Servaas van Maastricht
| Sint Servaas | ||||
| bisschop van Tongeren, Bisschop van Maastricht | ||||
 |
||||
| Reliekbuste Sint Servaas (±1580) | ||||
| Geboren | 4e eeuw te vermoedelijk Armenië | |||
| Gestorven | 384(?) te Maastricht | |||
| Verering | Rooms-katholieke Kerk Oosters-orthodoxe Kerk[1] |
|||
| Schrijn | Noodkist (Schatkamer Sint-Servaasbasiliek) | |||
| Naamdag | 13 mei | |||
| Attributen | Sint-Servaassleutel | |||
| Lijst van christelijke heiligen | ||||
|
||||
Servaas of Servatius, meestal zonder toevoeging van Tongeren of van Maastricht (vermoedelijk Armenië, 4e eeuw – Maastricht, 384?) zou de laatste bisschop van Tongeren en de eerste bisschop van Maastricht zijn geweest. Hij is de eerste, historisch verifieerbare bisschop in de Nederlanden. Zijn feestdag is op 13 mei.
Inhoud |
Geschiedenis [bewerken]
Over het leven van Servaas is weinig met zekerheid bekend. De volgende 'feiten' zijn weliswaar gebaseerd op historische bronnen, maar de betrouwbaarheid van die bronnen staat niet vast.[2]
- In het jaar 343 was een zekere bisschop Sarbatios aanwezig op het Concilie van Sardica (tegenwoordig Sofia, Bulgarije). Sarbatios ontpopte zich als een fel tegenstander van het Arianisme, waarmee hij zich schaarde aan de kant van de Trinitariërs, die uiteindelijk de overhand zouden krijgen in de westerse kerk.
- Een onzeker jaartal is 346, toen Servatius Tungrorum op het Concilie van Keulen zou zijn geweest.
- In 353 zou Servatius door de tegenkeizer Magnentius naar keizer Constantius II zijn gestuurd, omdat Magnentius op die manier hoopte medekeizer te kunnen worden.
- In 359/360 was Servatio Tungrorum episcopus aanwezig op het Concilie van Rimini. Ook daar bestreed hij, volgens Sulpicius Severus, het Arianisme.
- Hoewel de traditionele sterfdatum (384) niet door historische bronnen wordt bevestigd, mag men ervan uitgaan dat de beschrijving van Gregorius van Tours in zijn Historia Francorum en In gloria confessorum betrouwbaar is en dat Servaas te Maastricht is begraven, buiten het Romeinse castrum, langs de Romeinse heerweg naar Tongeren.
Vraagtekens [bewerken]
- De link met de van oorsprong Oost-Romeinse kerkvader Sarbatios (Sardica, 343) is onzeker.
- De verplaatsing van de bisschopszetel van Tongeren naar Maastricht door Servaas wordt niet met historische feiten onderbouwd. Of hij bisschop van Maastricht was, is dus niet zeker. Evenmin staat vast dat Servaas in Maastricht de voorloper van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek gesticht heeft. Om die reden kan niet zonder meer gesteld worden dat Servaas de grondlegger van het christendom in Nederland is.
- Recentelijk is de vraag opgeworpen of Servaas daadwerkelijk heeft bestaan. In de tijd dat bisschop Monulfus zijn templum magnum bouwde boven het vermeende graf van Servaas, probeerden aristocratische elites in Gallië hun aanzien te vergroten door zich als het ware een heiligengraf toe te eigenen om op die manier invloed uit te oefenen in de jonge kerk.[3] De Servaaskerk staat op een Romeins grafveld, zoals archeologisch onderzoek heeft aangetoond.[4] Wellicht volgde Monulfus opportunistisch de 'trend' en dichtte Sint Servaas een plekje toe op dit grafveld.
- Daarentegen werden in 2009 bij opgravingen in de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek van Tongeren restanten van een grote en rijk versierde basilica met apsis uit de 4de eeuw gevonden, die als gebedsruimte is gebruikt.[5] Het lijkt onlogisch dat een onbekende prediker in deze gewesten actief zou zijn geweest, terwijl de overgeleverde naam van Servaas een fictie zou zijn.
Legenden [bewerken]
In de Middeleeuwen ontstonden tal van legenden rondom de figuur van Servaas, soms verweven met historische feiten. De bekendste is het Leven van Sente Servas van Hendrik van Veldeke, die rond 1170 tot stand kwam. Veldeke baseerde zich op zijn beurt op de vita van de Franse priester Jocundus, die onder andere vermeldde dat Servaas in Armenië was geboren en een verre neef van Johannes de Doper en Jezus was. De meeste legenden beschrijven wonderen, die in de loop der tijd aan Servaas waren toegeschreven. Deze wonderen hadden op hun beurt een grote invloed op de iconografie rondom de heilige (zie bijvoorbeeld het voetstuk van de reliekbuste van Sint Servaas en de Noodkist, beide in de schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek). Ook werden steeds meer voorwerpen in bezit van de Servaaskerk toegeschreven aan de heilige, de zogenaamde Servatiana. In het 15e-eeuwse Blokboek van Sint Servaas (Koninklijke Bibliotheek in Brussel) zijn een aantal legendarische gebeurtenissen in het leven van Sint Servaas afgebeeld:
-
Sint Servaas ontvangt te Tongeren de mijter en kromstaf uit handen van een engel.
