Steampunk
.jpg)
Steampunk is een subgenre van fantasie of speculatieve fictie. De term verwijst naar de verhalen die zich afspelen in een tijd dat stoomkracht nog de primaire krachtbron was (meestal de 19e eeuw), maar die ook elementen van sciencefiction of fantasie bevatten, zoals futuristische uitvindingen en machines, of echt bestaande machines (zoals computers) die in deze verhalen veel eerder worden uitgevonden dan in werkelijkheid.
Inhoud |
Oorsprong[bewerken]
Hoewel veel boeken en andere werken die tot dit genre kunnen worden gerekend al eerder werden geschreven, stamt de term zelf uit het einde van de jaren tachtig, als een variant op cyberpunk. De term lijkt te zijn bedacht door sciencefictionauteur K.W. Jeter, die probeerde een algemene term te vinden voor de werken van Tim Powers (auteur van The Anubis Gates, 1983, in het Nederlands verschenen als De poorten van Anubis), James Blaylock (Homunculus, 1986) en zichzelf (Morlock Night, 1979 en Infernal Devices, 1987), die zich afspeelden in het Victoriaanse tijdperk.
De eerste steampunkverhalen die onder deze naam uitkwamen waren eigenlijk cyberpunkverhalen die zich afspeelden in het verleden en waarin stoomtechnologie werd gebruikt in plaats van cybernetica. Aanvankelijk hadden deze verhalen net als cyberpunk een dystopische achtergrond. Pas later ontwikkelden de verhalen zich meer in de richting van de utopische thema's van Victoriaanse sciencefictionromans.
Oudere steampunkwerken[bewerken]
De oorsprong van steampunkverhalen gaat terug tot de pioniers van sciencefiction, zoals de werken van Jules Verne, H.G. Wells, Mark Twain en Mary Shelley. Elk van deze auteurs schreef verhalen over geavanceerde technologie in de 19e of begin 20e eeuw. Aangezien deze boeken toen ze voor het eerst verschenen nog gesitueerd waren in het “heden”, wordt echter betwijfeld of ze wel tot de steampunk gerekend mogen worden.
Ook van invloed op de creatie van steampunk zijn de verhalen van Edward S. Ellis, Luis Senarens en anderen. Verder wordt Mervyn Peake's De beproeving (Titus Alone, 1959), het laatste boek van de Gormenghast-trilogie, gerekend tot de boeken die van invloed waren op het genre.
Een van de eerste films uit het steampunkgenre is Georges Méliès' film Le voyage dans la lune, waarin een reis naar de Maan wordt gemaakt met destijds beschikbare technologie (zoals het afvuren van de raket/capsule met een groot kanon).
Behalve dat hij de term heeft bedacht, wordt K.W. Jeter ook gezien als de auteur die het genre heeft vormgegeven met zijn roman Morlock Night (1979), een vervolg op Wells' De Tijdmachine.
Recente steampunk[bewerken]
De roman The Difference Engine (1990) van William Gibson en Bruce Sterling wordt gezien als de roman die de term steampunk onder een groot publiek bekend heeft gemaakt. Deze roman verplaatst de personages uit Gibsons en Sterlings cyberpunkwerken naar een alternatieve Victoriaanse tijd.
Micha Hamel heeft het principe van de steampunk gebruikt in zijn compositie De rode kimono uit 2012. Het muziekstuk is een ode aan het gelijknamige schilderij uit 1893 van George Hendrik Breitner, dat in het Stedelijk Museum hangt. Op 25 april 2012 verklaarde Hamel in het televisieprogramma De Wereld Draait Door, dat hij geprobeerd had om muziek te maken die in 1893 avant-gardistisch zou hebben geklonken, maar die wel voldoet aan de compositorische eisen die men toentertijd aan muziek stelde.[1]
De groeiende populariteit van steampunk wordt mede veroorzaakt door de aanwezigheid van het genre in veel strips en films, zoals de werken van de Japanse tekenaar Hayao Miyazaki, de Britse schrijver Alan Moore en Kevin O'Neills stripserie The League of Extraordinary Gentlemen. De lang uitgestelde Japanse animatiefilm Steamboy van Katsuhiro Otomo en de film Wild Wild West met Will Smith zijn eveneens recente voorbeelden van het steampunkgenre.
Categorieën van steampunk[bewerken]
Hoewel de term oorspronkelijk alleen betrekking had op sciencefictionverhalen die zich afspeelden in het Victoriaanse tijdperk, is steampunk nu ook een standaardterm voor veel andere fictieverhalen die zich afspelen voor de Eerste Wereldoorlog. Het tijdperk daarna wordt “dieselpunk” genoemd.
De allereerste steampunkwerken hadden een historische achtergrond. Latere werken plaatsten de elementen van het genre echter ook in fantasiewerelden die weinig tot geen relatie hadden met een specifiek historisch tijdperk.
Historische steampunk[bewerken]
Deze categorie omvat steampunkwerken die zich afspelen in een duidelijk herkenbaar tijdperk waarin de industriële revolutie al begonnen is maar elektriciteit nog niet de primaire energiebron is. Voorbeelden uit deze categorie zijn de verhalen van H.G. Wells en Jules Verne, maar ook bijvoorbeeld de Disneyfilm Atlantis: De Verzonken Stad, de roman The Difference Engine en het rollenspel Space: 1889.
Een andere bekende categorie binnen historische steampunk is “Western steampunk”: sciencefiction in een westernomgeving. Een voorbeeld hiervan is de Amerikaanse televisieserie The Wild Wild West, de Amerikaanse film Wild Wild West en het rollenspel Deadlands.
In Disneyland Paris is, in tegenstelling tot zijn voorgangers in Amerika en Japan, een volledig themagebied aan steampunk gewijd: Discoveryland. Veel attracties in dit gebied zijn gebaseerd op verhalen van Jules Verne. Ook de ontwerpen zijn geïnspireerd op die van Jules Verne, of komen uit Disneyfilms. Voorbeelden zijn Les Mystères du Nautilus, een attractie in de vorm van een onderzeeboot gebaseerd op Verne's roman Twintigduizend mijlen onder zee, Space Mountain, een overdekte achtbaan gebaseerd op zijn roman De reis om de maan en het inmiddels verdwenen Visionarium, geïnspireerd op het boek De Tijdmachine van H.G. Wells.
Fantasiewereldsteampunk[bewerken]
Sinds de jaren negentig duiken ook steeds meer steampunkwerken op die zich afspelen in fantasiewerelden die niet echt geplaatst kunnen worden in een bepaalde tijdsperiode. China Miéville is een goed voorbeeld van een fantasiesteampunkauteur. Voorbeelden uit deze categorie zijn de Iron Kingdoms van producent Privateer Press, een Dungeons & Dragons-achtige spelomgeving, en de wargame Warmachine.
Er zijn tevens vele voorbeelden van het steampunksubgenre in anime (Japanse tekenfilms) en mangaseries (Japanse stripverhalen) als Fullmetal Alchemist en Howl's Moving Castle.
Van recentere datum zijn de Warcraft-computerspellen. Zeker in de latere spellen komen machines en uitvindingen op stoomkracht voor. Dit is te zien in onder andere het videospel World of Warcraft.
In de spellenreeks The Elder Scrolls komt steampunk voor in de vorm van restanten van een oude beschaving die de Dwemer heten. De ruïnes van hun fabriekachtige burchten waar alles op stoom draait zijn te vinden in de spellen Morrowind en Skyrim, deze worden bewaakt door robots die eveneens op stoom werken.
In het computerspel Myst werd ook een steampunkwereld geschetst.
In 2008 vonden er in Nederland twee steampunkfestivals plaats: Nox Obscura, dat werd gehouden in een oude treinloods in Amersfoort en een combinatie was van steampunkkunst, workshops en theater met muziek uit het gothicgenre, en het Enschedese festival GOGBOT, met multimediakunst en muziek, samengesteld met medewerking van de Amerikaanse sciencefictionschrijver Bruce Sterling.
Externe links[bewerken]
- (en) Steampunkfotogalerij, steampunk-pics.com
- (en) Tijdbalk van de geschiedenis van steampunk (8 MB)
- (en) Tupperwaresteampunk Nederlandstalig blog over Steampunk in de media en haar subcultuur
Bronnen en referenties
Voetnoten
|
