Spoorlijn Arnhem - Leeuwarden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Staatslijn A
Arnhem - Leeuwarden
Spoorlijn Arnhem - Leeuwarden op de kaart
Totale lengte 166,2 km
Aangelegd door Staat der Nederlanden
Geopend
Arnhem - Zutphen: 2 februari 1865
Zutphen - Deventer: 5 augustus 1865
Deventer - Zwolle: 1 oktober 1866
Zwolle - Meppel: 1 oktober 1867
Meppel - Heerenveen: 15 januari 1868
Heerenveen - Leeuwarden: 1 september 1868
Huidige status in gebruik
Geëlektrificeerd
Arnhem - Zwolle: 1953
Zwolle - Leeuwarden: 1952
Aantal sporen
Arnhem - Deventer: 2
Deventer - Olst: 1
Olst - Leeuwarden: 2
Baanvaksnelheid
Arnhem - Zutphen: 130
Zutphen - Deventer: 140
Deventer - Zwolle: 130
Zwolle - Leeuwarden: 140
Beveiliging of treinbeïnvloeding ATB EG
Omgrenzingsprofiel OPS-NL / G2 [1]
Beladingsklasse
D4 op Arnhem - Arnhem Velperpoort
D4 (bij 80 km/h) op Arnhem Velperpoort - Deventer
D2 (bij 60 km/h) op Deventer - Zwolle
D4 (bij 100 km/h) op Zwolle - Meppel
D4 (bij 80 km/h) op Meppel - Leeuwarden [1]
Treindienst door NS
Traject
vSTR- lijn van Nijmegen
dX+ldWglrdWg+rd lijn van Amsterdam Centraal
dSTRlvKRZodSTR+r dive-under
BSicon .svgdSTRvSTR-ABZg+ldKBSTr opstelterrein Arnhem Berg
dX+ldWglr+ldWglr+rdWg+r
vBHF-LvBHF-R 0,0 Arnhem
v-SHI2g+rvSHI2g+l-
SPLe
BHF 0,5 Arnhem Velperpoort
BSicon .svgemKRZouexSTRlg tramlijn van Arnhem opgebroken
BSicon .svgABZrfuexLSTR lijn naar Elten
BSicon .svgBHFuexLSTR 1,2 Arnhem Presikhaaf
BSicon .svgeHSTuexLSTR 1,3 Plattenburg
BSicon .svgAKRZuuexLSTR A12E35
BSicon .svgeHSTuexLSTR 3,2 Café Unie nabij Velper Gasfabriek
BSicon .svgeHSTuexLSTR 3,9 Hotel Naeff
BSicon .svgBHFuexLSTR 4,2 Velp
BSicon .svgeHSTuexLSTR 7,0 Wordt-Rheden
BSicon .svgBHFuexLSTR 8,0 Rheden
BSicon .svgeBHFuexLSTR 9,4 De Steeg
uexSTRrgemKRZuexSTRrf
uexLSTReHSTBSicon .svg 10,0 Hotel Den Engel
uexLSTReHSTBSicon .svg 10,4 Diepesteeg
uexLSTReHSTBSicon .svg 10,9 Holleweg
uexLSTReHSTBSicon .svg 12,2 Klein Avegoor
uexLSTReHSTBSicon .svg 12,6 Ellecom
uexLSTReHSTBSicon .svg 13,0 Villa Hofstetten
uexABZlgSTRBSicon .svg tramlijn van Isselburg-Anholt opgebroken
uexKHSTeBHFBSicon .svg 14,3 Dieren voorheen Dieren-Doesburg
ABZlf lijn naar Apeldoorn museumlijn
WBRÜCKE1 15,3 Apeldoorns Kanaal
eHST 16,2 Spankeren
eHST 18,4 Leuvenheim
BHF 20,3 Brummen
eHST 21,4 Weg naar Voorst
eHST 23,1 Het Vosje
eHST 24,4 Voorstonden
ABZrg lijn van Amsterdam Centraal
eHST 26,6 Hoven
WBRÜCKE IJssel
uexABZq+lremKRZouexSTRlg tramlijn van Emmerich, tramlijn van Hengelo opg.
uexSTRSPLauexSTR
uexKHSTevBHF-DSTuexSHI1r 27,5 Zutphen
BSicon .svgvSTR-eABZgluexmdKRZexdENDEeq stamlijn Zutphen opgebroken
dvSTRuexdSTRl tramlijn naar Deventer opgebroken
BSicon .svgvSTR-ABZg+lKBSTr werkplaats Strukton Rail/Arriva
SPLe
eHST 29,1 Nieuwstad
ABZrf 29,2 lijn naar Gelsenkirchen-Bismarck
WBRÜCKE Twentekanaal
ABZrf 29,6 Twentekanaal aansluiting
lijn naar Glanerbeek
eHST 31,3 Hungerink-Mettray
eBHF 35,3 Gorssel
emKRZ tramlijn van Borculo naar Deventer opgebroken
eHST 36,2 Epse
STR+GRZq grens Gelderland - Overijssel
AKRZu A1E30
WBRÜCKE1 Schipbeek
eHST 40,0 Colmschate
eHST 40,9 Snippeling
ABZlg 40,9 Snippeling aansluiting
lijn van Almelo
WBRÜCKE1 Overijssels Kanaal zijkanaal
SPLa
vSTR-DST 43,3 Deventer GE
vSTR-eABZgl stamlijn Deventer opgebroken
vÜST
