Sint-Servaasbasiliek (Maastricht)

	Sint-Servaasbasiliek
	Sint-Servaasbasiliek aan het Vrijthof
Plaats	Maastricht
Gewijd aan	Sint-Servaas
Monumentnummer	27168
	Architectuur
Stijlperiode	romaans, gotisch
Portaal	Christendom

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken

Sint-Servaasbasiliek

De keizerzaal

De Sint-Servaasbasiliek (Limburgs: Sintervaosbasiliek) te Maastricht is een grote driebeukige kruisbasiliek, gebouwd op het graf van Sint-Servaas. De kerk is gelegen aan het Vrijthof.

De kerk is grotendeels in romaanse stijl gebouwd met gebruikmaking van vooral kolenzandsteen en mergel. Op 14 mei 1985 werd de kerk door paus Johannes Paulus II tot basiliek (Basilica Minor) verheven. De kerk wordt beschouwd als de oudste bestaande kerk van Nederland. De basiliek behoort tot de Top 100 der Nederlandse UNESCO-monumenten.^[1]

[bewerken] Geschiedenis

De huidige kerk is waarschijnlijk de vierde op deze locatie. Kort nadat Servaas, bisschop van Tongeren, in 384 bij Maastricht was overleden, werd er op zijn graf een houten kapel gebouwd (de Cella Memoriae). Kort na 549 werd de kapel door bisschop Monulphus vervangen door een stenen kerk met een crypte, volgens Gregorius van Tours een Templum Magnum. Door de grote toestroom van pelgrims naar het graf van de heilige werd ook deze kerk te klein en in de 9e of 10e eeuw vervangen door een Karolingische pelgrimskerk met omgangen rondom de crypte.

Aan de bouw van de huidige Romaanse kerk werd rond het jaar 1000 begonnen. Van deze eerste bouwfase resteren nog het schip, de zijbeuken en een deel van het koor. Tijdens de tweede bouwfase in de tweede helft van de 11e eeuw verrees het transept met aansluitende kapellen.

De derde bouwfase vond in de 12e eeuw plaats onder de ambitieuze proosten Gerhard von Are en Christian von Mainz en resulteerde in een verbouwing van de apsis met dwerggalerij en flankerende koortorens naar het voorbeeld van de Dom van Speyer, en de verbouwing van het imposante westwerk met daarin een westkoor, galerijen, een proostenkapel en de zgn. Keizerzaal. De architectuur van het westwerk is een afspiegeling van de banden die de kerk had met de keizers van het Heilige Roomse Rijk en haar bijzondere status als rijksonmiddellijke kerk.

Na voltooiing van het huidige Romaanse bouwwerk werd de kerk nog verschillende keren aangepast aan nieuwe modes. Begin 13e eeuw verrees aan de zuidzijde het Bergportaal, wellicht het eerste gotische bouwwerk in Nederland. De zijbeuken kregen grotere ramen en werden uitgebreid met kapellen in maasgotische stijl. Andere wijzigingen, zoals de vergrote transeptvensters en de toevoeging van luchtbogen, houden verband met de overwelving van de kerk in de 14e eeuw. In 1556 werd tussen de twee westtorens een derde toren gebouwd, eveneens in gotische stijl. In 1770 werd deze toren vervangen door een nieuwe in barokke stijl, waarbij de romaanse westtorens barokke dakhelmen kregen.

De Sint-Servaas was tot 1797 een kapittelkerk met een proost, een deken en 40 kanunniken. Na de komst van de Franse bezetters werd het kapittel opgeheven en werd de kerk een tijdlang als paardenstal gebruikt. In 1804 kreeg het gebouw weer een religieuze bestemming, nu als parochiekerk. Voor ca. 1200 was de kerk waarschijnlijk ook al parochiekerk geweest, in combinatie met kapittel- en pelgrimskerk. Rond 1218 maakten de kanunniken een einde aan deze situatie door naast de Sint-Servaaskerk een aparte parochiekerk te stichten, de Sint-Janskerk, die in 1632 in protestantse handen overging.

[bewerken] Restauratie

Het priesterkoor

In de periode 1870-1890 werd de Sint-Servaas ingrijpend gerestaureerd door P.J.H. Cuypers, die onder meer een nieuw portaal liet bouwen aan het Keizer Karelplein en de puntgevel boven het oostkoor liet vernieuwen in rode zandsteen. De barokke torenhelmen uit de 18e eeuw werden vervangen door torenspitsen in neoromaanse stijl. Op de plaats van de barokke middentoren in het westwerk verrees een hoge, neogotische toren. Deze toren ging in 1955 door brand verloren, waarbij een deel van de toren door het dak van het middenschip stortte.

