Skolt-Samisch

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Skolt-Samisch (sääˊmǩiõll)
Gesproken in Finland en Rusland
Vitaliteit Ernstig bedreigd
Sprekers ca. 400
Taalfamilie

Oeraals

Taalcodes
ISO 639-2 sms
ISO 639-3 sms
Portaal  Portaalicoon   Taal

Skolt-Samisch (sääˊmǩiõll) is een Fins-Oegrische taal die wordt gesproken in een zeer klein deel van Finland (hoofdzakelijk Sevettijärvi) en het gebied rond het Lavazero-meer in Rusland. Vroeger werd de taal ook nog gesproken in Näätämö aan de grens met Noorwegen.

Geschiedenis[bewerken]

Voor de Tweede Wereldoorlog werd Skolt-Samisch gesproken in vier Finse dorpen en Petsjenga. Na de Russische annexatie van dit gebied tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de sprekers verdreven naar de dorpen Inari, Sevettijärvi en Nellim.

De taal is tegenwoordig een van de als officieel erkende talen in Lapland. Nadat het aantal sprekers zeer sterk was teruggelopen werd in 1993 een taalbad voor kinderen onder de 7 in het Skolt-Samisch georganiseerd, maar tegenwoordig ligt dit project stil vanwege gebrek aan subsidie. Het enige tijdschrift dat ooit in het Skolt-samisch is verschenen heette Sää´mođđâz, dit werd tussen 1978 en 1984 uitgegeven. Sinds enkele jaren wordt het Skolt-Samisch net als het Inari-Samisch gebruikt in enkele rockliederen van Tiina Sanila.

Alfabet[bewerken]

Sinds 1973 geldt het Latijnse alfabet als de officiële spelling voor het Skolt-Samisch. Hieraan zijn de volgende extra karakters toegevoegd:

А а Â â B b C c Č č Ʒ ʒ Ǯ ǯ D d
Đ đ E e F f G g Ǧ ǧ Ǥ ǥ H h I i
J j K k Ǩ ǩ L l M m N n Ŋ ŋ O o
Õ õ P p R r S s Š š T t U u V v
Z z Ž ž Å å Ä ä ˊ

De grafemen Q/q, W/w, X/x, Y/y en Ö/ö worden ook gebruikt, maar alleen in leenwoorden. De tekens Đ en Ǥ geven fricatieven weer. Het symbool Ŋ staat voor de velare nasaal [[ŋ]]?. Suprasegmentele palatalisatie wordt weergegeven door een ´ na de klinker.

Voor geminaten vindt een korte periode van stemloosheid of een h - uitspraak plaats, zoals in joˊkke, [[jo̟hk̟k̟e]]?, "naar de rivier". Epenthetische klinkers worden wel uitgesproken, maar niet geschreven. Zo wordt mieˊll, "zandbank", hetzelfde uitgesproken als mielle, "naar de geest": [[miellɘ̯]]?.

Fonologie[bewerken]

Kenmerkend aan de Skolt-Samische fonologie zijn een complex klinkersysteem en een fonematisch ontrast op suprasegmenteel niveau tussen gepalataliseerde en niet-gepalataliseerde klanken, waarbij de gepalatiseerde klanken worden gemarkeerd met een ˊ.

Klinkers[bewerken]

Het klinkersysteem ziet er als volgt uit:

voorste klinker centrale klinker achtertse klinker
gesloten klinker i (i) u (u)
halfgesloten klinker e (e) ɘ (õ) o (o)
halfopen klinker ɛ (e) ɐ (â) ɔ (å)
open klinker a (ä) ɑ (a)

Let op:

  • Het verschil tussen [/e/]? en [/ɛ/]? wordt niet weergegeven in de standaard spelling, waar beide klanken worden gespeld als e.
  • [/ɘ/]? lijtk sterk o pde Estische õ.

Tussen lange en korte klinkers bestaat een fonematisch contrast, net als in bijvoorbeeld het klassiek Latijn: cf. leˊtt "vaartuig" vs. leeˊtt "vaartuigen". Alle klinkers komen zowel lang als kort voor.

Door klinkers te combineren kunnen twaalf open diftongen worden gevormd:

voorste klinker voorste naar centrale klinker achterste naar voorste klinker achterste naar centrale klinker achterste klinker
gesloten naar halfgesloten ie (ie) iɘ (iõ) ue (ue) uɘ (uõ)
gesloten naar halfopen iɛ (ie) iɐ (iâ) uɛ (ue) uɐ (uâ) uɔ (uå)
gesloten naar open ua (uä)
gesloten naar halfopen eɐ (eâ)
halfgesloten naar open ea (ea)

Alle diftongen komen zowel lang als kort voor, maar dit wordt niet in de spelling weergegeven.

