Opper-Gelre

Gelre in 1477

De Lage landen van 1556 tot 1648

Opper-Gelre binnen de Zuidelijke Nederlanden van 1559 tot 1609

Opper-Gelre was een van de vier kwartieren en tevens het stamgebied van het hertogdom Gelre. Het gebied wordt meestal het Overkwartier van Gelre of Gelder genoemd, naar het Duitse Oberquartier. Thans is de streek verdeeld over de provincie Limburg en de Duitse regio Niederrhein, met name in de huidige Kreis Kleef.

Naam

De Nederlandse provincie Gelderland verwijst in haar naam naar de stad en het vroegere Land van Gelre. Deze provincie is de opvolger van het historische hertogdom Gelre (ook: Gelder, Gelderen), dat rond de stad Gelder is ontstaan. Ter onderscheiding van dit noordelijke (dus eigenlijk Neder-)Gelre, dat wel tot de bezittingen van hertogdom behoorde, maar er geografisch niet mee verbonden was, werd het zuidelijke stamgebied van het hertogdom aangeduid als Opper-Gelre, Overkwartier, (Over)kwartier van Roermond en later Spaans Gelre.

Geschiedenis

In de middeleeuwen was het grote, uit vier kwartieren bestaande Gelre een zelfstandig en belangrijk hertogdom. Het Hertogdom Kleef vormde echter een wig tussen de noordelijke en de zuidelijke gebiedsdelen. De zelfstandigheid eindigde definitief in 1543.

Indeling

Tot het Hertogdom Gelre behoorden naast het stamgebied van Opper-Gelre de drie kwartieren van 'Neder-Gelre':

• (1) het Graafschap Zutphen,
• (2) het Kwartier van Veluwe,
• (3) het Kwartier van Nijmegen, met het Land van Maas en Waal en de Betuwe,

uit welke drie noordelijke kwartieren de latere Nederlandse provincie Gelderland is ontstaan.

Ambten

Het Overkwartier was ingedeeld in verschillende ambten. De stad Roermond was hoofdstad van het kwartier sinds 1547, in welk jaar de indeling er als volgt uitzag;

• Ambt Kessel: Baarlo, Blerick, Broekhuizenvorst, Helden, Kessel, Maasbree, Sevenum, Swolgen, Venray en Wanssum.
• Ambt Geldern: Aldekerk, Geldern, Kapellen, Kevelaer, Nieukerk, Pont, Rheurdt, Schaephuysen, Stenden, Tönisberg, Veert, Vernum en Wetten.
• Ambt Middelaar: Middelaar.
• Ambt Straelen: Straelen.
• Ambt Wachtendonk: Wachtendonk.
• Ambt Krickenbeck: Grefrath, Herongen, Hinsbeck, Leuth, Lobberich, Viersen en Wankum.
• Ambt Montfort: Asselt, Beesel, Belfeld, Echt en Ohé en Laak, Elmpt, Linne, Maasbracht, Montfort, Nieuwstadt, Posterholt, Roosteren, Sint Odiliënberg, Swalmen en Vlodrop.
• Ambt Erkelenz: Erkelenz, Kückhoven, Niederkrüchten, Oberkrüchten en Wegberg.

Tachtigjarige Oorlog

Als gevolg van de Tachtigjarige Oorlog werd het hertogdom Gelre gesplitst. De drie noordelijke kwartieren namen deel aan de Unie van Utrecht (1579) en gingen later als Gelderland deel uitmaken van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het Overkwartier, het "hoger gelegen" deel dus, kwam als Opper-Gelre of Spaans Gelre in handen van de Spaanse koning als deel van de Zuidelijke Nederlanden. Deze situatie werd bij de vrede van Munster 1648 geconsolideerd. In dat Opperkwartier waren naast Gelder ook Venlo en Roermond belangrijke plaatsen.

Na de Vrede van Utrecht in 1713 werd ook dit gebied verder gesplitst:

• Pruisisch Overkwartier: het grootste deel met de hoofdstad Gelder kwam in handen van Pruisen. Zo kwamen rechts van de Maas de volgende plaatsen onder Pruisisch bestuur: Arcen, Afferden, Bergen, Middelaar, Velden en Well, en links van de Maas de hele streek tussen Kessel en Venray.
• Staats Overkwartier: Venlo en omgeving kwam bij de Republiek en werd Staats-Opper-Gelre;
• Guliks Overkwartier: Erkelens (Erkelenz) ging naar het hertogdom Gulik;
• Oostenrijks Overkwartier: alleen Roermond en enkele omliggende gemeenten bleven onder het gezag van de Habsburgers (nu de Oostenrijkse tak).

Verdrag van Wenen

Bij het Verdrag van Wenen van 1815 kwam het westelijk deel van Pruisisch Opper-Gelre weer bij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, alsmede Staats-Opper-Gelre (Venlo) en Oostenrijks Gelder (Roermond). Al deze delen van het vroegere Overkwartier gingen toen op in de grote provincie Limburg. Zie voor de precieze verdeling het artikel over de departementen van de Roer en de Nedermaas.

De oorspronkelijk eenheid van het Overkwartier, dat met de stad Gelder(en) als uitgangspunt en geografisch centrum tot aan 1703 eeuwenlang bij de Nederlanden had behoord, en uiteindelijk een eeuw later ook weer gedeeltelijk Nederlands werd, is daarmee verloren gegaan.

Taal

Opper-Gelre hoorde integraal tot het taalgebied van het Nederlands. Het plaatselijke dialect wordt ingedeeld als Zuid-Gelders, al waren er zowel invloeden van de Brabantse schrijftaal enerzijds, als van de Hoogduitse anderzijds. Gelder was een Nederlandstalige stad. De archieven zijn dus ook in het Nederlands van die tijd. Doordat Otto von Bismarck vanaf 1870 verordonneerde dat in het Duitse rijk geen andere taal dan het Duits meer mocht worden gedoceerd of ambtelijk gebruikt, is het Nederlands uitgestorven.

Wapen van de provincie Limburg

Het Nederlandse Noord-Limburg en, gedeeltelijk, ook Midden-Limburg kunnen, evenzeer als de stad Gelder en omstreken, beschouwd worden als de erfgenamen van het oude stamgebied. Zij delen een lange gemeenschappelijke geschiedenis, die door de huidige staatsgrens en de nieuwe provincienaam Limburg, bijna volledig onzichtbaar gemaakt is.

Het belang van dit erfgoed in algemene zin wordt ook op heraldische wijze tot uitdrukking gebracht. Het gevierendeelde provinciewapen van de Nederlandse provincie Limburg bevat namelijk naast de ongekroonde zwarte leeuw van Gulik (rechtsboven), ook de gekroonde rode van Valkenburg (linksboven) en de gekroonde gouden van Gelder (rechtsonder), alsmede de hoorns van het Graafschap Horne.

Zie ook

• Gelre
• Hertogdom Gelre
• Geldern
• Geschiedenis van Gelderen
• Staats-Opper-Gelre
• Oostenrijks Gelre
• Pruisisch Opper-Gelre
• Lijst van gouverneurs van Opper-Gelre

Externe links

• kaart (met de verdeling)

Referenties