vBHF 43,5 Deventer
vÜST
vSTRgl lijn naar Apeldoorn
eHST 44,1 Boksbergerweg
eHST 45,6 De Platvoet
eABZrf lijn naar Ommen opgebroken
eHST 47,6 Rande
eBHF 48,3 Diepenveen West
eHST 50,6 Puinweg
eHST 51,4 Hoenlo
BHF 53,1 Olst
eHST 55,5 Beltenweg
eHST 56,2 Duurschestraat
eHST 58,1 De Boerhaar
eHST 59,0 Bovendorp
BHF 59,6 Wijhe
eHST 62,8 Wijnvoorden
eHST 64,0 Herxen
eBHF 65,5 Windesheim
eHST 68,0 Herculo
BSicon .svgeABZrgexENDEeq 69,0 aansluiting IJsselcentrale opgebroken
eHST 71,4 Ittersum
STRc2STR3{{{3}}}
STR+1STRc4dSTR+ld lijn van Utrecht Centraal
lijn van Apeldoorn opg.
STRdvKBSTa-STRd opstelterrein Zwolle
STRdvÜSTrdSTR+l lijn van Kampen
STRev-SHI2grvSTR goederenspoor opgebroken
STRevSTRveBHF-STR Zwolle NCS
(later postperron)
STRevSTRvÜSTr
STRdKBSTxavÜSTrdSTR NedTrain / Wärtsilä
voorheen Stork
STRdSTRvBHF-LdBHF-R 73,5 Zwolle
STRvÜSTvSHI2g+l-
STRdKBSTxevÜSTd Zwolle GE
STRlfedABZqrvABZgr-STRd
BSicon .svgvSTRgr lijn naar Almelo
BSicon .svgdeABZlfexdENDEeq aansl. elektriciteitscentrale opg.
BSicon .svgWBRÜCKE1 Soestwetering
BSicon .svgBRÜCKE1 N35
BSicon .svgABZrf lijn naar Stadskanaal
BSicon .svgWBRÜCKE1 Overijsselse Vecht
BSicon .svgeHST 80,3 Berkum voorheen Dalfsen
uexSTRrgemKRZ tramlijn van Zwolle opgebroken
uexWBRÜCKE1WBRÜCKE1 Dedemsvaart
uexHSTeBHF 88,0 Dedemsvaart
BSicon uexSTRrf.svg
uexSTRrf + BS2c2
BSicon BS2r.svg
BS2r +
tramlijn naar Avereest opgebroken
eBHF 95,5 Staphorst
AKRZo A28E232
WBRÜCKE1 Omgelegde Hoogeveense Vaart
STR+GRZq grens Overijssel - Drenthe
AKRZo A32
WBRÜCKE1 Reest
uexKHSTaBHFBSicon .svg 100,7 Meppel
uexABZqlremKRZuexSTRlg tramlijn naar Balkbrug opgebroken
BSicon .svgWBRÜCKE1uexWBRÜCKE1 Hoogeveense Vaart
BSicon .svgABZrfuexLSTR lijn naar Groningen
BSicon .svgWBRÜCKE1uexLSTR Beilerstroom
BSicon .svgWBRÜCKE1uexLSTR Drentsche Hoofdvaart
BSicon .svgemKRZuexSTRrf tramlijn naar Hijkersmilde opgebroken
eHST 106,3 Nijeveen
STR+GRZq grens Drenthe - Overijssel
BSicon .svgemKRZuexSTRlg tramlijn van Makkinga opgebroken
BSicon .svgBHFuexKHSTe 114,5 Steenwijk
eHST 120,0 Willemsoord
STR+GRZq grens Overijssel - Friesland
eBHF 122,5 Peperga
WBRÜCKE1 Linde
BHF 127,0 Wolvega
WBRÜCKE1 Tjonger
exENDEaqeABZlgBSicon .svg aansluiting Batavus opgebroken
HST 134,6 Heerenveen IJsstadion voorheen Oudeschoot
WBRÜCKE1 Veenscheiding
uexKBSTaSTRBSicon .svg depot en werkplaats NTM
uexSTRBHFBSicon .svg 137.1 Heerenveen sinds 1984
uexABZlgSTRBSicon .svg tramlijn van Gorredijk opgebroken
uexHSTeBHFBSicon .svg 138,0 Heerenveen tot 1984
uexABZrgemABZrfBSicon .svg
uexSTRlfemKRZBSicon .svg tramlijn naar Joure opgebroken
AKRZu A7E22
WBRÜCKE1 Monnikerak
eHST 143,7 Stobbegat
BHF 148,8 Akkrum
WBRÜCKE1 Boorne
xSPLa
dWBRÜCKEexdWBRÜCKE Prinses Margrietkanaal
xSPLe
BHF 153,7 Grou-Jirnsum
voorheen Grouw-Irnsum
WBRÜCKE1 Kromme Grouw
eHST 158,1 Idaard-Roordahuizum
eHST 159,9 Wirdum
eSPLa
exdSTRdWBRÜCKE Van Harinxmakanaal
xvSHI2g+l-
v-SHI2grBSicon .svg
vSTR-eABZg+lexENDEeq stamlijn de Zwette opgebroken
vSTR-ABZg+lSTRq lijn van Harlingen Haven
lijn van Stavoren
vSTRvENDEa-
v-STRvSTR-eABZg+lexmABZq+l lijn van Anjum opgebroken
v-STRvÜSTruexSTR
dvÜSTdSTRuexABZrg tramlijn van Sint Jacobiparochie opg.
v-STRvSTR-DSTuexSTR werkplaats Voith
dvBHF-LdKBHF-ReuexKHSTe 166,2 Leeuwarden
v-SHI2g+rBSicon .svg lijn naar Bad Nieuweschans

