Spoorlijn Zutphen - Glanerbeek

Staatslijn D Zutphen - Glanerbeek
Totale lengte	59,6 km
Spoorwijdte	normaalspoor 1435 mm
Aangelegd door	Staat der Nederlanden
Geopend Zutphen- Hengelo: 1 november 1865 Hengelo - Enschede: 1 juli 1866 Enschede - Glanerbeek: 1 januari 1868
Gesloten Enschede - Glanerbrug: 27 september 1981
Heropend Enschede - Glanerbrug: 18 november 2001
Huidige status	in gebruik
Geëlektrificeerd Zutphen - Hengelo: niet Hengelo - Enschede: 1951 Enschede - Glanerbrug: niet
Aantal sporen Zutphen - Hengelo: 1 Hengelo - Enschede: 2 Enschede - Glanerbrug: 1
Baanvaksnelheid Zutphen - Hengelo: 130 Hengelo - Enschede: 125 Enschede - Glanerbrug: 80
Beveiliging Zutphen - Hengelo: ATB NG Hengelo - Enschede: ATB EG Enschede - Glanerbrug: PZB
Treindienst door Zutphen - Hengelo: Syntus Hengelo - Enschede: NS Enschede - Glanerbrug: DB / Arriva
Verklaring van de tekens lijn van Arnhem lijn van Amsterdam Centraal IJssel tramlijn van Emmerich, tramlijn van Hengelo opg. 0,0 Zutphen stamlijn Zutphen opgebroken tramlijn naar Deventer opgebroken 1,6 Nieuwstad lijn naar Gelsenkirchen-Bismarck Twentekanaal 2,1 Twentekanaal aansluiting lijn naar Leeuwarden 3,1 Eefde 10,2 Laren-Almen 16,9 Lochem grens Gelderland - Overijssel 24,3 Markelo aansluiting naar Goor West opgebroken lijn van Neede naar Hellendoorn opgebroken aansluiting opgebroken 30,1 Goor voorheen Goor Zuid 34,6 Wiene Twentekanaal zijkanaal naar Almelo 37,4 Raccordement Servo 39,7 Delden A35 43,4 Hengelo Gezondheidspark vanaf 2011 43,9 Tuindorp-Nijverheid lijn van Almelo 45,6 Hengelo Hengelo GOLS lijn naar Salzbergen Hengelosche Bad- en Zweminrichting 46,4 De Waarbeek lijn naar Doetinchem opgebroken vanaf km 33,2 49,3 Enschede Drienerlo lijn van Boekelo opgebroken Enschede Zuid Enschede Noord lijn naar Oldenzaal EO opgebroken verbinding onderbroken 53,2 Enschede lijn naar Ahaus opgebroken 53,6 Hengeloschestraat 54,2 Oldenzaalschestraat 57,9 Enschede De Eschmarke lijn naar Losser opgebroken 59,4 Glanerbrug voorheen Glanerbeek 59,6 Glanerbeek grens Nederland - Duitsland DB 2014 naar Münster (Westf) Hbf

Staatslijn D is de volgens de wet van 18 augustus 1860 door de Staat der Nederlanden aangelegde spoorweg Zutphen – Hengelo – Enschede – Glanerbrug.

Geschiedenis

Omdat de spoorwegbouw in Nederland relatief langzaam op gang kwam, besloot de Staat in 1860 om tussen de belangrijkste Nederlandse plaatsen zelf spoorlijnen aan te leggen. Voor de ontsluiting van Twente en een verbinding met Duitsland werd Staatslijn D geprojecteerd. De lijn zou Zutphen met Hengelo, Enschede en Duitsland verbinden. Een maand voordat het eerste deel van de lijn geopend werd, kwam in 1865 echter de spoorlijn Almelo - Salzbergen gereed. Deze spoorlijn was aangelegd door de particuliere spoorwegmaatschappij Spoorweg-Maatschappij Almelo-Salzbergen (AS) en verbond Almelo en Hengelo met de belangrijke spoorlijn naar Hannover. De doorgaande internationale treinen van de Staatsspoorwegen reden na het gereedkomen van Staatslijn D dan ook merendeels via de lijn van de AS bij Oldenzaal de grens over. Dit was de eerste tien jaar sowieso nodig, aangezien de spoorlijn tussen Glanerbrug en Gronau pas in 1875 gereedkwam. De spoorlijn was vooral van belang voor het goederenvervoer.