Medeklinkers[bewerken]

Het medeklinkersysteem ziet er als volgt uit:

labiaal dentaal/alveolaar postalveolaar palataal velaar
eenvoudig gepalataliseerd sibilant sibilant
nasaal m (m) n (n) nʲ (nj) ŋ (ŋ)
plosief and
affricaat
stemloos1 p (p) t (t) t͡s (c) t͡ʃ (č) c͡ç (ǩ) k (k)
stemhebbend2 b (b) d (d) d͡z (ʒ) d͡ʒ (ǯ) ɟ͡ʝ (ǧ) g (g)
Fricatief stemhebbend f (f) s (s) ʃ (š) x (h)
stemhebbend v (v) ð (đ) z (z) ʒ (ž) ʝ (j) ɣ (ǥ)
Tril r (r)
Lateraal l (l) lʲ (lj)
Halfklinkers [w]? (u) [j]? (i)

1Stemloze plosieven en affricaten worden geaspireerd uitgesproken voor klinkers en sonoranten.

2Plosieven en affricaten worden licht stemhebbend uitgesproken.

3[/x/]? heeft de allofoon [h] aan het begin van woorden.

In het midden en aan het eind van woorden kunne medeklinkers zowel lang (geminaten) als kort zijn. Het verschil is fonematisch: kuõskkâd "aanraken" → kuõskâm "Ik raak aan".

Suprasegmenteel[bewerken]

Palatalisatie op suprasegmenteel niveau heeft eveneens een betekenisonderscheidende functie:

vääˊrr, "berg, heuvel"
cf. väärr "reis"

Deze palatalisatie heeft drie fonetische effecten:

  • In gepalataliseerde lettergrepen wordt de beklemtoonde klinker iets meer voor in de mond gearticuleerd:
  • Na een gepalataliseerde lettergreep wordt een volgende medeklinker of medeklinkercluster eveneens licht gepalataliseerd. nasal /ń/ (spelled <nj>) can occur both in non-palatalized and suprasegmentally palatalized syllables.
  • Indien een woord uit niet meer dan één lettergreep bestaat en op een medeklinker eindigt, wordt na de medeklinker een klinker toegevoegd die niet meetelt voor het fonem,atisch onderscheid. Deze klinker neigt naar e indien sprake is van suprasegmentele palatalisatie, en in andere gevallen naar a.

Klemtoon[bewerken]

Het Skolt-Samisch onderscheidt vier verschillende klemtonen:

  • Primair accent (hoofdklemtoon)
  • Secundair accent
  • Tertiair accent
  • Nulaccent

De hoofdklemtoon ligt altijd op de eerste lettergrepen. Bij woorden van twee of meer lettergrepen krijgt de laatste lettergrepen altijd een lichte (secundaire of tertiaire) klemtoon die minder zwaar is dan de klemtoon op de voorafgaande lettergreep. Bij woorden die in de comitatief of abessief staan, kunnen de twee laatste lettergrepen soms allebei ene tertiair accent hebben. Bij vervoegingen, postposities, partikelen en woorden van één lettergreep komen soms nulaccenten voor.

Grammatica[bewerken]

Net als alle andere Fins-Oegrische talen is het Skolt-Samisch in hoge mate synthetisch. Net als het Estisch is het echter eerder een fusionele dan een agglutinerende taal, wat wil zeggen dat er ook binnen de stam van woorden betekenisonderscheidende veranderingen kunnen plaatshebben. Het Skolt-samisch kent bovendien veel portmanteaumorfemen.

Het Skolt-Sami kent 9 naamvallen in het enkelvoud: de nominatief, genitief, datief, accusatief, locatief, illatief, abessief, essief, partitief, De genitief en accusatief zijn doorgaans allebei ongemarkeerd.

De persoonlijke voornaamwoorden kennen drie getallen: enkelvoud, meervoud en dualis.

  Nederlands nominatief Nederlands genitief
Eerste persoon (enkelvoud) Ik mon my muu
Tweede persoon (enkelvoud) jij/u ton jouw tuu
Derde persoon (enkelvoud) hij/zij son zijn, haar suu
Eerste persoon (dualis) wij (twee) muäna ons muännai
Tweede persoon (dualis) jullie (twee) tuäna jullie tuännai
Derde persoon (dualis) zij (two) suäna theirs suännai
Eerste persoon (meervoud) wij mij our mij
Tweede persoon (meervoud) jullie tij your tij
Derde persoon (meervoud) zij sij their sij

Tussen de persoonlijke voornaamwoorden hij en zij wordt in vorm geen onderscheid gemaakt. Ze worden als volgt verbogen:

  Enkelvoud Dualis Meervoud
Nominatief son suäna sij
Genitief suu suännai sij
Accusatief suu suännaid siˊjjid
Illatief suˊnne suännaid siˊjjid
Locatief suˊst suännast siiˊst
Comitatief suin suännain siˊjjivuiˊm
Abessief suutää suännaitää siˊjjitää
Essief suuˊnen suännan --
Partitief suuˊđed -- --

Net als de meeste andere Fins-Oegrische talen heeft het Skolt-Sami een ontkennend werkwoord. Dit wordt als volgt vervoegd:

Indicatief teg. tijd Imperatief Optatief

enkelv. du/meerv. enkelv. du/meerv. sg. du/meerv.
1 jiõm jeäˊp 1 - - 1 ? jeällap
jim jep
2 jiõk jeäˊped 2 jieˊl jieˊlled 2 jieˊl jieˊlled
jik jeˊped jeˊl jeˊlled jeˊl jeˊlled
3 ij jiâ, jeä, jie 3 - - 3 jeälas jeällaz
4 jeäˊt

Externe links[bewerken]