Staatslijn A is de volgens de wet van 18 augustus 1860 door de Staat der Nederlanden aangelegde spoorweg die de steden Arnhem, Zutphen, Deventer, Zwolle, Meppel en Leeuwarden met elkaar verbindt. Het traject is, met uitzondering van het gedeelte tussen Deventer en Olst, dubbelsporig en is in 1952 en 1953 geëlektrificeerd.

Geschiedenis[bewerken]

Staatslijn A is, samen met negen andere spoorlijnen, onderdeel van de eerste Staatsaanleg van spoorwegen in Nederland. De aanleg van spoorwegen vanuit de overheid was bedoeld om de achterstand die Nederland had op het gebied van spoorwegaanleg enigszins in te halen. Met de aanleg van de spoorlijnen ontstaat een uitgebreid netwerk tussen bijna alle grote Nederlandse steden. Dit netwerk vormt bijna 150 jaar later nog altijd voor een belangrijk deel de ruggengraat van het Nederlandse spoorwegnet. Door vooral gebruik te maken van standaardontwerpen en -bestekken kunnen alle lijnen relatief snel worden aangelegd. Samen met de aanleg van Staatslijnen B (tussen Harlingen, Leeuwarden, Groningen en Nieuweschans) en C (tussen Meppel en Groningen) worden de belangrijkste steden in Noord-Nederland aangesloten op het Nederlandse spoorwegnet.

In 1866 wordt, vijf jaar nadat koning Willem III op 22 oktober 1861 de eerste steen van een pijler van de spoorbrug bij Zutphen heeft gelegd, het traject Arnhem - Zwolle in gebruik genomen. In 1865 rijden er overigens al treinen over het gedeelte Arnhem - Deventer. In de drie jaar die daarop volgen wordt de spoorlijn naar Leeuwarden in fasen in gebruik genomen.

  • 2 februari 1865: Arnhem - Zutphen
  • 5 augustus 1865: Zutphen - Deventer
  • 1 oktober 1866: Deventer - Zwolle
  • 1 oktober 1867: Zwolle - Meppel
  • 15 januari 1868: Meppel - Heerenveen
  • 1 september 1868: Heerenveen - Leeuwarden

In 1880 wordt de aansluiting richting Deventer in Zwolle verplaatst naar het oosten om in Zwolle ruimte te maken voor het nieuwe goederenstation. Aanvankelijk liep de lijn naar Deventer langs de Oude Deventerstraatweg.

De treindienst wordt, net als op de meeste Staatslijnen, uitgevoerd door de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen, kortweg SS. Een deel van de spoorlijn wordt in de eerste decennia door de SS ook gebruikt voor doorgaande treinen tussen Amsterdam en Noord-Duitsland. Deze treinen rijden via de Rhijnspoorweg van Amsterdam naar Arnhem en buigen bij Zutphen af naar Staatslijn D om zo bij Oldenzaal de grens over te gaan. Dit is op dat moment de kortste spoorwegverbinding tussen de hoofdstad en Hannover. Wanneer grote concurrent HIJSM, die vanaf 1888 de exploitatie op de KNLS-lijn Apeldoorn - Deventer - Almelo verzorgde, deze voormalige lokaallijn in 1892 ombouwt tot hoofdspoorweg, kan de maatschappij over haar Oosterspoorweg via Amersfoort een veel snellere verbinding tussen Amsterdam en Hannover aanbieden. Hierna is het al snel gedaan met de doorgaande internationale treinverbindingen over Staatslijn A. In de jaren '90 van de twintigste eeuw wordt het oude traject nog een enkele keer gebruikt als omleidingsroute tijdens werkzaamheden in Amersfoort. De spoorlijn blijft echter vooral belangrijk voor het binnenlandse spoorwegvervoer. Echter wordt sinds de opening van de Hanzelijn het spoor tussen Deventer en Zwolle af en toe gebruikt om de Intercity tussen Amsterdam en Berlijn via Zwolle om te leiden, indien het niet mogelijk is om de trein via Amersfoort en Apeldoorn te laten rijden.

