Sint-Eusebiuskerk

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Sint-Eusebiuskerk
Sint-Eusebiuskerk te Arnhem (2005)
Sint-Eusebiuskerk te Arnhem (2005)
Plaats Arnhem
Gebouwd in 15e-16e eeuw
Monumentale status Rijksmonument
Monumentnummer  8336, 8337
Architectuur
Toren 93 meter hoog, herbouwd na Tweede Wereldoorlog
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De protestantse Sint-Eusebiuskerk, doorgaans aangeduid als Eusebius, Eusebiuskerk of Grote Kerk is de grootste en voornaamste kerk van Arnhem en heeft een 93 meter hoge toren. Tot 1990 kende Arnhem ook een rooms-katholieke Sint-Eusebiuskerk of Kleine Eusebius uit 1864-1865. De kleine Eusebius werd gesloopt toen het aantal parochianen terugliep en er geen acceptabele herbestemming mogelijk bleek.

Geschiedenis[bewerken]

De Eusebiuskerk heeft de vorm van een driebeukige kruisbasiliek. De bouw van de kerk begon in 1450 en duurde meer dan een eeuw. De kerk is gebouwd naar voorbeeld van de domkerk in het Duitse Xanten en is in de stijl van de late Nederrijnse gotiek. In de Eusebiuskerk bevinden zich het praalgraf van Karel van Gelre (gebouwd 1539-1540, toen de kerk zelf nog niet opgeleverd was), een zeer uitgebreid carillon met de op één na zwaarste carillonklok van Nederland en een aantal gildeborden en -tafels.

In 1578 werd in Arnhem de hervorming doorgevoerd en de Eusebiuskerk aan de hervormden gegeven. De eerste protestantse predikant was Johannes Fontanus (van der Putte). In 1580 en 1599 vonden er beeldenstormen plaats in de Eusebiuskerk en Walburgkerk.

De kerk werd grotendeels verwoest aan het einde van de Tweede Wereldoorlog tijdens de Slag om Arnhem.

Restauratie na de Tweede Wereldoorlog[bewerken]

Na de oorlog werd de kerk tot aan de tweede trans in zijn oorspronkelijke gedaante hersteld door architect B.T. Boeyinga. De toren werd compleet herbouwd en kreeg een nieuw bovendeel naar ontwerp van architect Theo Verlaan. Dit gedeelte werd in 1964 voltooid.

Restauratie in de 21e eeuw[bewerken]

In 2009 bleken grote problemen te zijn ontstaan met de tufstenen bekleding van de toren. Direct hierna is de toren rondom in de steigers geplaatst, enerzijds om bescherming te bieden tegen vallende brokken steen, anderzijds om goed onderzoek te kunnen doen. In 2011 is de feitelijke restauratie begonnen van het bovenste deel van de toren, de ‘lantaarn’. Aanvankelijk vreesde men dat de volledige natuurstenen bekleding van de toren zou moeten worden vervangen. Bedragen van meer dan € 80 miljoen voor de restauratie deden toen de ronde. In de samenleving gingen stemmen op dat deze bedragen niet in overeenstemming waren met het cultuurhistorisch belang van de Eusebius. Vooral de toren moest het daarbij ontgelden. Deze was namelijk voor het bovenste deel geheel naoorlogs. Inmiddels is goed duidelijk hoe de restauratie het best kan worden aangepakt. Het goedgekeurde restauratieplan uit 2013 gaat uit van een begroting voor de restauratie van € 24 miljoen. Hier komt nog een bedrag van € 3 miljoen bij om de kerk geschikt te maken voor de herbestemming. De eerdere maatschappelijke ontrust is zelfs omgeslagen in voorzichtig enthousiasme. Het plaatsen van de windhaan,met bladgoud bekleed, was in 2013 de bekroning van de restauratie van de lantaarn. Na het afbreken van de steiger rond dit bovenste deel van de toren, zijn de Disneyfiguren weer in volle glorie te bewonderen. Vanuit de toren kan men genieten van het spectaculaire uitzicht. Inmiddels is gestart met de restauratie van de tweede geleding van de toren. Hierbij wordt een belangrijk deel van de tufstenen gevelbekleding vervangen door nieuwe natuurstenen blokken. Deze nieuwe zogenamade Weibern tufsteen is afkomstig uit een steengroeve in de Eiffel. Bij geveldelen die gevoeliger zijn voor weersinvloeden en sterker door regenwater worden belast, wordt Peperino uit Italie gebruikt. Het bewerken van de natuursteen vindt grotendeels plaats in de steengroeve en op de werf van de steenhouwer. Deels gebeurt dit ook op de bouwplaats zelf waardoor dit werk voor het publiek zichtbaar is. In september 2019 is het 75 jaar geleden dat de Slag om Arnhem plaatsvond. Er zullen dan grote herdenkingsbijeenkomsten en -manifestaties worden georganiseerd. Het zou geweldig zijn als de restauratie van de Eusebius, vóór september 2019 afgerond is. Dit is haalbaar op voorwaarde dat er in de komende jaren voldoende geld beschikbaar komt.

Orgels[bewerken]

Het grote orgel[bewerken]

Het Wagner-orgel, dat tussen 1769 en 1770 door de gebroeders Wagner voor de kerk werd gebouwd, is tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 verloren gegaan. In 1951 kwam het Strümphlerorgel van de gesloten Hersteld Evangelisch Lutherse kerk te Amsterdam beschikbaar en werd het voor de Eusebiuskerk aangekocht. Het grote orgel werd in 1795 gebouwd door Johannes Stephanus Strümphler (1736-1807) en telt 50 stemmen[1].

Koororgel[bewerken]

Het koororgel is in 1961 gebouwd door de firma Gebr. Van Vulpen (Utrecht)[1].

Details[bewerken]

Boven de wijzerplaten op de westelijke gevel van de toren (op zo'n 70 meter hoogte) steken 8 balken uit, waar Henk Vreeling als versiering van de toren de zeven dwergen van Walt Disney uitgehakt heeft. Dominee G.C. Foeken protesteerde echter, waarop de beeldhouwer zijn beeltenis op de achtste balk plaatste.[2] Vreeling vernieuwde ook het koor in de kerk: voorheen enkel gesierd door engelen, zoals gebruikelijk in oude kerken, werden er nu ook "gewone lieden" op afgebeeld. Een andere bijzonderheid is de beeltenis van een hoertje, die haar standplaats naast de kerk had, aan de linker buitenzijde. De beeldhouwer was van mening, dat ook deze hedendaagse aspecten van de maatschappij een plek verdienden in de kerk, zoals dat in de middeleeuwen reeds gebruikelijk was. De kerk was inmiddels al officieel in gebruik gesteld door koningin Juliana op 21 oktober 1961.

De kerk in het heden[bewerken]

De kerk doet momenteel dienst als accommodatie voor tentoonstellingen, beurzen, vergaderingen en diners. Eenmaal per maand wordt er nog een kerkdienst gehouden. In de toren van de Eusebiuskerk is op 73 meter hoogte de Belvédère, een zaal met uitzicht over heel Arnhem en de tweede plaats (na het stadhuis) om te trouwen. De Belvédère kan tegen betaling bezocht worden met een glazen lift tijdens de gangbare openingstijden van de kerk.

Toekomstplannen[bewerken]

De toren en de hieraan gelegen kapellen zullen worden gebruikt voor exposities rond De Slag om Arnhem in samenwerking met het Airborne Museum. Voor het schip worden actief nieuwe gebruikers gezocht die naast het huidige gebruik kunnen opereren. De eerste nieuwe gebruiker die zich heeft aangediend, is de Bernard Lievegoed University. Voor het schip is het doel een multifunctioneel gebruik als ‘Huis van de Stad’, waarbij zowel tijdelijk als permanent gebruik samen gaan. Het schip zal worden voorzien van extra publieksoegangen.

Foto's van de Eusebiuskerk[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b www.reliwiki.nl; Grote of Eusebiuskerk
  2. Uit: Arnhem de Genoeglijkste, Jaargang 2, nummer 3, maart 1982 (Gelders Archief)