Stadsreus (folklore)

Monsieur et Madame Goliath, dansend reuzenpaar

Goliath van Dendermonde in Steenvoorde

Reuzenpaar uit Doornik, wachtend op de stoet

Binnenkant van een reus

Ferdinand en Isabella uit Igualada

Gayant en Marie Cagenon uit Dowaai, met vooraan de reuzengilde

Sinterklaas en Zwarte Piet

Bavo en Nele

Catalaanse Reuzen uit Barcelona

Reuze-Papa uit Kassel, 6,25 m; 83 kg

Valentin, de tuinman uit Saulzoir

Marie Cagenon, de wederhelft van Gayant

De Reuskens van Borgerhout

Een Stadsreus is een grote versierde pop die een persoon uitbeeldt.

Inleiding

In het volksleven worden dankbaar gekende figuren uitgebeeld, om te gebruiken als verheerlijking. Ze worden gedragen in stoeten en processies. Dit is een zeer oude traditie. In Europa zijn er een duizenden reuzen, het merendeel in Spanje en Vlaanderen.

Geschiedenis

Reuzen bestaan al sinds eeuwen, en hun aantal stijgt nog steeds. de oorspronkelijke reuzen verbeelden religieuze figuren en stapten mee in processies, waar ze een dramatische functie hadden. Een bekend figuur is Goliath, de reus die werd geveld door David. Door de eeuwen heen veranderde dit gebruik; de katholieke kerk verloor haar greep op deze processies en de reuzen werden meer gebruikt als profaan symbool, sommige reuzen werden verbonden aan een gilde of beeldden een lokale legende uit. Al in de 13e eeuw zou de Spaanse stad Pamplona drie stadsreuzen hebben gehad: Pero Suciales, Mari Suciales en Jucef Lacurari. Ook de Portugese stad Alenquer zou rond die tijd al stadsreuzen hebben gehad. In 1398 verschenen de eerste stadsreuzen in Antwerpen, in 1424 te Barcelona, in 1447 te Bergen op Zoom, in 1461 te Leicester en in 1462 te Aat (Le Cheval Bayard in de Ducasse van Aat). Tijdens de Franse revolutie werden veel reuzen vernietigd, pas later keerden ze weer maar met een andere ideologie. Vanaf dan kennen reuzen meer een folklore-taak en beelden uitsluitend verhalen en figuren uit de streek uit. Legendes en historische figuren zijn zeer populair, en de reuzen worden lokale symbolen. Sommige steden hebben verschillende reuzenfamilies, een reus voor elke wijk, enz. In Vlaanderen kent men nog steeds veel oude reuzen; toen in de 17de eeuw een deel verfranste, verloor Vlaanderen een paar bekende reuzen. Recent ziet men ook reuzen als symbool van een enkele vereniging, zo bv. reus Djon van de Snorrenclub Antwerpen.

Locatie

In Vlaanderen alleen zijn meer dan 1700 reuzen. Veel steden hebben hun reuzen die de stad vertegenwoordigen. In november 2005 heeft UNESCO de reuzenoptochten van Brussel, Mechelen, Dendermonde, Aat en Bergen (zie ook Ducasse van Bergen) erkend als Immaterieel Werelderfgoed.

Nederland kende tijdens het folklorejaar 2005 17 stadsreuzen. Nederland loopt achter, en heeft deze tak van de folklore nog maar pas ontdekt; de meeste reuzen zijn nog zeer jong.( Gemeenten met eigen reuzen zijn o.a. Bergen op zoom, Maastricht, Venlo, Losser, Roermond, Oisterwijk (3 reuzen) en Boxtel. De gemeente Tilburg heeft sinds 2006 ook drie stadsreuzen. Ook Rotterdam is voor iedere deelgemeente karakteristieke reuzen aan het ontwikkelen.

Het leven van de reus

Een reus is niet zomaar een pop, het is vaak de weerspiegeling van een gemeente of stad.

Een reus wordt dan ook als echte inwoner van de stad beschouwd. Reuzen worden niet gemaakt maar geboren, ze krijgen een doopakte of een plaats in het volksregister. Vervolgens worden ze feestelijk gedoopt en krijgen een peter en een meter. Reuzen kunnen ook onderscheidingen krijgen, zo draagt Ferdinand (zie foto) verscheidene eremedailles en draagt Sinterklaas een gulden medaille aan zijn koorkap. Andere reuzen krijgen dan een grootlint met de kleuren van het wapenschild van de stad. Later kunnen ze ook trouwen met een andere reus en kinderen krijgen zodat een reuzenfamilie ontstaat. Deze gebeurtenissen gaan gepaard met een groot volksfeest, en iedereen wordt door de peter en de meter uitgenodigd. Normaal gezien sterven reuzen niet, ze gaan eeuwig mee (tenzij door verval) en kunnen na verloop zelfs herdoopt worden. Sommige steden zijn al eeuwenlang in het bezit van stadsreuzen en hun lot is vaak aan elkaar verbonden, vaak krijgen ze ook de functie als vertegenwoordiger van de stad mee, een soort mascotte.

Constructie

Een reus wordt rondgedragen door een gilde, die zich inzet voor de reuzen te promoten en te onderhouden. Uiteraard moeten ze worden aangepast om draagbaar te kunnen zijn. De constructie bestaat uit een lichaam dat is gevlochten uit riet/rotan zodat de drager er in kan stappen. Het hoofd kan uit hout zijn of papier-maché. Vervolgens worden ze aangekleed in stof, sommige reuzen hebben verschillende prachtige kostuums zodat ze kunnen afwisselen. De grootte van de reus varieert, de grootste is zelfs groter dan 10 meter: Jan Turpin uit Nieuwpoort. Hij werd op 31 januari 1925 te Brugge vervaardigd door Charles Brondel. Later werd hij bijgeschilderd door Staf Buffel (1939).

Dansende reuzen

In de reus zijn altijd systemen gebouwd om hem te kunnen dragen, meestal op de schouders. Er zijn echter verschillende draagwijzen. Het dragen van de reus is zwaar en vergt veel ervaring, sommigen kunnen zelfs dansen. Tegenwoordig worden veel reuzen niet meer gedragen, en gaat deze oude waardevolle traditie verloren. Veel mensen plaatsen wieletjes onder hun reuzen, om het zaakje gemakkelijker te laten bollen. Een reus die niet gedragen wordt maar staat/rolt is ten dode opgeschreven, hij kan niet meer dansen. Uiteraard behoeft een drager de nodige training en oefening. De moeilijkheid bestaat erin om de juiste balans te houden tijdens het dansen, maar dit leert men vanzelf na ervaring. Het weer is altijd belangrijk, immers een plotse windstoot zal zelfs de meest ervaren drager op de proef stellen. Het dragen van reuzen is een mannenzaak, die je niet alleen kan. Het Dendermondse Ros Beiaard wordt gedragen door 12 pijnders, die worden afgewisseld in ploegen.

De Reuskens van Borgerhout bevinden zich op een Triomf- of Reuzenwagen, voortgetrokken door trekpaarden. Tijdens de optocht voeren zij geregeld een menuetdans uit.

Stadsreuzen in België

Volgens de traditie mogen echte stadsreuzen nooit hun stad verlaten. Dit is onder meer het geval voor de reuzen van Aat, Borgerhout, Geraardsbergen, Sint-Niklaas en Mechelen. Ook het Ros Beiaard van Dendermonde verlaat de stad niet.

De Gildereuzen van Dendermonde daarentegen verlaten hun stad wel. Tegen betaling bezoeken zij ook andere steden. Dit is een voorbeeld van financieel reuzen te laten opdraven als attractie. Hierdoor krijgen sommige reuzen veel kritiek, omdat zij eigenlijk aan hun stad gebonden zijn en nooit hun "territorium" mogen verlaten. Vroeger waren ze slechts een keer per jaar te bezichtigen, nu reizen de meeste reuzen het hele land af. Vrijwilligers kunnen hier een flinke stuiver aan verdienen, omdat reuzen erkenning herwinnen. Naargelang de bekendheid van de reus dient men een vergoeding te vragen, ook de traditionele waarde is belangrijk. Helaas worden sommige reuzen zo financieel uitgebuit.