Spoorverdubbeling en elektrificatie[bewerken]

ICRm rijtuigen, geduwd door E-loc 1773 zijn op 10 januari 2009 onderweg van Zwolle naar Roosendaal bij Diepenveen. Hier is duidelijk te zien dat met de elektrificatie van de spoorlijn rekening is gehouden met de spoorverdubbeling.

De gehele spoorlijn is net als de meeste belangrijke spoorlijnen aan het begin van de 20e eeuw grotendeels verdubbeld. Tijdens de Spoorwegstaking van 1944 braken de Duitsers tussen Meppel tot Leeuwarden een van de twee sporen op. Na de Tweede Wereldoorlog is het grootste deel van het traject opnieuw voorzien van dubbelspoor. Enkele gedeelten blijven uit kostenoverweging voorlopig enkelsporig. Bij de elektrificatie op 5 januari 1953 van het traject Arnhem - Zutphen, op 17 mei 1953 van het traject Zutphen - Zwolle en op (17) 18 mei 1952 van het traject Zwolle - Leeuwarden zijn de trajecten Deventer - Olst en Steenwijk - Wolvega nog enkelsporig. Bij het plaatsen van de bovenleidingmasten wordt echter wel met spoorverdubbeling rekening gehouden. Het duurt nog tot 1974 tot het traject Steenwijk - Wolvega weer van twee sporen is voorzien.[2] Het deel tussen Deventer en Olst is tot op de dag van vandaag nog altijd enkelsporig. Hoewel regelmatig geopperd wordt om ook dit laatste enkelsporige deel van de IJssellijn te verdubbelen[3] zijn er nog altijd geen concrete plannen.

Stations en gebouwen[bewerken]

De stations langs de eerste staatslijnen krijgen zogenaamde Waterstaatstations. Voor deze gebouwen maakt architect K.H. van Brederode vijf standaardontwerpen. Het zijn sobere ontwerpen die vooral 'economisch, deugdelijk en functioneel' moesten zijn. De ontwerpen zijn verdeeld over vijf klassen. Hoe groter de plaats of hoe belangrijker het station, hoe groter het gebouw. Langs Staatslijn A verschijnen bij de aanleg twintig Waterstaatstations. Zwolle krijgt een stationsgebouw van het grootste type, de eerste klasse. In Zutphen wordt een station van het type tweede klasse gebouwd. Het stationsgebouw is het enige dat gebouwd wordt van dit type. In Meppel, Steenwijk, Heerenveen en Leeuwarden worden stationsgebouwen van het type derde klasse gebouwd. Stationsgebouwen van het type vierde klasse worden gebouwd in Dedemsvaart en Wolvega. In Velp, De Steeg, Dieren, Brummen, Gorssel, Olst, Wijhe, Staphorst, Akkrum, Grouw-Irnsum en Wirdum wordt een stationsgebouw van het type vijfde klasse gebouwd.

In Arnhem wordt in eerste instantie gebruikgemaakt van het bestaande station van de NRS. In 1867 nemen de SS en NRS een nieuw, gezamenlijk stationsgebouw in gebruik. In Deventer wordt een laag en lang stationsgebouw neergezet, bestaande uit stijl- en regelwerk, opgevuld met steen, afgesmeerd met cement. Het station voldoet hiermee aan de strenge bepalingen van de Vestingwet. Ook in andere vestingsteden als Breda, Venlo en Maastricht verschijnen dergelijke stationsgebouwen. Na het aanpassen van de wet in 1874 maken de meeste stationsgebouwen plaats voor nieuwbouw. Het stationsgebouw van Deventer wordt in 1914 vervangen door een opvallend asymmetrisch gebouw. Diverse voorzieningen worden in perrongebouwen ondergebracht.

ICM-treinstel 4085 onderweg van Zwolle naar Nijmegen ter hoogte van het voormalige station Diepenveen, 9 april 2008

In de loop der jaren ontstaan langs de lijn veel stopplaatsen en haltes. Een aantal stopplaatsen krijgt aan het eind van de negentiende eeuw een echt stationsgebouw: Diepenveen (1900), Windesheim (1895), Peperga (1884), Oudeschoot (1890) en Idaard-Roordahuizum (1890) krijgen een gebouw dat is afgeleid van het standaardtype Visvliet. Deze stations worden, net als de meeste andere stopplaatsen en haltes tussen 1936 en 1940 alweer gesloten. De stationsgebouwen zijn in de jaren '60 en '70 gesloopt. Ook de stations Gorssel, Dedemsvaart en Staphorst worden al voor de Tweede Wereldoorlog gesloten en ook hier zijn de stationsgebouwen inmiddels gesloopt.

In Dieren wordt in 1902 een nieuw stationsgebouw in gebruik genomen. Het station wordt hiermee een zogenaamd eilandstation. Het oude gebouw blijft, uiteraard met een andere bestemming, nog tot 1944 in gebruik. Twee jaar later wordt het stationsgebouw van Leeuwarden opvallend verbouwd. De middenrisaliet wordt vervangen door een nieuw gebouw met drie toegangsdeuren met daarboven een groot halfrond venster. Ook de meeste andere Waterstaatstations worden in de loop der jaren vergroot.

