatie daterend uit het late Campanien, ongeveer vijfenzeventig miljoen jaar oud. Het bestaat uit een gedeeltelijk skelet met schedel. Bewaard zijn gebleven: een gedeeltelijk cranium, gedeeltelijke onderkaken, de laatste vier ruggenwervels, zes sacrale wervels, de eerste vier staartwervels, chevrons, een stuk darmbeen, de schaambeenderen, de zitbeenderen, een dijbeen, een natuurlijk afgietsel van een scheenbeen, en een voet. Osborn meldde nog een stuk heiligbeen, twee darmbeenderen en drie middelste staartwervels maar die bleken in 2009 van Protoceratops te zijn en werden hierop apart geïnventariseerd onder nummer AMNH 30613.

Het holotype is het enige specimen dat onomstreden tot Saurornithoides mongoliensis behoort. In 2001 werd uit Binnen-Mongolië een bekken met heiligbeen en staartwervels toegewezen, specimen IVPP V10599, maar zonder dat werd aangegeven welke eigenschappen dit zou ondersteunen. In 2004 werd uit de Djadochta een gedeeltelijk skelet, specimen IGM 100/1083, toegewezen maar onder voorbehoud daar alleen het patroon van tandwisseling met Saurornithoides mongoliensis overeenkwam; verder kon het exemplaar ook aan de verwant Byronosaurus toebehoord hebben. Verder zijn nog tanden uit Noord-Amerika aan een Saurornithoides sp. toegewezen maar die worden tegenwoordig meestal bij Troodon ondergebracht.

Saurornithoides mongoliensis werd in 1988 door Gregory S. Paul hernoemd tot Troodon mongoliensis. Dit wordt tegenwoordig algemeen afgewezen, ook door Paul zelf.

In 2009 werd door Mark Norell een eerste moderne beschrijving van Saurornithoides mongoliensis gepubliceerd.

Andere soorten[bewerken]

In 1928 benoemde baron Franz Nopcsa een Saurornithoides sauvagei. Dat was echter het gevolg van een zetfout: hij had een Teinurosaurus sauvagei willen benoemen.

In 1974 benoemde Rinchen Barsbold een Saurornithoides junior. In 2009 werd dit een eigen geslacht Zanabazar.

In 1982 hernoemde Kenneth Carpenter Stenonychosaurus inequalis Sternberg 1932 tot een Saurornithoides inequalis. Tegenwoordig wordt dit meestal gezien als een jonger synoniem van Troodon formosus.

In 1991 hernoemde George Olshevsky Pectinodon asiamericanus Nesov 1985 in een Saurornithoides asiamericanus. In 1995 maakte hij er een Troodon asiaamericanus van. Het gaat om een achterste dentaire tand uit Oezbekistan, specimen CCMGE 49/12176, die niet van die van S. mongoliensis te onderscheiden valt, maar vermoedelijk tot een ander taxon behoort gezien de datering uit het Cenomanien. In 2000 hernoemde Olshevsky Troodon isfarensis Nessov 1995 in een Saurornithoides isfarensis. Het gaat om een prefrontale uit Tadzjikistan, specimen CCMGE 484/12457, dat in 2007 aan een lid van de Hadrosauridae bleek te behoren.

Beschrijving[bewerken]

Saurornithoides is een vrij kleine theropode. De lichaamslengte van het holotype is geschat op 157 centimeter, het gewicht op dertien kilogram. De schedel is lang en laag met relatief grote hersenen. De ogen waren in verhouding tot de rest van de schedel groot en stonden relatief ver naar voren, waardoor het dier stereoscopisch zicht moet hebben gehad. Zijn zenuwstelsel was waarschijnlijk hoog ontwikkeld, want zijn hersenen hadden een zevenmaal grotere massa als de huidige krokodillen. Aan zijn voorpoten had hij drie klauwen, waarmee hij zijn buit greep. Aan de tweede teen bevond zich een sikkelvormige klauw. Het dier kon zeer snel rennen (38-50 km/u).

De oorspronkelijke diagnose door Osborn geldt tegenwoordig als totaal verouderd doordat de kennis over troödontiden sterk is toegenomen. Daarbij was zij al in 1924 van een dubieus niveau omdat grotendeels kenmerken werden aangegeven waarvan toen al duidelijk was dat het om symplesiomorfieën ging, eigenschappen die gedeeld worden met veel ruimere groepen, zoals het bezit van vijf schedelopeningen op de zijkant van het cranium.

Modern onderzoek heeft echter niet geresulteerd in een lijst autapomorfieën, afgeleide eigenschappen die uniek zijn voor de soort. Saurornithoides heeft echter wel een unieke combinatie van op zich niet unieke eigenschappen, welke combinatie zijn plaats in de stamboom aangeven. De soort is meer afgeleid, hoger in de stamboom staand, dan Sinornithoides en Sinusonasus door het ontbreken van een fenestra promaxillaris en het bezit van grote vertandingen op de snijranden van de tanden, en van zes sacrale wervels. De soort is basaler, lager in de stamboom staand, dan Zanabazar en Troodon door het bezit van een recessus tympanicus dorsalis, de bovenste van de drie kleine openingen in de oorstreek.

Fylogenie[bewerken]

Osborn plaatste Saurornithoides in de Megalosauridae. Tegenwoordig wordt het gezien als een lid van de Troodontidae. In 1974 benoemde Barsbold een eigen Saurornithoididae maar dat begrip wordt niet meer gebruikt.

Levenswijze[bewerken]

Saurornithoides joeg vermoedelijk in halfwoestijnen, met zandduinen en oases, op kleine zoogdieren en reptielen.


Bronnen en literatuur

  • H.F. Osborn, 1924, "The discovery of an unknown continent", Natural History 24(2): 133-149
  • H.F. Osborn, 1924, "Three new Theropoda, Protoceratops zone, central Mongolia", American Museum Novitates 144: 1-12
  • Currie P.J. and Peng, J., 1994, "A juvenile specimen of Saurornithoides mongoliensis from the Upper Cretaceous of northern China", Canadian Journal of Earth Sciences 30(10): 2224-2230
  • D. Palmer, B. Cox, B. Gardiner, C. Harrison & J.R.G. Savage (2000) - De geïllustreerde encyclopedie van dinosauriërs en prehistorische dieren, Köneman, Keulen. ISBN 3 8290 6747 X
  • Saurornithoides in de Paleobiology Database