Aan het begin van de jaren '80 begon men aan een opnieuw ingrijpende restauratie van het complex. Na het bezoek van paus Johannes Paulus II in 1985, werd ook een aanvang gemaakt met restauratie van de kerkruimte zelf en verhuisde de parochie gedurende de restauratieperiode naar de Kruisherenkerk aan de Kommel. De totale restauratie werd in 1993 afgerond.

Tijdens de restauratie kwamen grote gebreken van het gebouw aan het licht. Eén pilaar was inwendig verbrijzeld en moest met hars worden ingespoten om de dragende kracht van het gewelf veilig te stellen. Eén steunbeer bleek - door een oorspronkelijke bouwfout - geen fundament te hebben, waardoor een grote scheur in een muur van het zuidelijke transept was ontstaan. Vroeger werd deze scheur in verband gebracht met de ontploffing van een kruithuis in de nabijheid (gesproken werd van een "hangbeer" in plaats van steunbeer). Bij de restauratie werden de ingangsportalen aan de Vrijthofzijde hersteld. Het restant van de afgebrande middentoren van Cuypers werd verwijderd.

De neogotische muurschilderingen van Cuypers werden bij de restauratie grotendeels verwijderd en vervangen door een beschildering in laat-middeleeuwse stijl, gebaseerd op restanten van 15e-eeuwse plafondschilderingen. De verwijdering van de Cuypers-decoraties en de reconstructie van een vroegere situatie was controversieel. Bij de restauratie werd tevens de meubilering van de kerk (o.a. de kerkbanken) vernieuwd.

De restauratie uit de jaren '80 was dusdanig ingrijpend, dat het nodig werd geacht de Sint-Servaasbasiliek opnieuw in te wijden. Bij de consecratieplechtigheid in 1993 waren 12 bisschoppen aanwezig. In enkele pilaren werden kleine kruisjes met het Heilig Oliesel aangebracht.

[bewerken] Romaanse sculptuur Westwerk

Het westwerk van de Sint-Servaasbasiliek wordt beschouwd als één van de interessantste bouwwerken uit de 12e eeuw in het Maasgebied. De architectonische sculptuur in het westwerk behoort tot de hoogtepunten van de Maaslandse kunst. Op de 34 bewerkte kapitelen zijn scènes te zien uit Augustinus' De Civitate Dei, zoals: bladornamenten, dierenparen, mensen in gevecht met dieren, mensen verward tussen planten, en mensen met hun dagelijkse bezigheden. De kapitelen geven een fascinerend inzicht in de middeleeuwse denkwereld. Door verschillende auteurs is een verband vastgesteld tussen de Maastrichtse kapitelen en die in de Wartburg bij Eisenach. Ook een aantal bewaard gebleven reliëfs (o.a. het dubbelreliëf in het westwerk en een Majestas Domini) geven blijk van het hoogstaande niveau van de Romaanse sculptuur in Maastricht.

[bewerken] Gebrandschilderde ramen

Glas-in-lood in linker transept

De ramen in de noordwand van het linker transept tonen voorstellingen van zeven Maastrichtse bisschoppen, Sint Petrus en twee scènes uit het leven van Sint Servaas, namelijk het opwekken van de bron door het slaan met zijn staf en zijn kroning in de hemel (geschenk van Petrus Regout uit 1872). Het raam in de zuidwand van het rechter transept toont Sint Maternus en 14 Maastrichtse bisschoppen, waaronder wederom Sint Servaas (in 1880 geschonken door enkele welgestelde families).

[bewerken] Orgel

Zie Orgel Sint-Servaasbasiliek (Maastricht) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Sint-Servaasbasiliek beschikt over drie orgels:

het hoofdorgel in het westwerk
een kleiner, ingebouwd orgel in het koorgestoelte
een kabinetorgel in de dagkapel

[bewerken] Klokken

[bewerken] Beiaard

In 1544 waren er reeds plannen bij het kapittel van de Sint-Servaaskerk om een carillon in de toren te plaatsen als aankondiging van de uurslag. Pas in 1555 echter zou de Akense klokkengieter Henric van Trier negentien speelklokken daarvoor leveren, waarmee de kerk een van de oudste speciaal gegoten carillons uit de geschiedenis kreeg. Deze klokken kregen een plaats in de verhoogde middentoren van de westbouw van de Sint-Servaas.

Nadat Maastricht op de stadhuistoren een carillon kreeg van de gebroeders Hemony besefte het kapittel van de Servaaskerk waarschijnlijk dat de beiaard van Van Trier niet echt welluidend klonk. De kapittelheren onderhandelden over een nieuwe beiaard met de Antwerpse klokkengieter Melchior de Haze, een leerling van Hemony, maar deze onderhandelingen liepen op niets uit.

Pas in 1767 kreeg de klokkengieter Andreas Jozef van den Gheyn uit Leuven opdracht om een nieuwe beiaard te gieten van veertig klokken. De beiaard werd in 1770 geleverd. Ze kreeg na 1890 een plaats in de middentoren, die bij restauratie door Pierre Cuypers in neogotische stijl was uitgevoerd. In de 19de eeuw ontkwam de beiaard ook niet aan verval, het stokkenklavier moest plaats maken voor een pianoklavier ontworpen door de Maastrichtse pianobouwer Frederik Smulders. In 1935 keerde het stokkenklavier weer terug en werd de beiaard gerestaureerd. Maar op 9 september 1955 ging het Servaascarillon verloren bij de brand van de middentoren. De klokken overleefden de brand op enkele na, deze klokken zouden echter niet terugkeren in de nieuwe beiaard. Enkele van deze klokken zijn later ingepast in het carillon van Schoonhoven. Ook de middentoren van Cuypers zou niet terugkeren. In 1975 werd bij de klokkengieterij van Eijsbouts een nieuw carillon gegoten dat aan de Vrijthofzijde werd opgehangen.

Tijdens de omvangrijke restauratie van de kerk in 1983 werd het carillon naar de westbouw verplaatst en aangevuld tot een omvangrijk instrument van 59 klokken. Bij kerkelijke gelegenheden worden er concerten gegeven door de stadsbeiaardier, en in de zomermaanden zijn er speciale concerten die worden georganiseerd door de Stichting Carillons Maastricht.

Bekende beiaardiers van de Sint-Servaasbasiliek waren Benoit Franssen en Mathieu Steijns. Momenteel is Frank Steijns, stadsbeiaardier van Maastricht, de vaste bespeler van het carillon.

[bewerken] Grameer

De oude Grameer in de pandhof

De grootste klok wordt wel de Grameer of Grandmère (resp. Limburgs-dialect en Frans voor 'Grootmoeder') genoemd en werd gegoten op 21 juni 1515 door Willem en Caspar Moer. Helaas heeft deze grote klok rond 1850 een ernstige beschadiging opgelopen (een grote barst) waardoor de klok niet goed te gebruiken was en de sonore klank verdwenen was. Men heeft overigens wel getracht om deze barst te repareren, maar het resultaat was niet bevredigend. De Grameer werd tijdens de Tweede Wereldoorlog verwijderd, maar in 1946 weer herplaatst. In de jaren tachtig van de vorige eeuw werd besloten om een nieuwe kopie van deze Grameer te laten vervaardigen, zodat de oude vervangen kon worden. De nieuwe Grameer werd ingewijd door de bisschop van Roermond Joannes Matthijs Gijsen en in de zuidtoren getakeld. De uitzwaai van deze klok kan niet helemaal gemaakt worden, maar wanneer de atmosferische omstandigheden gunstig zijn, is de klok zeker drie tot zes kilometer verderop te horen. De nieuwe Grameer weegt 6.270 kg en is gegoten door Eijsbouts. Het gewicht van de oude Grameer bedraagt 6.350 kilo. De oude gebarsten Grameer is nu te bezichtigen in de pandhof die zich bevindt tussen de kruisgang.

[bewerken] Klokkenluidersgilde

De Sint-Servaasbasiliek heeft een eigen klokkenluidersgilde, dat op bepaalde dagen van het jaar de Grameer met de hand luidt. Het gilde heet Sint Monulfus en Gondulfus. De Grameer wordt onder meer geluid vlak voor de feestdag van Sint Servaas, voor de 13de mei van elk jaar. Soms wordt bij bijzondere gelegenheden de Grameer geluid, zoals in 2005 vlak na het overlijden van paus Johannes Paulus II. De Grameer wordt geluid op elke 16de juli van het kalenderjaar. Dit houdt verband met de feestdag van de bisschoppen Monulfus en Gondulfus. Het luiden van de oude Grameer werd vroeger gedaan door een aantal werklui die elke keer moesten worden ingehuurd. Omdat deken mgr. P.J.M. Jenneskens dit te duur vond, werd besloten om in 1959 een eigen klokkenluidersgilde op te richten. Het gilde bestaat nu uit ongeveer twintig mannen die op kerkelijke hoogfeestdagen de grote Grameer bedienen.