Servaas van Maastricht

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Sint-Servaas
bisschop van Tongeren, Bisschop van Maastricht
Reliekbuste Sint-Servaas (±1580)
Reliekbuste Sint-Servaas (±1580)
Geboren 4e eeuw te vermoedelijk Armenië
Gestorven 384(?) te Maastricht
Verering Rooms-katholieke Kerk
Oosters-orthodoxe Kerk[1]
Schrijn Noodkist (Schatkamer Sint-Servaasbasiliek)
Naamdag 13 mei
Attributen Sint-Servaassleutel
Lijst van christelijke heiligen
Portaal  Portaalicoon   Christendom
Crypte met graf Sint-Servaas (achter traliewerk)
De maagschap van Sint Servaas. Geïllustreerd wordt de verwantschap van Servaas met Jezus. (Zuid-Nederlands paneel , ±1500, Schatkamer Sint-Servaasbasiliek)
'Sleutel van Sint Servaas' (9e eeuw, schatkamer Sint-Servaasbasiliek

Servaas of Servatius, meestal zonder toevoeging van Tongeren of van Maastricht (vermoedelijk Armenië, 4e eeuwMaastricht, 384?) zou de laatste bisschop van Tongeren en de eerste bisschop van Maastricht zijn geweest. Hij is de eerste, historisch verifieerbare bisschop in de Nederlanden. Zijn feestdag is op 13 mei.

Geschiedenis[bewerken]

Over het leven van Servaas is weinig met zekerheid bekend. De volgende 'feiten' zijn weliswaar gebaseerd op historische bronnen, maar de betrouwbaarheid van die bronnen staat niet vast.[2]

Vraagtekens[bewerken]

  • De link met de van oorsprong Oost-Romeinse kerkvader Sarbatios (Sardica, 343) is onzeker.
  • De verplaatsing van de bisschopszetel van Tongeren naar Maastricht door Servaas wordt niet met historische feiten onderbouwd. Of hij bisschop van Maastricht was, is dus niet zeker. Evenmin staat vast dat Servaas in Maastricht de voorloper van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek gesticht heeft. Om die reden kan niet zonder meer gesteld worden dat Servaas de grondlegger van het christendom in Nederland is.
  • Recentelijk is de vraag opgeworpen of Servaas daadwerkelijk heeft bestaan. In de tijd dat bisschop Monulfus zijn templum magnum bouwde boven het vermeende graf van Servaas, probeerden aristocratische elites in Gallië hun aanzien te vergroten door zich als het ware een heiligengraf toe te eigenen om op die manier invloed uit te oefenen in de jonge kerk.[3] De Servaaskerk staat op een Romeins grafveld, zoals archeologisch onderzoek heeft aangetoond.[4] Wellicht volgde Monulfus opportunistisch de 'trend' en dichtte Sint-Servaas een plekje toe op dit grafveld.
  • Daarentegen werden in 2008 bij opgravingen in de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek van Tongeren restanten van een grote en rijk versierde basilica met apsis uit de 4de eeuw gevonden, die als gebedsruimte is gebruikt.[5] Het lijkt onlogisch dat een onbekende prediker in deze gewesten actief zou zijn geweest, terwijl de overgeleverde naam van Servaas een fictie zou zijn.

Legenden[bewerken]

In de middeleeuwen ontstonden tal van legenden rondom de figuur van Servaas, soms verweven met historische feiten. De bekendste is het Leven van Sente Servas van Hendrik van Veldeke, die rond 1170 tot stand kwam. Veldeke baseerde zich op zijn beurt op de vita van de Franse priester Jocundus, die onder andere vermeldde dat Servaas in Armenië was geboren en een verre neef van Johannes de Doper en Jezus was. De meeste legenden beschrijven wonderen, die in de loop der tijd aan Servaas waren toegeschreven. Deze wonderen hadden op hun beurt een grote invloed op de iconografie rondom de heilige (zie bijvoorbeeld het voetstuk van de reliekbuste van Sint-Servaas en de Noodkist, beide in de schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek). Ook werden steeds meer voorwerpen in bezit van de Servaaskerk toegeschreven aan de heilige, de zogenaamde Servatiana. In het 15e-eeuwse Blokboek van Sint Servaas (Koninklijke Bibliotheek in Brussel) zijn een aantal legendarische gebeurtenissen in het leven van Sint-Servaas afgebeeld:

Invloed[bewerken]

Hoewel het begin van de Servaastraditie een valse start zou kunnen zijn, neemt dit niet weg dat de Servaasverering een belangwekkende historische en artistieke erfenis heeft opgeleverd.

Maastricht en omgeving[bewerken]

Servaas is de beschermheilige van de stad Maastricht. In Maastricht herinneren verder nog namen als Servaasbrug, Servaasbolwerk, Servaasbron en Servaaskermis aan de beroemde stadgenoot. Het veronderstelde graf van Servaas is de plek waar sinds de 6e eeuw geleidelijk het impossante Sint-Servaascomplex is ontstaan. Niet alleen de basiliek zelf, ook het klooster, de schatkamer, de voormalige proosdij, de Sint-Janskerk, het Spaans Gouvernement en een aantal kanunnikenhuizen rond het Vrijthof zijn een direct gevolg van de verering van de heilige. Servaas (Servaos of Ser) was tot halverwege de 20e eeuw een veel voorkomende doopnaam in Maastricht en omgeving.

Elders[bewerken]

Het in 1798 opgeheven Sint-Servaaskapittel had talrijke bezittingen in Nederland, België en Duitsland (onder andere landbouwgebieden in Belgisch Limburg en wijngaarden aan de Moezel en de Ahr). Het kapittel oefende ook de jurisdictie uit over complete dorpen (de zogenaamde elf banken van Sint-Servaas). Servaas is ook de patroonheilige van vele kerken in Nederland (onder andere Nunhem, Schijndel, Dinther, Lieshout), België (onder andere Luik, Grimbergen) en Duitsland (onder andere Quedlinburg, Siegburg). In de Franse regio Bretagne zijn verschillende plaatsen naar Sint-Servaas genoemd, bijvoorbeeld Saint-Servais (Côtes-d'Armor) en Saint-Servais (Finistère). In tal van plaatsen is er een Rue St.-Servais, een Servatiusplatz of een Servaeshoeve te vinden. Utrecht heeft evenals Maastricht een Servaasbrug en een Servaasbolwerk.

Cultuur[bewerken]

Het leven van Sint-Servaas inspireerde de twaalfde-eeuwse dichter Hendrik van Veldeke tot het schrijven van de Servaaslegende, een van de eerste literaire geschriften in een vroege vorm van de Nederlandse taal.[6] Het Servaasofficie, bedoeld voor het hoogfeest van Sint-Servaas op 13 mei, werd waarschijnlijk al in de 10e eeuw gecomponeerd. De grote rijkdom aan beelden, schilderijen en kunstvoorwerpen in de schatkamers van de Sint-Servaasbasiliek, de Dom van Quedlinburg en vele andere kerken en musea getuigt van de inspiratie die Servaas geweest is voor kunstenaars door de eeuwen heen.

Trivia[bewerken]

  • Sint-Servaas is een van de IJsheiligen.
  • Sint-Servaas is het mikpunt in de oudste mop van Nederland (in de door Hendrik van Veldeke geschreven Servaaslegende).[7][8]

Literatuur[bewerken]

  • G. Gorris, Sint Servatius van Maastricht (1923)
  • R. de la Haye, De bisschoppen van Maastricht (1985)
  • A.M. Koldeweij, Der gude Sente Servas (1985)
  • G. Kurth, Deux biographies inédites de saint Servais (1881)
  • S. Lejeune, 'De legendarische stamboom van St. Servaas in de middeleeuwse kunst en literatuur', in: Publications, LXXVII (1941), pp. 283-332
  • E. de Moreau, Histoire de l'Eglise de Belgique, I (1945)
  • F. van Oldenburg Ermke, Servaas van Maastricht (1944)
  • R. Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de middeleeuwen, I (1957)
  • B. Vlekke, Servatius, de eerste Nederlandse bisschop in historie en legende (1935)
  • M. Zender, Räume u. Schichten mittelalterl. Heiligenverehrung in ihrer Bedeutung f. d. Volkskunde (1959)

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (grc) Ὁ Ἅγιος Σαρβάτος Ἐπίσκοπος Τονγκρὲ Βελγίου: 13 Μαΐου. ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ.
  2. De la Haye, p.19
  3. Peter Brown, The cult of the saints
  4. Zicht op Maastricht
  5. M. Buyle, 'Puzzelen met brokstukken van de basiliek van Tongeren' op www.vioe.be
  6. De Sint Servaes Legende, Hendrik van Veldeke
  7. Frits van Oostrom (2006), Stemmen op schrift. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur vanaf het begin tot 1300, blz. 167-169, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam
  8. Meertens Instituut (2009), Oudste Nederlandse mop gaat over een schele heilige