Spoorwegknooppunt

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een spoorwegknooppunt is een plaats waar spoorwegen uit verschillende richtingen bijeenkomen.

Het begrip kan gebruikt worden op verschillende niveaus, bijvoorbeeld een station waar spoorlijnen uit diverse richtingen samenkomen, een rangeerterrein, of als eenvoudigste geval, gewoon een wissel. Vaak zijn er meerdere wissels en gelijkvloerse en/of ongelijkvloerse kruisingen, waaronder eventueel fly-overs en/of dive-unders.

Seinen zijn onmisbaar voor het regelen van het treinverkeer op knooppunten.

Vaak zijn er aparte knooppunten voor personenvervoer en voor goederenvervoer. Dit onderscheidt spoorwegknooppunten van verkeersknooppunten voor wegvervoer en luchtvervoer, die meestal beide soorten vervoer bedienen.

Knooppunten dienen vaak voor het oplossen van ingewikkelde spoorverkeersproblemen, zoals de combinatie van hogesnelheidstreinen, normale personentreinen, light rail, smalspoor (zoals veel in Zwitserland) en goederentreinen.

Het eerste spoorwegknooppunt ter wereld was Newton Junction (nu Earlestown station) bij Newton-le-Willows in Engeland, waar in 1831 twee spoorwegen bijeen kwamen. Een van de grootste ter wereld is Hayford Junction-Clearing Yard Area bij Chicago. Het grootste van Europa is Berlin Hauptbahnhof.

In de netverklaring is een knooppunt een dienstregelpunt of een verzameling naburige dienstregelpunten.

Soorten[bewerken]

Voorbeelden van soorten spoorwegknooppunten:

Bij splitsingen, ook wel aangeduid als aansluitingen, zijn er bijvoorbeeld de volgende soorten:

  • Simpele: drie lijnen van enkelspoor komen via één wissel bijeen, m.a.w., een spoor splitst zich in tweeën.
  • Veelvoorkomend is een splitsing van een tweesporige lijn in twee tweesporige lijnen. Deze bevat een kruising die gelijkvloers kan zijn, maar er kan ook een fly-over of dive-under zijn.

In Harmelen, waar in 1962 een grote treinramp plaatsvond met de elkaar kruisende treinen uit Leeuwarden en Rotterdam op de (toen nog) gelijkvloerse kruising, vonden 93 mensen de dood. Dit voorval is de directe aanleiding geweest voor de ontwikkeling van automatische treinbeïnvloeding (ATB).

Verder:

Voorts komt het voor dat spoorlijnen elkaar kruisen, zonder met elkaar verknoopt te zijn. Soms wordt er op deze punten een station gebouwd, zodat men tussen de verschillende spoorlijnen kan overstappen. Vóór de aanleg van de verbindingsbogen Hemboog en Utrechtboog was dit het geval bij respectievelijk station Amsterdam Sloterdijk en station Duivendrecht. Hogesnelheidslijnen hebben vaak niet-verknoopte kruisingen met andere spoorlijnen.

Andere spoorwegknooppunten zijn slechts gedeeltelijk verknoopt: niet tussen alle richtingen is rechtstreeks verkeer mogelijk. Vaak moet een trein dan van rijrichting veranderen. Bij het personenvervoer in Nederland komt dit onder andere voor op station Utrecht Centraal: de intercity's vanuit Den Haag en Rotterdam naar Amersfoort en verder veranderen op dit station van rijrichting. Een "driesprong" waar tussen alle richtingen wel rechtstreeks verkeer mogelijk is kwam bij de Gooiboog tot stand door deze boog aan een bestaande splitsing toe te voegen.

Ongelijkvloers[bewerken]

Met name gelet op het risico van ongevallen en vanwege de toegenomen drukte op de lijnen worden soms ongelijkvloerse kruisingen gebouwd. Dit verbetert niet alleen de veiligheid, maar ook de capaciteit. Treinen vanuit tegengestelde richtingen kunnen elkaars sporen kruisen zonder dat ze op elkaar moeten wachten. Hierdoor kunnen frequenties worden verhoogd en wordt het risico op een domino-effect van vertragingen verkleind. De kosten zijn echter aanzienlijk en de ruimte voor dergelijke kunstwerken is zeker in stedelijke gebieden schaars.