-
Sint Servaas predikt te Tongeren in het Grieks, maar wordt door iedereen verstaan.
-
Sint Servaas doopt Attila de Hun.
-
Dood van Sint Servaas in Maastricht. Engelen bedekken zijn lichaam met de zogenaamde 'hemelse doeken'.
Invloed [bewerken]
Hoewel het begin van de Servaastraditie een valse start zou kunnen zijn, neemt dit niet weg dat de Servaasverering een belangwekkende historische en artistieke erfenis heeft opgeleverd.
Maastricht en omgeving [bewerken]
Servaas is de beschermheilige van de stad Maastricht. In Maastricht herinneren verder nog namen als Servaasbrug, Servaasbolwerk, Servaasbron en Servaaskermis aan de beroemde stadgenoot. Het veronderstelde graf van Servaas is de plek waar sinds de 6e eeuw geleidelijk het impossante Sint-Servaascomplex is ontstaan. Niet alleen de basiliek zelf, ook het klooster, de schatkamer, de voormalige proosdij, de Sint-Janskerk, het Spaans Gouvernement en een aantal kanunnikenhuizen rond het Vrijthof zijn een direct gevolg van de verering van de heilige. Servaas (Servaos of Ser) was tot halverwege de 20e eeuw een veel voorkomende doopnaam in Maastricht en omgeving.
Elders [bewerken]
Het in 1798 opgeheven Sint-Servaaskapittel had talrijke bezittingen in Nederland, België en Duitsland (onder andere landbouwgebieden in Belgisch Limburg en wijngaarden aan de Moezel en de Ahr). Het kapittel oefende ook de jurisdictie uit over complete dorpen (de zogenaamde elf banken van Sint-Servaas). Servaas is ook de patroonheilige van vele kerken in Nederland (onder andere Schijndel, Dinther, Lieshout), België (onder andere Luik, Grimbergen) en Duitsland (onder andere Quedlinburg, Siegburg). In de Franse regio Bretagne zijn verschillende plaatsen naar Sint Servaas genoemd, bijvoorbeeld Saint-Servais (Côtes-d'Armor) en Saint-Servais (Finistère). In tal van plaatsen is er een Rue St.-Servais, een Servatiusplatz of een Servaeshoeve te vinden. Utrecht heeft evenals Maastricht een Servaasbrug en een Servaasbolwerk.
Cultuur [bewerken]
Het leven van Sint Servaas inspireerde de twaalfde-eeuwse dichter Hendrik van Veldeke tot het schrijven van de Servaaslegende, een van de eerste literaire geschriften in een vroege vorm van de Nederlandse taal.[6] Het Servaasofficie, bedoeld voor het hoogfeest van Sint Servaas op 13 mei, werd waarschijnlijk al in de 10e eeuw gecomponeerd. De grote rijkdom aan beelden, schilderijen en kunstvoorwerpen in de schatkamers van de Sint-Servaasbasiliek, de Dom van Quedlinburg en vele andere kerken en musea getuigt van de inspiratie die Servaas geweest is voor kunstenaars door de eeuwen heen.
Trivia [bewerken]
- Sint Servaas is een van de IJsheiligen.
- Sint Servaas is het mikpunt in de oudste mop van Nederland (in de door Hendrik van Veldeke geschreven Servaaslegende).[7][8]
Literatuur [bewerken]
- G. Gorris, Sint Servatius van Maastricht (1923)
- R. de la Haye, De bisschoppen van Maastricht (1985)
- A.M. Koldeweij, Der gude Sente Servas (1985)
- G. Kurth, Deux biographies inédites de saint Servais (1881)
- S. Lejeune, 'De legendarische stamboom van St. Servaas in de middeleeuwse kunst en literatuur', in: Publications, LXXVII (1941), pp. 283-332
- E. de Moreau, Histoire de l'Eglise de Belgique, I (1945)
- F. van Oldenburg Ermke, Servaas van Maastricht (1944)
- R. Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de middeleeuwen, I (1957)
- B. Vlekke, Servatius, de eerste Nederlandse bisschop in historie en legende (1935)
- M. Zender, Räume u. Schichten mittelalterl. Heiligenverehrung in ihrer Bedeutung f. d. Volkskunde (1959)
Externe links [bewerken]
- www.sintservaas.nl, website van de Sint-Servaasbasiliek in Maastricht
- (de) Heiliger Servatius, Bischof von Tongern, Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL)
Bronnen, noten en/of referenties
|
 |
Zie de categorie Saint Servatius van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
| IJsheiligen |
|---|
|
Mamertus (11 mei) · Pancratius (12 mei) · Servaas (13 mei) · Bonifatius (14 mei) · Niet altijd meegerekend: Sophia (15 mei) |