• Uit Aat:
  • Mademoiselle Victoire (1860; 4,07 m, 132 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • Samson (1679; 4,30 m, 127 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • Ambiorix (18e eeuw; 3,75 m, 129 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • Goliath (ca. 1481; 4 m, 126 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • Mevrouw Goliath (1715; 3,75 m, 112 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • 't Ros Beiaard (6,30 m, 800 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • Coupi (+ 4 m)
• Uit Borgerhout:
  • de Reuskens van Borgerhout, een groep van vier dwergreuzen genaamd: Reus, Reuzin, Dolfijn en Kinnebaba
• Uit Dendermonde:
  • Indiaan (1714; 4,45 m, 71 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • Mars (1648; 3,70 m, 79 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • Goliath (1626; 4,00 m, 76 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • Het Ros Beiaard (5,80 m, ruim 800 kg; immaterieel werelderfgoed)
• Uit Grembergen (Dendermonde):
  • Deze gemeente telt intussen 20 reuzen: Pauleken Den Bohemer, Mon Den Duivemelker, Sagien, Bosco, Paul Den Eirenboer, Vriedtjen, De Floeren, Tarsken, Polliebar, Den Burggraaf, Polleke Chick, Den Vicaris, John Den Basketter, Bruno De Vlasbloemer, Ward en Charlotte, Cis De Melkboer, Frans Kat, Gerrit en Gust.
• Uit Hamme-Moerzeke:
  • Bavo en Nele
  • Hun nakomeling Sjieksken
• Goliath uit Ieper (ca. 1683; 7,50 m, 225 kg)
• Uit Mechelen:
  • Reus en Reuzin (15e eeuw; immaterieel werelderfgoed)
  • Janneke, Mieke en Claeske (16e eeuw; immaterieel werelderfgoed)
• Jan Turpin uit Nieuwpoort
• Désiré le Potier uit Rebaix (gedoopt in augustus 1995; 123 kg)
• Uit Ronse:
  • Max, "De zot van Ronse" (gedoopt in 2005; 4,35 m, 100 kg)
  • Staf, de wever (1952; 3,70 m, 50 kg)
  • Manse, de spinster (1952; 3,50 m, 45 kg)
  • Angeleki, de naaister (1956; 3,30 m, 40 kg)
  • Ephrem, de beiaardier (1992; 3,70 m, 55 kg)
• Uit Sint-Niklaas:
  • Sinterklaas (ruim 5 m, 100 kg) en Zwarte Piet
  • Janneke, Mieke
  • Melchior, Caspar en Balthasar
• Uit Tildonk:
  • Jan en Babs, patroonheiligen
• Uit Overmere:
  • Philippo (1937; 3,20 m)
  • Isabella (1937; 3,20 m)
  • Philippe (Wereldtentoonstelling 1958; 1,60 m)
• uit Moerbeke-Waas: Tone en Tine
  

  

  Tone en Tine
  • Tone van Francipany (1952)
  • Tine van Baudeloo (1961)

Dendermonde

In Dendermonde is er elke laatste donderdag van augustus een traditionele Reuzenommegang. Dit is een folkloristisch spektakel waarbij duizend figuranten de drie gildenreuzen Mars, Goliath en Indiaan omringen. In deze ommegang worden de reuzen voorafgegaan door een stoet die de geschiedenis van Dendermonde uitlegt en de oorsprong van de plaatselijke spontnamen verklaart aan de hand van praalwagens. Op het einde is er een vuurwerk waarna de reuzen terug worden geplaatst onder groot gejoel van het publiek. Deze eeuwenoude reuzen staan wijd en zijd bekend door hun uitstekende danskunsten en zijn dan ook zeer geliefd in Dendermonde.

Grembergen (Dendermonde)

In Grembergen is er elke weekend na de eerste zondag van september kermis. Die vrijdag wordt er een reuzenommegang georganiseerd en dat sinds 1984. Deze ommegang was eerst bedoeld als grap maar is intussen uitgegroeid tot een jaarlijks volksfeest waar veel mensen op afkomen van in en rond Grembergen. De eerste reuzen waren Ward en Charlotte. Elk jaar kwamen er reuzen bij en intussen lopen er maar liefst twintig in mee. Deze reuzen stellen stuk voor stuk bekende Grembergenaren voor die het symbool zijn van de vereniging waar ze mee in de stoet lopen. Ook worden de reuzen gedragen door de vereniging waartoe ze behoren. De dinsdag die daarop volgt is er 'kermis dinsdag': een wagenspel waarbij groepen de spot drijven met gebeurtenissen en bekende Grembergenaren. Deze traditie bestaat reeds 135 jaar in Grembergen.

Aat

Ducasse van Aat; stoet met praalwagens internationaal bekende reuzen die jaarlijks huwen en een gevecht aangaan met David, ze gaan de laatste zondag van augustus uit.

Zie ook: Lijst van Meesterwerken van het Orale en Immateriële Erfgoed van de Mensheid

Samson van Aat (2006)

Goliath (Ducasse van Aat)

Bekende stadsreuzen in Nederland

In Nederland bestaat geen echte reuzentraditie zoals in Vlaanderen of Spanje, doch zijn er enkele reuzen te vinden.

• Boxtel: Jas de Keistamper
• Liempde: Hanne mi de Moor
• Bergen op Zoom: Jan met de lippen, Trui van de toren, Toontje en Marieke
• Oisterwijk: Peer Paorel, Gèèselse Ermelindes, Heukelomse Mie
• Maastricht: Gigantius
• Venlo: Flujas en Guntrud
• Roermond : Sjtuf (St Cristoffel met Kind op schouder)
• Tilburg kent 3 stadsreuzen, elk de 3 stadskernen van voor de gemeentelijke herindeling vertegenwoordigend: Fraans Krèùk, uitbeeldend de bekende Tilburgse Tonpraoter Frans Verbunt,voor udenhout de Uunentse Broeder en voor Berkel-Enschot een voor Nederland unieke reus met twee gezichten, die van Sint Willebrord en Sint Ceacilia. Daarnaast zijn er in december 2011 twee reuzenkinderen, Koosje en Koosje, geboren. Zij komen voort uit de folklore rond "Onnozele kinderen" Deze twee worden op 30 april 2012 gedoopt. De peter en meter zijn van Landen in België.

Bekende stadsreuzen Frans-Vlaanderen

Ieder jaar trekt er in enkele Frans-Vlaamse steden een reuzenstoet door de straten. De reuzen hier zijn afkomstig uit de oude Vlaamse traditie.

• Colas en Jacqueline uit Arras
• Uit Dowaai:
  • Gayant (immaterieel werelderfgoed)
  • Marie Cagenon (immaterieel werelderfgoed)
• Uit Kassel:
  • Reuze-Papa (6,25 m, 83 kg; immaterieel werelderfgoed)
  • Reuze Maman (immaterieel werelderfgoed)
• Jean le Bûcheron uit Steenvoorde

Externe links

• Filmpje van Monsieur et Madame Goliath uit Ath
• Reuzengilde Oisterwijk-Moergestel-Heukelom
• De stadsreuzen van Bergen op zoom
• Reuzengilde (Sjtuf) Roermond
• Reuzengilde Sint-Nicolaas (Sint-Niklaas)
• De reuzen van Ronse
• International Circle of Friends of Giant Puppets (ENG-FR-ES-CAT)
• Geganters de Vallgorguina (ENG-FR-ES-CAT)
• De Royer Reuzen Gilde

Bronnen

Mediabestanden

Zie de categorie Processional giants and dragons in Belgium and France van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.