Toen de HSM de exploitatie op de KNLS-spoorlijn Deventer - Almelo en de AS-lijn naar Duitsland overnam, kreeg deze maatschappij in 1892 de kortste rechtstreekse verbinding tussen Amsterdam en Berlijn in handen. Hiermee verdween het belang van Staatslijn D grotendeels.

Het traject Hengelo - Enschede is als enige gedeelte van het traject in 1951 geëlektrificeerd. Het traject maakte toen al jarenlang deel uit van de belangrijkste verbinding tussen de Randstad en Twente. Dertig jaar later werd het traject Enschede - Gronau gesloten. Twintig jaar later, in 2001 werd de spoorlijn echter weer heropend. De aansluiting op het Nederlandse spoorwegnet werd echter na de heropening ongedaan gemaakt.

In het kader van het prestigieuze plan Rail 21 uit 1988 werd het traject Zutphen - Hengelo na bijna 125 jaar weer genoemd als belangrijke internationale schakel. Het traject zou dubbelsporig en geëlektrificeerd worden. Zo kon het een onderdeel van de Eurocityverbinding Den Haag - Utrecht - Arnhem - Zutphen - Hengelo - Osnabrück - Hannover worden. Net als de meeste projecten van Rail 21 is dit project in z'n geheel niet uitgevoerd. Met de overname van de exploitatie van de reizigersdienst op het traject door Syntus in december 2003 blijft het traject vooralsnog een regionale zijlijn.

De spoorlijn werd in fasen geopend:

• 1 november 1865: Zutphen – Hengelo
• 1 juli 1866: Hengelo – Enschede
• 1 januari 1868: Enschede – Glanerbeek

Stations en gebouwen

Langs de spoorlijn verschenen uiteraard de standaardstations van de Staatsspoorwegen. Wat opvalt is dat langs de spoorlijn Zutphen - Hengelo alle stationsgebouwen van de tussenstations bewaard zijn gebleven. Zelfs de gesloten stations Markelo en Laren-Almen.

De stations en gebouwen langs deze spoorlijn bij de opening:

• Zutphen (type SS tweede klasse)
• Laren-Almen (type SS vijfde klasse)
• Lochem (type SS vierde klasse)
• Markelo (type SS vijfde klasse)
• Goor (type SS vierde klasse)
• Delden (type SS vierde klasse)
• Hengelo (type SS derde klasse)
• Enschede (type SS derde klasse)

Door verwoestingen in de Tweede Wereldoorlog kregen Zutphen, Hengelo en Enschede in de jaren 50 een nieuw stationsgebouw. Pas 130 jaar na de opening van de spoorlijn is er voor het eerst een nieuw station geopend. Halverwege Hengelo en Enschede werd in 1996 Station Enschede Drienerlo geopend. Bij de reactivering van de spoorlijn Enschede - Gronau in 2001 kreeg Enschede een tweede voorstadshalte: Enschede De Eschmarke. Op de plaats van het voormalige station Glanerbeek werd de nieuwe halte Glanerbrug geopend.

De stopplaats Tuindorp-Nijverheid is een van de voormalige stopplaatsen langs de lijn die lang geleden zijn opgebroken. Het is echter de bedoeling in 2009 op vrijwel dezelfde plek een nieuw station te openen met de naam Hengelo Gezondheidspark.

Dienstregeling

Door de vrijwel gelijktijdige aanleg van de gunstig gelegen spoorlijn Almelo - Salzbergen is Staatslijn D vrijwel nooit als één doorgaande spoorlijn gebruikt. De meeste internationale treinen gingen na de opening van de spoorlijnen bij Oldenzaal de grens over en de regionale treinen reden voornamelijk tot Enschede.

Zutphen - Hengelo

LINT treinstel 22 van Syntus, onderweg van Oldenzaal naar Zutphen bij de overgang van enkel- naar dubbelspoor bij Eefde, 10 juni 2007.

In het begin van de exploitatie reden over Staatslijn D de doorgaande internationale sneltreinen vanuit Amsterdam - Arnhem naar Berlijn. Deze treinen reden na Hengelo door via Oldenzaal. De grensovergang van de Staatlijn werd hierbij dus niet gebruikt. Toen de HSM de exploitatie op de spoorlijn van de AS overnam, behielden de Staatsspoorwegen het recht om over de lijn te rijden. De HSM had nu echter wel de mogelijkheid om rechtstreeks via de veel kortere route van Amsterdam via Apeldoorn en Almelo naar Duitsland te rijden. Dit betekende dan ook min of meer het begin van het einde van het (inter)nationale belang van Staatslijn D.

Lange tijd reed op het traject Zutphen - Hengelo - Enschede eenmaal per uur een stoptrein. Tot enkele jaren na de elektrificatie van het traject Zutphen - Arnhem in 1953 reed deze trein eenmaal per twee uur door als sneltrein naar Arnhem en van daaruit als stoptrein naar Roermond. Hierna werd een uurdienst Enschede - Zutphen - Apeldoorn gereden. Deze treinen reden tussen Zutphen en Apeldoorn gecombineerd met de trein van/naar Winterswijk. In 1970 werd deze treindienst opgesplitst zodat er elk half uur een trein tussen Zutphen en Apeldoorn reed. In de loop der tijd is de treindienst meerdere keren ingekort in Enschede - Zutphen.

In mei 1997 werd de treindienst gewijzigd in een stoptreindienst tussen Zutphen en Oldenzaal. Op het traject Zutphen - Hengelo bleven de treinen slechts eenmaal per uur rijden. In 2003 heeft de regionale vervoerder Syntus de exploitatie op het traject overgenomen. De maatschappij rijdt sindsdien doordeweeks tot 20.00 uur een halfuursdienst over het gehele traject. Door een betere integratie met het busvervoer en een hogere frequentie van de treindienst is het aantal reizigers sterk gegroeid.

Hengelo - Enschede

De spoorlijn tussen Hengelo en Enschede werd al spoedig ook door treinen uit Almelo en verder bereden. Enschede werd dan ook al snel het eindpunt van doorgaande sneltreinen uit Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Om deze reden werd het traject in aansluiting op de spoorlijn Amersfoort - Apeldoorn - Hengelo in 1951 geëlektrificeerd. Lange tijd hebben zowel de binnenlandse sneltreinen uit de Randstad als de stoptreinen uit Zwolle, Deventer en Zutphen Enschede als begin- en eindpunt.

Tussen het einde van de jaren 80 en 1996 werd de stoptreindienst uit Zwolle ingekort tot Almelo. In mei 1998 werd, zoals vermeld, de treindienst uit Zutphen verlegd naar Oldenzaal. Ook werd op dat moment de stoptreindienst uit Deventer ingekort tot Almelo. Vanaf december 2008 rijden de stoptreinen uit Deventer (- Apeldoorn) weer door naar Enschede. Samen met de intercity's uit de Randstad rijden er sindsdien zes treinen per uur per richting over het baanvak.

Enschede - Gronau

Fragment van tabel 72 uit het Spoorboekje '80/'81. Duidelijk te zien is dat er nog slechts één trein per dag rijdt en dat het de bedoeling is de spoorlijn zo spoedig mogelijk te sluiten.

Gezien het belang van de grensovergang bij Oldenzaal werd de spoorlijn Enschede–Gronau vooral gebruikt voor het goederenvervoer. Er reden wel enkele doorgaande treinen tussen Munster en Amsterdam en Den Haag. Na de Tweede Wereldoorlog verdwenen de doorgaande treinen en in 1950 werd de spoorlijn gesloten voor reizigersvervoer. In navolging op de elektrificatie van de spoorlijn Amersfoort–Enschede een jaar later werd de reizigersdienst weer hervat. Ook reden er nog altijd enkele doorgaande treinen tussen Amsterdam en Munster. In 1968 werd de laatste doorgaande trein opgeheven. Er reden nog zo'n vijf, later drie treinen per dag over het baanvak. De Deutsche Bundesbahn die het traject exploiteerde wenste de onrendabele lijn te sluiten. Vanaf 1976 reed daarom nog slechts één trein per dag per richting tussen Gronau en Enschede. Dit was het wettelijke minimum voor de exploitatie van een spoorlijn in Duitsland. Deze strategie werd door de DB vaker gevolgd. Het goederenvervoer op het traject werd in 1979 opgeheven. Het reizigersvervoer volgde twee jaar later op 27 september 1981. Hierna zijn er vooral in de jaren 80 nog enkele initiatieven geweest om de spoorlijn opnieuw in gebruik te nemen.

Twintig jaar later werd besloten de lijn alsnog te heropenen, maar door het achterstallig onderhoud was de lijn in slechte staat, en werd daarom in negen maanden geheel opnieuw aangelegd, om op 16 november 2001 weer in gebruik te worden genomen. Het heropende traject werd niet aangesloten op het Nederlandse spoorwegennet, maar loopt dood in station Enschede. Hierdoor kon op dit traject worden volstaan met alleen het Duitse beveiligingssysteem PZB.

Ter gelegenheid van 10 jaar treindiensten tussen Enschede en Münster werd op 24 en 25 september 2011 en ook tussen Münster en Coesfeld een Plandampf door de ZVM georganiseerd. Hierbij werden een aantal museumtreinen in de normale treindienst ingezet. ,

Op het traject tussen Enschede en Gronau wordt een halfuursdienst geboden door de uurdiensten van:

Prignitzer Eisenbahn

Zie PE Arriva AG voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Tussen Enschede en Dortmund rijdt de RB 51 "Westmünsterlandbahn": éénmaal per uur een trein van de Prignitzer Eisenbahngesellschaft (PEG, onderdeel van Arriva).

DB Regionalbahn Westfalen

Zie DB Regio NRW voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Tussen Enschede en Gronau rijdt ook de RB 64 "Euregiobahn Münsterland": van Enschede naar Münster eenmaal per uur een trein van .

Materieelinzet

Treinstel 643 070 6 van de Regionalbahn Westfalen komt op 3 februari 2007 vanuit Munster (Westf.) Enschede binnenrijden. Op de voorgrond is het 'einde' van het Nederlandse baanvak te zien. Op de achtergrond is te zien dat treinen nog een paar honderd meter onder de bovenleiding konden doorrijden om te rangeren.

Tussen Zutphen en Hengelo reden na het verdwijnen van de stoomtractie begin jaren 50 voornamelijk DE 5-treinstellen. Na het inkorten van de treindienst Enschede–Roermond tot Enschede–Apeldoorn eind jaren 50 namen de DE 1-motorrijtuigen en DE 2-treinstellen de treindienst over. In 1987 werden de treinstellen vervangen door Plan U-treinstellen. Deze waren vrijgekomen door de elektrificatie van het traject Zwolle–Emmen. Door de inzet van deze treinstellen en de aanpassingen aan het baanvak uit 1986 kon de treindienst met vijf minuten worden versneld.

In 2000 werd de treindienst tussen Zutphen en Hengelo overgenomen door het nieuwe Dieselmaterieel '90. De Plan U-treinstellen bleven nog enkele maanden tussen Hengelo en Oldenzaal pendelen. Toen ook dit traject beschikte over ATB Nieuwe Generatie werd de treindienst Zutphen–Oldenzaal weer hersteld en verdween het Plan U-materieel definitief uit Twente. In 2003 werd de treindienst overgenomen door Syntus. Deze maatschappij zet voornamelijk treinstellen van het type LINT in.

De materieelinzet tussen Hengelo en Enschede is zeer divers. Doordat hier zowel de treinen uit Zutphen als de treinen uit Zwolle en Deventer rijden, zijn hier in de loop der jaren zeer veel materieelsoorten gepasseerd. Tussen Enschede en de Duitse grens wordt de treindienst uitgevoerd met Duits materieel.

Externe links

• Artikel over de heropening van Enschede - Gronau op www.verkeerskunde.nl
• Website over werkzaamheden voor heropening spoorlijn Enschede - Gronau
• (fr) (de) Overeenkomst tussen het Duitse rijk en Nederland van 13 November 1874 (Enschede - Glanerbrug - Gronau en verder) met als aanhang de overeenkomst tussen pruisen en Nederland van 12 Mei 1864 (Enschede - Gronau en verder) Overeenkomst

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties: