Spoonerisme

Een spoonerisme is een stijlfiguur of een verspreking waarbij binnen een woord of zinsnede letters of lettergrepen worden verwisseld, zodat amusante, ironische of juist verhullende effecten ontstaan. Een beetje smokkelen mag, vooral bij letters met klankverwantschap.

Bron van de naam

Het verschijnsel is vernoemd naar de Engelse dominee en wetenschapper William Archibald Spooner (1844-1930) en daarmee dus een eponiem. Spooner verwisselde vaak (meestal de eerste) letters van de woorden die hij uitsprak. Volgens de verhalen zei hij bijvoorbeeld ooit: "The Lord is a shoving leopard" (een duwende luipaard) in plaats van: "The Lord is a loving shepherd" en tegen zijn studenten "You have hissed all my mystery lessons."

Volgens een andere anekdote hief hij op een diner in Oxford het glas met de woorden: "Let us drink to the queer old dean" (Laten we op de rare oude decaan drinken) in plaats van "the dear old Queen".

Voorbeelden

• douwen-schuiveland → schouwen-duiveland
• een vondeling in het wandelpark → een wandeling in het vondelpark
• gewaagde meiden → gewijde maagden
• heter boren → beter horen
• kolderbar → bolderkar
• onverklaarbaar bewoond → onbewoonbaar verklaard (gebruikt door krakers)
• versnelde verkering → verkeerde versnelling
• Op 16 juli 2008 bezigde Philip Freriks op Radio 1 de term 'scheldgieters'.

Het lied Kleine Johanna van Henk Elsink bevat een tiental spoonerismes. Een aantal daarvan staat hieronder:

Tom nu kerug, Kom nu terug

Kom nu terug, jeine Klojann, eh kleine Johanna

Heisje Weltevrui

Welhusjefro

Heusje Weltevreu:

Een ander bekend Nederlands nonsensgedicht dat uit spoonerismen is opgebouwd is Sint Dracus en de Joor van John O'Mill, dat met de volgende regels begint:

Sint Dracus op zijn ruivend snos

steed rapvoets door het bonker dos.

Verder is er nog de geheel uit spoonerismen bestaande scabreuze tekst De Schand in het Breveningse hoerkous, te vinden in in Opperlandse taal- & letterkunde van Hugo Brandt Corstius, die begint met:

Scheel Heveningen was een vlooi der prammen. Ver weg op zee zag men een pissende vink.

Bronvermelding

• Voer voor alfabeten, Harman A. Hoetink, BZZTôH, 's-Gravenhage, p. 110, ISBN 9055017736