Scholtenhuis

Prent van Het Scholtenshuis aan de Grote Markt

Het Scholtenhuis rond 1895 met de markt op de voorgrond.

Het Scholtenhuis, ook wel Scholtenshuis genoemd, was een beroemd en berucht gebouw in het centrum van de stad Groningen aan de oostkant van de Grote Markt. Het werd tussen 1878 en 1881 gebouwd naar een ontwerp in eclectische stijl van de Groninger architect J. Maris, in opdracht van de Groninger industrieel Willem Albert Scholten. Het pand werd bewoond door twee families Scholten: vader W.A. en zoon J.E. Scholten, vandaar ook de naam Scholtenshuis.

Ontstaansgeschiedenis

"Rieke" (Gronings voor rijke) Scholten wilde in Groningen op stand wonen en had zijn oog laten vallen op een paar panden aan de Grote Markt, die echter nog bewoond werden. Een timmerman werd erop uitgestuurd om de bewoners mee te delen dat hij wel een koper wist. Bij de freules Van Imhoff wekte deze mededeling verbazing, bij jonkheer Alberda van Ekenstein riep ze verstoordheid op en de eigenares van het derde pand wilde ook niets van verkoop weten. Scholten koos toen domicilie op de hoek van de Gelkingestraat en wachtte zijn tijd af. De een na de ander overleed. Scholten kocht de panden, liet ze afbreken en bouwde zijn paleis. Scholten had zodoende uitzicht over de Grote Markt en op het stadhuis van Groningen. Omdat Scholten wilde kunnen zien waar de wind vandaan kwam liet hij op het stadhuis een windwijzer met wijzerplaat aan de voorkant van het stadhuis inbouwen.

Tweede Wereldoorlog

Berucht werd het Scholtenhuis in de Tweede Wereldoorlog. Het pand werd door de bezetter gebruikt voor het vestigen van één van de zes Nederlandse Aussendienststelles, een hoofdkwartier voor de regionale afdeling van de Sicherheitsdienst en de Sicherheitspolizei. Onder leiding van onder andere de gevreesde SD'er Robert Lehnhoff werden er honderden verzetsstrijders gevangengenomen, verhoord, beestachtig behandeld en gemarteld. Daarna werden ze vaak op verschillende afgelegen plekken gefusilleerd. Het Scholtenhuis werd in de volksmond daarom vaak het voorportaal van de hel genoemd. Bij de bevrijding van Groningen werd het gebouw hevig beschoten, in brand gestoken en volledig verwoest. Het leeft echter voort in de herinnering van vele stadjers die de oorlog bewust hebben meegemaakt.

De beulen van het Scholtenshuis hebben volgens een onderzoek van Nico de Both (1946) meer dan 473 mensenlevens op hun geweten. Daarbij zijn wel degenen meegeteld die door de SD naar concentratiekampen gezonden zijn en daar zijn gestorven, maar niet de op transport gestelde en niet teruggekeerde joden .

Voornaamste Duitse medewerkers van de SD in het Scholtenshuis

• Bernard Georg Haase, de commandant (levenslang)
• Friedrich Bellmer, de plaatsvervangend commandant (levenslang)
• Ernst Knorr, een officier van de SS (dood door een val in de gevangenis)
• Robert Lehnhoff, onderofficier (als enige leidende Duitser geëxecuteerd)
• Jozef Kindel, onderofficier (gestorven in de gevangenis)

Enige Nederlandse medewerkers van de SD in het Scholtenshuis

• Harm Bouman (22 jaar gevangenisstraf; toonde ernstig berouw)
• Evert Drost (geëxecuteerd)
• Eppe Steenwijk, een Groningse politieagent (15 jaar gevangenisstraf)
• Pieter Johan Faber, broer van Klaas (geëxecuteerd)
• Abraham Kaper (geëxecuteerd)
• Klaas Carel Faber, broer van Pieter (levenslang, ontsnapt 1952, anno 2012 vrij levend in Duitsland)
• Peter Schaap (SD'er) (geëxecuteerd)
• Zacharias Sleijfer (overleden in een psychiatrische inrichting)

Na de oorlog

Na de oorlog duurde het tot 1954 voordat op de plek van het Scholtenhuis nieuwbouw kwam. Het betrof Mutua Fides, sociëteitsgebouw van het Groninger studentencorps Vindicat atque Polit. De rooilijn aan de oostkant van de Grote Markt werd ongeveer twintig meter naar achteren gebracht zodat de oorspronkelijke locatie van het Scholtenshuis moeilijk herkenbaar is. Er verrezen ook winkels, en de Naberpassage. Hiermee werd verzetsstrijder Caspar Naber geëerd, die in 1944 in het Scholtenshuis door de Duitsers gevangen werd genomen en zelfmoord pleegde om niet te kunnen doorslaan bij de verhoren. Er kwam ook een gedenkplaat met het volgende gedicht:

Scholtenshuis 1940 - 1945
Hier stond 't huis van het nazisme,
van hakenkruis en van SS
Hier gaven zij germaanse les
in gruwelijk sadisme.
Hier hebben zij die voor de vrijheid streden
onmenselijk geleden.

Sinds april 2009 is het mogelijk een virtuele wandeling door het Scholtenhuis te maken, films en foto's te zien en interviews te beluisteren. Deze driedimensionale reconstructie is tot stand gekomen onder verantwoordelijkheid van het Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen.

Literatuur

• Nico de Both, Het Scholtenshuis 1940-1945, 2008, Uitgeverij In Boekvorm Assen, isbn 978 90 7754 856 1
• Beno Hofman, Grote Markt Oostzijde, 2005, Uitgeverij In Boekvorm Assen, isbn 90 7754 800 9
• Monique Brinks, Het Scholtenhuis 1940 - 1945 -deel 1 Daden- incl. DVD, 2009, Uitgeverij Profiel Bedum, isbn 978 90 529 4449 4

Zie ook

• Lijst van gebouwen in Groningen

Externe link

• Virtuele rondleiding door het Scholtenhuis

Referenties