Schaaknovelle

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Schachnovelle, houtsnede

Schaaknovelle (Duits: Schachnovelle) is een novelle van Stefan Zweig geschreven in ballingschap in Brazilië tussen 1938 en 1941. Het is het laatste en meest bekende van zijn werken.

De raamvertelling, die voor velerlei interpretaties vatbaar is, handelt over een tweetal schaak-matches tussen twee diametraal tegenovergestelde karakters; de regerend wereldkampioen Mirko Czentowitz en de onbekende Dr. B. De verteller, die net als beide spelers passagier is aan boord van een schip op weg van New York naar Buenos Aires, speelt hooguit een faciliterende rol door de beide tegenstanders tot een match te verleiden. De hoofdfiguren zijn zonder twijfel beide schakers.

Czentowitz is van oorsprong een verweesde schipperszoon wiens schaaktalent bij toeval wordt ontdekt en hem zo helpt ontsnappen aan een uitzichtloos bestaan. Ondanks zijn talent is hij echter niet in staat een partij "blind" te spelen en moet een schaakbord voor zich hebben om te kunnen spelen. Hij heeft echter slechts interesse in het geldelijk gewin en zijn talent heeft hem hoogmoedig gemaakt. Tegen betaling speelt hij een partij tegen een verzameling andere passagiers. Op het moment dat ze op het punt staan in de val van de wereldkampioen te trappen en de match te verliezen, intervenieert Dr. B. en de partij eindigt, tot verbazing van de passagiers, in remise. Dit wekt de interesse van de aanwezigen en de verteller, die een landgenoot, dat wil zeggen Oostenrijker is, wordt erop uit gestuurd Dr. B. tot een match te verleiden.

Dr. B. blijkt een advocaat zonder speciaal schaaktalent die, na vier maanden eenzaam opgesloten te zijn door de Gestapo, een schaakboek met 150 beroemde partijen steelt en dat gebruikt om zijn geestelijke stabiliteit te bewaren door alle partijen, uit zijn hoofd, na te spelen. Omdat hij na enige tijd alle partijen kent, begint hij tegen zichzelf te spelen, maar komt al snel tot de conclusie dat dat slechts mogelijk is als hij zijn "zelf" splitst in een zwarte en een witte helft, die van elkaars plannen niet op de hoogte zijn en na een verloren partij onmiddellijk revanche eisen. Deze zelfopgelegde schizofrenie resulteert in een zenuwinzinking die hem, met de hulp van een arts, uit de klauwen van de Gestapo redt.

De eerste partij wordt door Dr. B. gewonnen, die zijn winst met een bot "Zo! Klaar!" aankondigt, hoewel de toeschouwers niet begrijpen waarom. De regerend wereldkampioen, echter, erkent zijn verlies, het eerste in maanden, door alle stukken van het bord te vegen. Hoewel Dr. B. eerder heeft aangekondigd maar een partij te willen spelen, alleen om te zien of hij het tegen een mens van vlees en bloed kan opnemen, om een streep onder zijn pijnlijke verleden te zetten, raakt hij door de schaakkoorts bevangen en stemt toe in een revanche. De tweede partij verliest hij op even dramatische wijze. Czentowitz aarzelt opzettelijk lang bij iedere zet en drijft daarmee zijn tegenstander tot wanhoop. Uiteindelijk kondigt Dr. B. op triomfantelijke manier zijn winst aan, maar moet even later toegeven dat hij een andere partij, die in zijn hoofd, verwart met de partij op het bord.

Schaak in de novelle[bewerken]

Czentovic - Passagiers
(Aljechin - Bogoljoebov, 1922)
8 Chess l40.png Chess d40.png rd Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png kd Chess d40.png
7 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png pd Chess l40.png
6 pd Chess d40.png Chess l40.png pl Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
5 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
4 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png pl Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
3 bl Chess l40.png Chess d40.png nd Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
2 Chess l40.png Chess d40.png pd Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png pl pl
1 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png rl kl Chess l40.png
a b c d e f g h
zwart aan zet

Hoewel Stefan Zweig zelf geen erg goede schaker was, speelt "het spel der koningen" een belangrijke rol. De langzame, "mechanische", stijl van Czentowitz staat in sterk contrast tot de visionaire, gedreven speelstijl van Dr. B. De schrijver concentreert zich op de psychologie van het spel en de spelers. Czentowitz buit het voordeel dat hij op zijn onstabiele tegenstander heeft in de tweede match genadeloos uit. Geen van de partijen wordt in het boek vermeld, maar de beschrijving van de partij die Czentowits tegen de passagiers speelt, doet Dr. B. denken aan een een partij tussen Aljechin en Bogoljoebov uit 1922. Die partij kende Zweig waarschijnlijk uit Die hypermoderne Schachpartie van Sawielly Tartakower waarvan een exemplaar in de nalatenschap van de schrijver gevonden werd. Ook de tegenzet die Dr. B. aanraadt is uit deze partij afkomstig die eveneens in remise eindigde.

Film[bewerken]

De film Schachnovelle onder regie van Gerd Oswald ging in 1960 in premiere met Curd Jürgens in de rol van Dr. B. en Mario Adorf als Mirko Czentovic. De Duitse grootmeester Rudolf Teschner gaf hierbij advies.

Samengevat uit boek en Schachnovelle(de).