Station Jannowitzbrücke

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Jannowitzbrücke
S-Bahn-Logo.svg U-Bahn.svg
Buitenaanzicht van het langs de Spree gelegen S-Bahnstation
Buitenaanzicht van het langs de Spree gelegen S-Bahnstation
Locatie
Plaats Berlijn
Stadsdeel Mitte
Gegevens
DS100-code BJB
Stationscode 3032
Categorie 4
S-Bahnlijnen
Vorig station
(richting)
Lijn Volgend station
(richting)
Alexanderplatz
Spandau
S5 Ostbahnhof
Strausberg Nord
Alexanderplatz
Potsdam Hauptbahnhof
S7 Ostbahnhof
Ahrensfelde
Alexanderplatz
Westkreuz
S75 {{{vgstation3}}}
Wartenberg
Deutsche Bahn - S-Bahn - Stations in Duitsland

Jannowitzbrücke is een station van de metro en de S-Bahn van Berlijn, gelegen nabij de gelijknamige brug over de Spree in het stadsdeel Mitte. Het S-Bahnstation opende op 7 februari 1882 en ligt aan de Stadtbahn. Het metrostation Jannowitzbrücke, onderdeel van lijn U8, kwam in gebruik op 18 april 1930. Tussen 1961 en 1989 was het in Oost-Berlijn gelegen metrostation buiten gebruik; West-Berlijnse treinen passeerden het spookstation zonder te stoppen.

Het stationscomplex staat in zijn geheel onder monumentenbescherming.[1]

S-Bahnstation[bewerken]

In 1875 begon de aanleg van een nieuwe spoorlijn dwars door het Berlijnse stadscentrum, van het Schlesischer Bahnhof, voorheen een kopstation, naar Charlottenburg. Deze oost-westlijn, Stadtbahn genaamd, moest doorgaand treinverkeer door de Pruisische hoofdstad mogelijk maken en daarmee de omslachtige overstapsituatie (iedere spoorlijn eindigde in een apart kopstation) oplossen. De Stadtbahn was echter niet alleen bestemd voor langeafstandstreinen: naast de hoofdlijnsporen werd een extra paar sporen voor stadstreinen aangelegd. Bij de Jannowitzbrücke was de ruimte zo beperkt dat het spoorviaduct vlak langs de Spree gebouwd moest worden. Op 7 februari 1882 begon de reizigersdienst op de Stadtbahn; Jannowitzbrücke was vanuit het oosten gezien het eerste station waar de stadstreinen (aanvankelijk met stoomtractie) gingen stoppen.

Onder de sporen bouwde men een stationshal, vanwaar men het eilandperron kon bereiken. Dit perron lag aanvankelijk in de open lucht, maar in 1885 besloot men de stadssporen te overkappen. De perronhal zou de reizigers niet alleen tegen de elementen beschermen, maar ook beschutting bieden tegen de rook van de stoomtreinen over de hoofdlijn. Aan het begin van de 20e eeuw werd het perron van station Jannowitzbrücke vanwege het stijgende aantal reizigers verbreed. Om hiervoor ruimte te scheppen moesten de sporen van de hoofdlijn, die het station aan de zuidzijde passeren, verlegd worden richting de Spree. Het meest zuidelijke spoor kwam hierdoor zelfs deels boven de rivier te hangen. Een derde verbouwing, ditmaal naar aanleiding van de komst van de metro, volgde tussen 1927 en 1932. Naar een ontwerp van Hugo Röttcher verees een nieuwe perronoverkapping van staal en glas met veel daglichtinval. Röttcher schiep eveneens een nieuwe stationshal onder de sporen, die bekleed werd met lichtgele wandtegels. Ook het Stadtbahnviaduct moest in verband met de aanleg van een metrotunnel onder de Spree aangepast worden.