Er worden ook een aantal nieuwe stations en haltes langs de lijn geopend. Arnhem krijgt twee voorstadshaltes langs de IJssellijn: In 1893 wordt station Arnhem Velperpoort geopend, in 1969 volgt station Arnhem Presikhaaf. De halte Arnhem Velperpoort krijgt in 1953 een opvallend stationsgebouwtje. Het gebouw met wachtkamer en loket op perronniveau staat op twee ranke stalen poten. In 1988 krijgt de halte een nieuw, gunstiger gelegen, stationsgebouw. Ook voor dit gebouw is een opvallend ontwerp gebruikt. Het oude stationsgebouwtje blijft als gemeentelijk monument bewaard. Het nabijgelegen Rheden krijgt in 1882 een eigen halte. Deze wordt echter in 1927 alweer gesloten. In 1952 wordt op dezelfde plek station Rheden geopend. Het nabijgelegen station De Steeg wordt hierbij gesloten. Tenslotte is in 1975 de evenementenhalte Heerenveen IJsstadion geopend.

Sloop en nieuwbouw stationsgebouwen[bewerken]

Behalve de gesloten stations worden in de jaren '60, '70 en begin jaren '80, net als in de rest van het land, ook langs Staatslijn A een groot aantal vooroorlogse stationsgebouwen gesloopt. De hoge onderhoudskosten en een teruglopend aantal activiteiten binnen een dergelijk groot gebouw zijn hiervoor de belangrijkste redenen. Van de oorspronkelijke Waterstaatstations langs de lijn worden de oude stationsgebouwen van Velp, Brummen, Olst, Wijhe, Steenwijk, Heerenveen, Akkrum en Grouw-Irnsum gesloopt. In Olst en Wijhe komt geen vervangende nieuwbouw. In Velp, Brummen, Akkrum en Grouw verschijnen eenvoudige standaardgebouwen. Steenwijk en Heerenveen krijgen respectievelijk in 1972 en 1983 gebouwen van een uniek ontwerp. In Steenwijk wordt onder andere het postkantoor in de nieuwbouw geïntegreerd, in Heerenveen worden trein- en busstation in één complex opgenomen. Terwijl de meeste nieuwe gebouwen na het verdwijnen van de loketten een nieuwe functie hebben gekregen zijn de stationsgebouwen van Rheden en Brummen inmiddels alweer gesloopt.

Dienstregeling[bewerken]

Sinds jaar en dag rijden er geen rechtstreekse treinen over de gehele Staatslijn. Het traject Arnhem - Zwolle is voornamelijk gericht op het forensenvervoer tussen de aan de lijn gelegen steden en de omliggende plaatsen. De spoorlijn Leeuwarden - Zwolle wordt voor een belangrijk deel ook gebruikt voor het interregionale vervoer tussen Noord-Nederland en de Randstad.

In de jaren '60 en '70 rijdt als uitzondering een rechtstreekse trein voor Duitse vakantiegangers via Arnhem over de gehele oorspronkelijke Staatslijn. Deze trein reed hierbij van en naar Harlingen Haven. Daarnaast rijdt enige tijd dagelijks één van de laatste treinen uit Leeuwarden 's avonds door naar Nijmegen. Incidenteel worden bij stremmingen intercity's tussen het noorden van het land en Amersfoort via Deventer omgeleid. Deze treinen volgen hierbij dus het grootste gedeelte van de Staatslijn.

Arnhem-Zwolle, de IJssellijn[bewerken]

VIRM treinstel 9552 is op 20 september 2008 onderweg van Nijmegen naar Zwolle. Op de achtergrond de IJsselcentrale bij Harculo.

Tussen Arnhem en Zwolle rijden tegenwoordig de intercity's van de serie 3600 (Zwolle - Roosendaal). Ook in de decennia hiervoor rijden doorgaande treinen tussen beide steden. Lange tijd rijden deze treinen echter als stoptrein. Na de elektrificatie van de verschillende trajecten rijden de treinen na Arnhem door richting Nijmegen en Noord-Brabant. Eindbestemmingen zijn hierbij voornamelijk Roosendaal en Eindhoven.

In 1969 ontstaat de rechtstreekse verbinding tussen Zwolle en Vlissingen. Bij het invoeren van de nieuwe consequente dienstregeling van Spoorslag '70 rijden de treinen het ene halfuur tussen Zwolle en Roosendaal en het andere halfuur tussen Zwolle en Vlissingen. Hoewel deze dienst officieel een van de negen nieuwe intercitydiensten tussen de grote steden is, kenmerkt de verbinding zich door vele stops. In het begin van de nieuwe dienstregeling van 1970 worden eenmaal per uur alleen de stations tussen Zutphen en Arnhem overgeslagen. De andere treindienst slaat slechts Olst, Wijhe, Ravenstein en Gilze-Rijen over. Later gaan op verschillende delen van het traject aparte stoptreinen rijden en kan de dienst van de doorgaande treinen wat versneld worden. Tegen het einde van de jaren '80 beginnen en eindigen steeds meer treinen in Roosendaal. Bij het ingaan van de nieuwe dienstregeling '94/'95 in mei 1994 wordt de laatste rechtstreekse trein tussen Vlissingen en Zwolle opgeheven.

