Zelfbevestigende voorspelling

Een zelfbevestigende voorspelling (self-fulfilling prophecy) is een voorspelling die zichzelf direct of indirect waarmaakt. De term is afkomstig van de socioloog Robert K. Merton. In zijn boek Social Theory and Social Structure zegt Merton het volgende:

The self-fulfilling prophecy is, in the beginning, a false definition of the situation evoking a new behaviour which makes the original false conception come 'true'. This specious validity of the self-fulfilling prophecy perpetuates a reign of error. For the prophet will cite the actual course of events as proof that he was right from the very beginning.

De zelfbevestigende voorspelling is een van de mogelijke gevolgen van het Thomas-theorema dat weergeeft dat wanneer mensen situaties als werkelijk definiëren, die situaties werkelijke gevolgen hebben. Het tegenovergestelde gevolg is de zelfweerleggende voorspelling.

Een zelfbevestigende voorspelling is, in beginsel, een foute definitie van de situatie die een nieuw gedrag oproept dat het originele foute concept "waar maakt“. De ten onrechte aangenomen geldigheid van de zelfbevestigende voorspelling veroorzaakt een opeenvolging van fouten. De voorspeller zal de daadwerkelijke opeenvolging van de gebeurtenissen als bewijs aanhalen om aan te tonen dat hij van het begin af aan gelijk had.

Dit effect wordt ook Rosenthaleffect genoemd, naar een belangrijk psychologisch experiment uitgevoerd door de psycholoog Robert Rosenthal van Harvard in 1966. Rosenthal nam intelligentietesten af van leerlingen, maar vervalste de uitkomsten willekeurig. Hij gaf de vermeende resultaten aan de leerkracht. De leerlingen die volgens de vervalste tests als "intelligent" golden, behaalden veruit betere resultaten op school dan degenen die als "minder intelligent" golden. Blijkt dat de onbewuste houding van de leerkracht in kwestie, bepaalde leerlingen meer bevoordeelde.

Voorbeelden ervan zijn terug te vinden in literatuur van de Griekse oudheid en de Indiase oudheid.

Voorbeelden

Belegging:

• Schrijft een gezaghebbende krant dat een fonds in waarde zal stijgen, dan zullen de lezers massaal dat fonds aanschaffen. Het gevolg is dat de waarde inderdaad stijgt.

Natuurkunde:

• Wanneer men licht als zijnde een deeltje gaat onderzoeken, zal het zich perfect als een deeltje gedragen. Maar wanneer men licht als zijnde een golf gaat onderzoeken, dan zal licht zich volmaakt als golf gedragen. Wetenschappelijk gezien is dit niet mogelijk. Maar beide theorieën zijn bewijs genoeg om waarheid te zijn. Dus zijn beide theorieën waar.

Economie:

• Als de minister van Financiën van een land de bevolking waarschuwt dat er barre economische tijden in het vooruitzicht zijn, is het goed denkbaar dat mensen, ter voorbereiding op deze onheilstijding hun bestedingen fors terugschroeven om een reserve te kweken voor als het economisch tegen gaat zitten. Hierdoor lopen de bestedingen terug, en komen bedrijven bij het wegvallen van hun afzetmarkt massaal in de problemen. Dit vertaalt zich in massaontslagen en de barre tijd waarvoor de minister waarschuwde is aangebroken.
• De Bank of Scotland ging failliet door een zelfbevestigende voorspelling; er werd geroddeld dat de Bank of Scotland op de rand van het faillissement stond. Dit was niet waar, maar alle mensen gingen tegelijkertijd hun geld afhalen waardoor de bank inderdaad failliet ging.

Paranormale:

• Ook bij helderzienden en astrologen speelt het fenomeen een rol: de klant die zijn gedrag afhankelijk stelt van de voorspelling kan ernaar handelen en deze bewust of onbewust doen uitkomen. Zo kan een negatieve uitspraak van een astrologe of tarotkaartlegger een liefdesrelatie op termijn ondermijnen door de systematische vertwijfeling of angst die daardoor bij goedgelovige partners wordt ingeboezemd.

Religie:

• "Ik ben een profeet, uitgekozen door God, maar ze zullen mij niet geloven"

Studie:

• Ik ga slecht presteren op die toets → grotere kans dat je effectief ook slecht scoort = faalangst

Psychologisch

Binnen de klinische psychologie is het verschijnsel self-fulfilling prophecy een bekend verschijnsel. Zo hebben volgens de cognitieve gedragstherapie mensen die lijden aan een klinische depressie of angststoornissen de neiging om negatieve voorspellingen te doen over zichzelf, de toekomst en de wereld om hen heen, die ze door een focus op negatieve gebeurtenissen in het algemeen vaak daadwerkelijk zien uitkomen. Een voorbeeld is de gedachte "De wereld is slecht, en het zal slecht aflopen met de mensheid". Iemand met een depressie zal daarna alleen maar bewijzen zien dat deze voorspelling inderdaad klopt. Binnen de cognitieve gedragstherapie wordt deze voorspelling vervolgens uitgedaagd en getest op zijn houdbaarheid, in de verwachting dat er een rationeler alternatief voor geformuleerd kan worden die minder depressief of angstig maakt.