Spoorwegknooppunten in België[bewerken]

Personenvervoer[bewerken]

  • Brussel-Zuid - de centrale draaischijf van het treinverkeer in België. Het is het grootste en na Brussel-Centraal het drukste station van het land. Naast tal van diverse nationale verbindingen zijn er ook verschillende internationale (HST-)aansluitingen.
  • Brussel-Centraal - met afstand het drukste station in België, gelegen in het centrum van Brussel langs de drukste spoorlijn van het land.
  • Gent-Sint-Pieters - na Brussel-Centraal en -Zuid het drukste het station in België en een belangrijk knooppunt voor het verkeer tussen het centrum en het westen van het land. Er zijn ook enkele internationale (HST-)aansluitingen.
  • Antwerpen-Centraal - het belangrijkste station in het noorden van België en met z'n centrale ligging een knooppunt voor het verkeer tussen het westen en het oosten van Vlaanderen. Er zijn ook enkele internationale (HST-)aansluitingen.
  • Leuven - een belangrijk knooppunt voor het verkeer tussen Brussel en het oosten van België.
  • Brugge - het drukste station in het westen van België en een belangrijk knooppunt voor het verkeer tussen het binnenland en de kust, met uitzondering van De Panne. Er zijn ook enkele internationale (HST-)aansluitingen.
  • Luik-Guillemins - het belangrijkste spoorwegknooppunt in het oosten van België, met verschillende internationale (HST-)aansluitingen.
  • Namen - het drukste station in het zuiden van België. Er zijn ook enkele internationale (HST-)aansluitingen.

Goederenvervoer[bewerken]

Spoorwegknooppunten in Nederland[bewerken]

Personenvervoer[bewerken]

  • Utrecht Centraal - heeft landelijk gezien de meest centrale functie
  • Amsterdam Centraal - het hoofdstation van de hoofdstad, qua grootte vergelijkbaar met Utrecht, met veel internationale verbindingen
  • Amsterdam Sloterdijk - grootste ongelijkvloerse kruisingsstation van Nederland, vooral belangrijk als overstappunt voor het treinverkeer binnen Noord-Holland (waaronder het treinverkeer uit Schiphol)
  • Schiphol - behalve dat het station zeer nabij de aankomst- en vertrekhallen van het vliegveld ligt, is het ook een overstappunt voor intercity's en internationale treinen en regionaal treinverkeer
  • Rotterdam Centraal - hoofdstation van de tweede stad van Nederland, eindstation voor treinen vanuit oostelijke richting, doorgaand station voor treinen van het zuiden naar de Randstad en omgekeerd.
  • Den Haag Centraal - het drukste kopstation van Nederland, met overstapmogelijkheid naar de Randstadrail
  • Leiden Centraal - belangrijk overstappunt voor verkeer binnen de Randstad, vijfde station van Nederland
  • Amersfoort - belangrijk overstappunt voor verkeer tussen de Randstad en het noorden en oosten van het land
  • Zwolle - belangrijk overstappunt voor intercity's van en naar de Randstad en veel regionale treinen
  • 's-Hertogenbosch - belangrijk overstappunt voor verkeer uit de richting Utrecht en Eindhoven met de richtingen Tilburg en Nijmegen
  • Eindhoven - belangrijk overstappunt voor verkeer uit de richting 's-Hertogenbosch met de richtingen Weert en Venlo
  • Sittard - belangrijk overstappunt naar Maastricht en Heerlen, alle treinen naar het zuiden van Limburg passeren dit station
Hogesnelheidslijn[bewerken]

Knooppunten met hogesnelheidslijnen (HSL) geven bijzondere problemen, allereerst vanwege het snelheidsverschil, maar ook door het verschil in beveiligingssystemen. Er bestaan in Nederland vijf knooppunten van het reguliere spoor met de HSL-zuid. Bij Hoofddorp begint de HSL. Bij Rotterdam zijn er twee knooppunten omdat de treinen daar enige kilometers gebruikmaken van gewoon spoor. Breda heeft ook twee aansluitingen op de HSL, in zuidelijke en in noordelijke richting, aangezien de HSL zelf niet in station Breda komt.

Goederenvervoer[bewerken]

Spoorwegknoopunten in het buitenland[bewerken]

  • Berlin Hauptbahnhof - dit nieuwe station vormt sinds zijn opening in 2006 het grootste spoorwegknooppunt van Duitsland en van Europa. Het verbindt zowel nationale oost-west lijnen met noord-zuid-lijnen (met als directe concurrent op dat punt Hannover), zowel met normale treinen als met ICE. Het biedt tevens aansluiting op het stedelijk railvervoer (op een apart niveau). Internationaal is dit kruispunt een verbinding voor de lijnen uit Amsterdam, Bern, Brussel, Kopenhagen en Parijs met Warschau, Kiev en Moskou.