Het overkapte perron van S-Bahnstation Jannowitzbrücke, daterend uit begin van de dertiger jaren

Ondertussen was de "grote elektrificatie" van diverse voorstadslijnen rond Berlijn begonnen. Op 11 juni 1928 stopten de eerste elektrische voorstadstreinen in station Jannowitzbrücke. Twee jaar later ging de Stadtbahn samen met de Ringbahn en enkele buitenlijnen het nieuwe S-Bahnnet vormen.

De Tweede Wereldoorlog bracht ook de Stadtbahn grote schade toe, maar station Jannowitzbrücke bleef hiervan gevrijwaard. In april 1945 (de nadagen van de oorlog) werd het station gesloten; de eerste treinen stopten er weer op 15 november. De naoorlogse splitsing van de stad had aanvankelijk weinig gevolgen voor station Jannowitzbrücke; de S-Bahntreinen bleven vrijwel probleemloos rijden tussen oost en west. De bouw van de Berlijnse Muur in 1961 bracht het station echter een zware klap toe, omdat de overstapmogelijkheid op metrolijn D (behorend tot het West-Berlijnse net) wegviel en het reizigersaantal als gevolg daarvan afnam. Het S-Bahnverkeer, dat in westelijke richting ging eindigen in station Friedrichstraße nam in de DDR-periode echter toe door de openstelling van nieuwe trajecten naar Marzahn en Hohenschönhausen.

Na de Duitse hereniging kreeg de meer dan honderd jaar oude Stadtbahn een opknapbeurt. Tussen 1994 en 1996 werden de S-Bahntreinen hiertoe over de hoofdsporen geleid, waardoor er niet in station Jannowitzbrücke gestopt kon worden. Het station werd ondertussen gerestaureerd onder leiding van het architectenbureau Wehner-Schulz.[2] Tegelijkertijd voorzag men het S-Bahnstation van een lift. Onder het spoorviaduct werd een passage met uitzicht op de Spree gecreëerd.

Station Jannowitzbrücke wordt aangedaan door alle S-Bahnlijnen die over de Stadtbahn rijden. Regionale en langeafstandstreinen rijden buiten de perronhal om en stoppen niet in station Jannowitzbrücke.

Metrostation[bewerken]

Logo U-Bahn Jannowitzbrücke
Perron van metrostation Jannowitzbrücke
Perron van metrostation Jannowitzbrücke
Lijnen U8
Opening 18 april 1930
Sluiting 13 augustus 1961
Heropening 11 november 1989
Stadsdeel Mitte
Coördinaten 52° 31′ NB, 13° 25′ OL
Station Jannowitzbrücke
Station Jannowitzbrücke

Locatie van station Jannowitzbrücke

Portaal  Portaalicoon   Openbaar vervoer

In 1902 stelde de Neurenbergse Continentale Gesellschaft für elektrische Unternehmungen het Berlijnse stadsbestuur voor een zweefbaan naar het voorbeeld van de Wuppertaler Schwebebahn te bouwen. Het traject dat men op het oog had zou lopen van Gesundbrunnen naar Neukölln (toen nog Rixdorf geheten). De lijn zou nabij de Jannowitzbrücke de Spree kruisen; boven de rivier was een station gepland. De autoriteiten vonden een dergelijke lijn echter ontsierend voor het stadsbeeld en wezen het project af.

Vijf jaar later wendde het elektronicaconcern AEG zich tot de bestuurders met plannen voor een ondergrondse metrolijn op min of meer hetzelfde traject als de zweefbaan. Dit project bleek wel op steun te kunnen rekenen en in 1912 verwierf AEG de concessie voor de bouw en exploitatie van de inmiddels GN-Bahn gedoopte lijn.[3] De Jannowitzbrücke viel buiten de plannen van AEG: de Spree zou verder naar het westen gekruist worden en het dichtstbijzijnde metrostation zou zich bij de Stralauer Straße bevinden.[4]

Ontwerp van het nooit gerealiseerde zweefbaanstation boven de Spree

In 1913 begon men met de bouw van de lijn. Al snel brak echter de Eerste Wereldoorlog uit, waarna er een groeiend gebrek aan arbeidskrachten en bouwmaterialen ontstond. In 1917 kwamen de werkzaamheden aan de metrolijn volledig stil te liggen; de tunnel onder de Spree behoorde op dat moment tot de weinige gereedgekomen lijnstukken. De AEG-Schnellbahn-AG, het dochterbedrijf van AEG dat voor de metrobouw verantwoordelijk was, kon niet voldoen aan de in de concessie opgenomen voorwaarde de GN-Bahn in 1918 in gebruik te nemen en werd geliquideerd. Het project verviel vervolgens aan de stad, die de werkzaamheden vanwege haar eigen financiële situatie pas in 1926 weer kon oppakken.

Het stadsbestuur had de plannen ondertussen op een aantal punten aangepast. In het plan van AEG zou de GN-Bahn ten westen van de Alexanderplatz lopen, hetgeen de realisatie van een overstapstation onder het plein (waar reeds een lijn verliep en een andere in aanbouw was) bemoeilijkte. Men besloot het centrale deel van de lijn daarom oostelijker aan te leggen, parallel aan de Stadtbahn. Hiertoe moest een nieuwe tunnel onder de Spree gebouwd worden ter hoogte van de Jannowitzbrücke, die alsnog een metroaansluiting zou krijgen. De tijdens de Eerste Wereldoorlog voltooide en door de tracéverlegging onnodig geworden Spreetunnel richting de Waisenstraße (de Waisentunnel) zou later omgevormd worden tot verbindingstunnel tussen de U8 en de U5.[5]

In de zomer van 1927 was het zover: in het zuiden van de stad kwam het eerste deel van de GN-Bahn, ofwel lijn D, in gebruik. Na een aantal verlengingen, steeds in kleine etappes, werd in april 1928 de Neanderstraße nabij de zuidoever van de Spree bereikt. Het resterende deel van de lijn tot aan Gesundbrunnen, inclusief station Jannowitzbrücke, volgde op 18 april 1930. In verband met de bouw van de tunnel onder de rivier had men de oude Jannowitzbrücke volledig afgebroken en een nieuwe brug gebouwd.

Vanwege de nabije Spreekruising ligt metrostation Jannowitzbrücke dieper dan gemiddeld. Alfred Grenander en Alfred Fehse, de architecten van de GN-Bahn, maakten van deze omstandigheid gebruik door een hoge perronhal te creëren. Aangezien het station in een flauwe bocht ligt, was een gewelfd dak, zoals dat in veel andere stations op de lijn te vinden is, moeilijk te realiseren. De architecten kozen er daarom voor het dak vlak te houden.[6] Ook op andere punten wijkt Jannowitzbrücke af van het standaardontwerp. Zo zijn de stalen pilaren onbekleed gelaten en werden de wanden in een metselverband bekleed met rechthoekige tegels. In de meeste overige stations van de GN-Bahn worden zowel de wanden als de pilaren door vierkante tegels gesierd. Het meest opvallende element van station Jannowitzbrücke is zijn met de stationshal van de S-Bahn in overeenstemming gebrachte en op pilaren en betegeling toegepaste gele kenkleur.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef metrostation Jannowitzbrücke ongeschonden. Op 23 april 1945 moest het station desondanks zijn deuren sluiten: vanwege de gebrekkige stroomvoorziening werd het metroverkeer op lijn D stilgelegd. Een week later (de metro reed nog altijd niet) werd de Noord-zuidtunnel van de S-Bahn ter hoogte van het Landwehrkanaal opgeblazen, waardoor deze onder water kwam te staan. Via een voetgangerstunnel in station Friedrichstraße bereikte het water ook het metronetwerk. Bijna een miljoen kubieke meter water verspreidde zich vervolgens door de tunnels, waardoor ook station Jannowitzbrücke overstroomde.[7] Op 16 juli 1945 was de doorgaande dienst op lijn D hersteld en kon metrostation Jannowitzbrücke na een sluiting van vier maanden heropend worden. De noordelijke ingangen van het station werden herbouwd. Het huizenblok aan de Alexanderstraße waarin deze toegangen waren geïntegreerd was namelijk verwoest in de oorlog.

Net als de S-Bahn trok de Berlijnse metro zich aanvankelijk weinig aan van de sectorgrenzen. De bouw van de Berlijnse Muur in 1961 had echter een grote weerslag op het metroverkeer. Lijn D, die alleen in het centrum over Oost-Berlijns grondgebied verliep, bleef een West-Berlijnse lijn, die alle stations in de oostsector ging overslaan. Metrostation Jannowitzbrücke werd hermetisch afgesloten, de verbindingen met het S-Bahnstation werden dichtgemetseld. Lijn D verdween van de Oost-Berlijnse stadsplattegronden, al kon men de treinen soms horen rijden.

Heropening van het metrostation in 1989

Slechts twee dagen na de val van de Muur op 9 november 1989 was Jannowitzbrücke het eerste spookstation waar de treinen van de U8, zoals lijn D inmiddels heette, weer gingen stoppen. Op de tussenverdiepingen bleven tot 1 juli 1990, de dag waarop de muntunie tussen de DDR en de Bondsrepubliek in werking trad, grenscontroles uitgevoerd worden. Al snel kon het station zich weer tot een druk overstappunt ontwikkelen.

Aan beide uiteinden van het eilandperron bevinden zich uitgangen. De noordelijke uitgang leidt naar beide zijden van de Alexanderstraße, de zuidelijke geeft rechtstreekse toegang tot het station van de S-Bahn. Aan de zuidzijde van het station bevindt zich bovendien een grote tussenverdieping, die echter geen functie meer heeft. Na de heringebruikname van het metrostation in 1989 bleef deze tussenverdieping gesloten, de bovengrondse toegang tot de hal werd later gesloopt.[8]

Begin 2009 startte een grootscheepse renovatie van het station, die tot 2011 zal duren. De aankleding van het station (wanden, vloeren, meubilair) zal hierbij bijna volledig worden vernieuwd; bovendien wordt het station van een lift voorzien.[9] Het perron van de S-Bahn is reeds langer per lift te bereiken.

Bronnen[bewerken]

  1. Vermelding op de monumentenlijst
  2. Wehner-Schulz-Architekten: Projectsite Jannowitzbrücke
  3. Vertrag betreffend die Anlage einer elektrischen Hoch- und Untergrundbahn von Gesundbrunnen über das Rosenthaler Tor, Zentral-Markthalle u. Oranienplatz nach dem Hermannplatz in Neukölln
  4. Bijlage met tracévarianten bij Die Untergrundbahn von Gesundbrunnen nach Neukölln, publicatie van de BVG en de Nord-Süd-Bahn-AG ter gelegenheid van de voltooiing van de GN-Bahn in 1930
  5. Berliner-Untergrundbahn.de: Betriebsinterne Tunnel - Der Waisentunnel
  6. U-Bahnhöfe der Klassischen Moderne, architectuurgids van de U8 ter gelegenheid van een expositie Licht und Farbe im Berliner Untergrund in de Kleine Humboldt-Galerie, 3 september - 29 oktober 1993
  7. Berliner-Untergrundbahn.de: Kriegsende in Berlin
  8. Verschwundene Zu- und Verbindungsgänge der Berliner U-Bahn - Jannowitzbrücke
  9. BVG.de: Bauarbeiten im U-Bahnhof Jannowitzbrücke, persbericht van 19 januari 2009

Externe links[bewerken]

Logo Wikimedia Commons
Commons heeft meer mediabestanden op de pagina Jannowitzbrücke.