Tussen Zutphen en Arnhem rijden stoptreinen die na Arnhem doorrijden naar Amsterdam, Den Haag en Rotterdam. Later worden deze stoptreindiensten ingekort tot Utrecht en weer later tot Ede-Wageningen. Vanaf december 2008 rijden de stoptreinen tussen Zutphen en Nijmegen.

Bij het ingaan van de nieuwe dienstregeling in 2007 wordt de intercitydienst opgedeeld in een gedeelte Zwolle - Nijmegen (serie 3700) en een gedeelte Arnhem - Roosendaal (serie 3600). Deze knip is met het ingaan van de nieuwe dienstregeling 2009 weer ongedaan gemaakt.

Zwolle-Leeuwarden[bewerken]

Tussen Zwolle en Leeuwarden rijden al jarenlang rechtstreekse treinen van en naar de Randstad. Sinds de invoering van de nieuwe dienstregeling bij Spoorslag '70 rijden deze treinen min of meer in een vast patroon waarbij het ene halve uur enkel gestopt wordt in Steenwijk en Heerenveen en het andere halve uur alle stations worden aangedaan. Deze treinen rijden tussen Zwolle en Amersfoort of Utrecht al dan niet gecombineerd met een gedeelte van/naar Groningen. Het koppelen en splitsen van deze treinen vond begin jaren '80 plaats in Meppel.

De eerste 25 jaar werd in een vast patroon van en naar Amsterdam, Rotterdam en Den Haag gereden. De stoppende intercitys reden van en naar Amsterdam, de andere treinen reden het ene uur naar Den Haag, waarbij het Groningse deel naar Rotterdam reed en het andere uur naar Rotterdam, waarbij het Groningse deel uiteraard naar Den Haag reed. In 1986 kwam de westelijke tak van de Schiphollijn gereed en reden de treinen naar Amsterdam door naar Schiphol en Hoofddorp. Vanaf 1995 worden deze treinen in Amersfoort gesplitst, waarbij in de praktijk het Leeuwarder deel naar Amsterdam Centraal rijdt en het Groningse deel rijdt via de in 1993 gereed gekomen Zuidtak naar Schiphol. In die periode werd ook de bestemming van de andere intercity's min of meer gestandaardiseerd. Het Leeuwarder deel rijdt hierbij voornamelijk naar Rotterdam en het Groningse deel naar Den Haag.

Bij het ingaan van de nieuwe dienstregeling van 2007 verviel de rechtstreekse verbinding met Amsterdam en rijden de gecombineerde intercity's uit Groningen en Leeuwarden in hun geheel door naar Schiphol. In de brede spits rijdt een groot deel van deze intercity's echter niet gecombineerd en rijdt het Leeuwarder deel van en naar Rotterdam. Hiermee heeft de Friese hoofdstad dus op verschillende momenten van de dag een halfuursverbinding met de havenstad.

Het baanvak Meppel-Leeuwarden is inmiddels een van de weinige in Nederland waar nog niet op alle stations overdag een halfuurdienst wordt bereikt. Op de stations Wolvega, Akkrum en Grou-Jirnsum stopt slechts één trein per uur en ook vanuit Meppel kan slechts eenmaal per uur richting Leeuwarden en v.v. gereisd worden. Om dit enigszins te compenseren rijdt met een financiële bijdrage van de provincie Friesland sinds 2007 een extra spitsstoptrein, serie 2900, tussen Leeuwarden en Wolvega. Met ingang van de nieuwe concessie van het Hoofdrailnet in 2015 zullen alle treinen tussen Leeuwarden en de Randstad tussen Leeuwarden en Zwolle op ieder station stoppen, vanwege de concessie-eis dat ieder station minimaal ieder half uur bediend moet worden. Met ingang van de dienstregeling 2015 krijgen dan de stations Wolvega, Akkrum, Grou-Jirnsum en ook Meppel een halfuursdienst met zowel Leeuwarden als Zwolle

Materieelinzet[bewerken]

Arnhem - Zwolle[bewerken]

De IJssellijn kende jarenlang de officieuze bijnaam van Schrootlijn. Reden hiervoor was dat hier doorgaans het oudste reizigersmaterieel van de NS werd ingezet. Ondanks dat de verbinding Zwolle - Arnhem - Roosendaal - Vlissingen in 1970 onderdeel werd van het intercitynetwerk, werden de richtlijnen voor de inzet van intercitymaterieel hier lange tijd niet toegepast. Zowel de Plan D en Plan E rijtuigen als het Materieel '46 en Materieel '54 reden hier hun laatste kilometers.

Op de verbinding werd na de elektrificatie in 1953 voornamelijk het vooroorlogse stroomlijnmaterieel, Materieel '36, ingezet. Begin jaren '60 worden de oude treinstellen vervangen door het Materieel '46. Ook nadat de spoorlijn vanaf 1970 officieel onderdeel van het intercitynetwerk was, werden een aantal treinen door het Materieel '46 gereden. Daarnaast reden er vooral getrokken treinen met rijtuigen Plan E en Plan W. Later verving het Materieel '54 de getrokken treinen tussen Zwolle en Vlissingen. Begin jaren '80 gaan de treinstellen Materieel '46 buiten dienst en wordt het Materieel '54 elders ingezet. Vanaf 1982 worden de vrijgekomen treindiensten opnieuw overgenomen door getrokken treinen met rijtuigen Plan E. Deze rijtuigen waren door de nieuwe Intercityrijtuigen uit de intercitydiensten tussen de Randstad en Limburg verdreven. Begin 1988 gaan de laatste van deze rijtuigen buiten dienst en worden de meeste treindiensten weer overgenomen door het Materieel '54. Vanaf 1989 worden in België gehuurde M2 rijtuigen op de IJssellijn ingezet. Met de inzet van de rijtuigen keren na een korte pauze opnieuw de getrokken treinen op de verbinding terug.

In 1993 gaan de meeste rijtuigen weer terug naar België. In de treindiensten kwam voornamelijk het Materieel '64 te rijden. Deze waren door de komst van het DD-AR vrijgekomen uit de treindiensten in Noord-Holland en de Flevolijn. Daarnaast rijdt er ook nog altijd Materieel '54. Ook het DD-AR en ICM wordt in 1993 in enkele treinen ingezet. In mei 1994 keert de laatste stam met M2-rijtuigen terug naar België. Geheel tegen de traditie van de inzet van het oudste reizigersmaterieel worden hierna nog maar enkele treinen door het Materieel '54 gereden. In de meeste treindiensten rijden Plan T treinstellen, eventueel versterkt met Plan V.

Plan T treinstel 503 is op 25 maart 2008 samen met Plan V treinstel 829 onderweg van Zwolle naar Nijmegen. Het Plan T treinstel is op dat moment het oudste treinstel van de NS en zal enkele maanden later buiten dienst gesteld worden. De trein bij binnenkomst te Deventer.

In 1995 wordt een belangrijk deel van de treinen alsnog door het Materieel '54 gereden. In januari 1996 gaat het Materieel '54 buiten dienst. Op vrijdag 12 januari rijdt treinstel 765, als invaller voor een Plan T treinstel, officieel de laatste treindiensten op de IJssellijn. Met het einde van de inzet van het hondekopmaterieel kwam er tevens een einde aan de inzet van het oudste reizigersmaterieel op deze verbinding. Vanaf de daaropvolgende zondag werden namelijk vrijwel alle treindiensten tussen Zwolle en Roosendaal door het nieuwe Dubbeldeks interregiomaterieel overgenomen van het vanaf die dag oudste elektrische reizigersmaterieel van de NS, het Materieel '64.

Door verschuivingen in het reizigersmaterieel keren in 1999 en 2000 de getrokken treinen terug. Vanaf mei 1999 worden enkele treinen met Intercityrijtuigen gereden. De rijtuigen zijn hierbij tijdelijk voorzien van stuurstroomkabels en rijden met een e-loc 1700 voor en achter. Begin 2000 worden vrijwel alle treindiensten, zowel van het DD-IRM als de ICR, overgenomen door het Materieel '64. Later keren de getrokken treinen weer terug in de treinen tussen Zwolle en Roosendaal. Ook de eerste tot stuurstandrijtuig verbouwde Intercityrijtuigen doen hun intrede op de IJssellijn. Ook het DD-IRM keert terug in enkele treindiensten. In april 2005 nemen zij alle treindiensten van de getrokken treinen over.

Met het knippen van de treindienst tussen Zwolle en Roosendaal in een verbinding Zwolle - Nijmegen en een verbinding Arnhem - Roosendaal krijgt het Materieel '64 weer alleenheerschappij op de IJssellijn. De lijn wordt hiermee weer voor even 'schrootlijn', dit tot groot ongenoegen van reizigers, lokale overheid en -media.[4] In de loop van 2007 en 2008 worden steeds meer treinen door het VIRM gereden. In de zomer van 2008 zijn alle treindiensten overgenomen door het VIRM. Met ingang van nieuwe dienstregeling 2009 wordt de treindienst tussen Zwolle en Roosendaal gereden door zowel VIRM als ICRm.

Na een jarenlange inzet van het Mat '64 is de stoptreindienst tussen Zutphen en Nijmegen in december 2008 overgenomen door het Stadsgewestelijk Materieel.

Zwolle - Leeuwarden[bewerken]

Het traject Zwolle - Leeuwarden is onderdeel van één van de belangrijkste lange-afstandsverbindingen in het Nederlandse spoorwegnet. Hier wordt dan ook doorgaans het luxere reizigersmaterieel ingezet. Aan het einde van de jaren '30 maakte de stoomtractie in veel doorgaande treinen plaats voor dieseltractie. Tussen 1938 en de elektrificatie in 1952 werd een groot aantal treinen gereden door het moderne dieselelektrische stroomlijnmaterieel, de treinstellen DE 3 en DE 5. Na de elektrificatie kwamen diverse soorten elektrisch stroomlijnmaterieel op de lijn te rijden. De inzet van de treinstellen was handig voor het kopmaken van de doorgaande treinen in Utrecht. De automatische koppelingen waren handig voor het snel combineren van de treindelen uit Leeuwarden en Groningen. Er reden echter ook getrokken treinen over het traject. Omdat het omlopen van locomotieven in Utrecht veel tijd en ruimte vergde, werd meestal een andere locomotief aan de andere zijde van de trein geplaatst.

Bij de invoering van Spoorslag '70 werden enkele materieelsoorten aangewezen voor de intercitydiensten. Op de verbinding Randstad - Noord/Oost kwamen voornamelijk de treinstellen Materieel '54 te rijden. Als versterking reed een enkele keer ouder stroomlijnmaterieel mee. De hondekoppen vormden bijna 20 jaar een vertrouwd gezicht in de intercitydiensten op de lijn naar de Friese hoofdstad. Halverwege de jaren '70 werd begonnen met de ontwikkeling van het nieuwe Intercitymaterieel. Deze treinstellen waren voorzien van een doorloopkop. Hierdoor konden zowel voor reizigers als personeel tijdens de rit van het ene naar het andere treinstel te lopen. De proefserie van van zeven treinstellen kwam in 1977 in dienst. Zes jaar later begon de seriebouw van de treinstellen. De eerste treinstellen werden ingezet tussen Groningen/Leeuwarden en Amsterdam Centraal, later volgden ook de andere intercityverbindingen tussen de Randstad en Noord/Oost-Nederland. In 1991 werd de laatste intercitydienst van het Materieel '54 tussen Den Haag/Rotterdam en Groningen/Leeuwarden vervangen door het nieuwe intercitymaterieel. De inzet van de hondekoppen was die jaren al geslonken tot enkele treinen per dag. De Koplopers vormen sindsdien vrijwel alleenheerschappij op deze intercityverbindingen. Alleen eind jaren '90 werd in enkele treinen kortstondig VIRM ingezet. De doorloopkop wordt overigens vanaf november 2005 niet langer gebruikt. Sinds december 2009 rijden er ook weer in enkele treinseries VIRM.

De IC '90 treinen die in de jaren '90 reden, betekenden ook een kortstondige terugkeer van het Materieel '54 in de intercitydiensten naar het noorden. Ook het ICM, Mat '64 en VIRM reed in deze treindiensten. Naast de intercity's heeft er lange tijd een spitsstoptrein tussen Leeuwarden en Heerenveen gereden. In deze treindienst werd verschillend materieel ingezet. Een aantal jaar werden voor deze treindienst Wadlopers ingezet. Ook het Materieel '54 en de ICM-treinstellen hebben deze treinen gereden. Enkele jaren werd zelfs een Plan-V treinstel vanuit Zwolle overgebracht om een spitsslag te rijden. Sinds de invoering van de nieuwe spitsstoptreinen tussen Leeuwarden en Wolvega worden de meeste spitstreinen door Dieselmaterieel '90 gereden. De inzet van dieseltreinstellen komt voornamelijk door het overschot aan dit materieel bij de NS.

Omgeving[bewerken]

VIRM-treinstel 8610 rijdt op 13 oktober 2008 als intercity van Zwolle naar Nijmegen door de bosrijke omgeving van Epse.

Staatslijn A vormt de verbinding tussen enkele middeleeuwse Hanzesteden en de Friese hoofdstad Leeuwarden. Steden die zich al voor de komst van de trein sterk hadden ontwikkeld. Andere plaatsen ontwikkelden zich juist dankzij de komst van het spoor. Het grootste deel van de omgeving van het traject is echter vooral erg landelijk gebleven. Het deel tussen Arnhem en Zwolle staat bekend als de IJssellijn. De spoorlijn ligt hier dan ook vrijwel geheel in het IJsseldal. In Zutphen kruist de spoorlijn de rivier waarnaar hij vernoemd is. Tussen Arnhem en Dieren ligt de lijn bijna ingeklemd tussen de rivier en de Veluwe. De Veluwezoom kenmerkt zich onder andere door het glooiende landschap en de statige huizen.

Tussen Zutphen en Olst is vooral het afwisselende landgoederenlandschap zichtbaar. Weilanden en akkers worden hier afgewisseld met bosachtige tuinen. Verder richting Zwolle neemt het percentage agrarische activiteiten sterk toe. En het gebied tussen Zwolle en Meppel kenmerkt zich helemaal door de weidse, vlakke en nauwelijks bebouwde vergezichten.

Na Meppel begint de omgeving weer enigszins te glooien en staan er meer bomen. Ten noorden van Steenwijk is speciaal voor het spoor een insnijding gegraven om de stuwwal bij de Woldberg te doorkruisen. Na het passeren van de Friese provinciegrens duikt het spoor het natuurgebied de Lindevallei in. Hier vormen waterpartijen en rietkragen het belangrijkste uitzicht. Na Wolvega rijdt de trein door het typisch Friese landschap met vooral veel weilanden, water en terpdorpen.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties