Steampunk
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Steampunk is een subgenre van fantasie of speculatieve fictie. De term slaat op verhalen die zich afspelen in een tijd dat stoomkracht nog de primaire krachtbron was (meestal de 19e eeuw), maar die ook elementen van sciencefiction of fantasie bevatten zoals futuristische uitvindingen en machines, of echt bestaande machines (zoals computers) die in deze verhalen veel eerder worden uitgevonden dan in werkelijkheid.
Inhoud |
[bewerken] Oorsprong
Hoewel veel boeken en andere werken die tot dit genre kunnen worden gerekend al eerder werden geschreven, stamt de term zelf uit eind jaren 80 als een variant op cyberpunk. De term lijkt te zijn bedacht door sciencefictionauteur K. W. Jeter, die probeerde een algemene term te vinden voor de werken van Tim Powers (auteur van The Anubis Gates, 1983), James Blaylock (Homunculus, 1986) en zichzelf (Morlock Night, 1979 en Infernal Devices, 1987) die zich afspeelden in het Victoriaanse tijdperk.
De eerste steampunkverhalen die onder deze naam uitkwamen waren eigenlijk cyberpunkverhalen die zich afspeelden in het verleden en stoomtechnologie gebruiken in plaats van cybernetica. In het begin hadden deze verhalen net als cyberpunk een dystopische achtergrond. Pas later ontwikkelden de verhalen zich meer richting de utopische thema’s van Victoriaanse sciencefictionromans.
[bewerken] Oudere steampunkwerken
De oorsprong van steampunkverhalen gaat terug tot de pioniers van sciencefiction zoals de werken van Jules Verne, H.G. Wells, Mark Twain en Mary Shelley. Elk van deze auteurs schreef verhalen over geavanceerde technologie in de 19e of begin 20e eeuw. Daar deze boeken toen ze voor het eerst verschenen nog plaatsvonden in het “heden”, wordt er getwijfeld of ze wel tot steampunk gerekend mogen worden.
Ook van invloed op de creatie van steampunk zijn de Edisonadeverhalen geschreven door Edward S. Ellis, Luis Senarens en anderen. Verder wordt Mervyn Peake's Titus Alone (1959), het laatste boek van de Gormenghast trilogie, gerekend tot de boeken die van invloed waren op het genre.
Een van de eerste films uit het steampunkgenre is Georges Méliès film Le Voyage dans la Lune, waarin een reis naar de maan wordt gemaakt met destijds beschikbare technologie (zoals het afvuren van de raket/capsule met een groot kanon).
Behalve dat hij de term heeft bedacht, wordt K.W. Jeter ook gezien als de auteur die het genre vorm heeft gegeven met zijn roman Morlock Night (een vervolg op Wells's De Tijdmachine) uit 1979.
[bewerken] Recente steampunk
William Gibson en Bruce Sterlings roman The Difference Engine (1990) wordt gezien als de roman die de term steampunk bekend heeft gemaakt onder een groot publiek. Deze roman verplaatst de personages uit Gibson en Sterlings cyberpunk werken naar een alternatieve Victoriaanse tijd.
De groeiende populariteit van steampunk komt mede door de aanwezigheid van het thema in veel strips en films, zoals de werken van tekenaar Hayao Miyazaki, of Alan Moore en Kevin O'Neill s The League of Extraordinary Gentlemen stripserie. De lang uitgestelde Japanse animatiefilm Steamboy (スチームボーイ Sutīmubōi) van Katsuhiro Otomo is ook een recent voorbeeld van het steampunkgenre.
[bewerken] Categorieën van steampunk
Hoewel de term oorspronkelijk alleen sloeg op sciencefictionverhalen die zich afspeelden in het Victoriaanse tijdperk, is steampunk nu ook een standaard term voor veel andere fictieverhalen die zich afspelen voor de komst van elektriciteit.
De meeste originele steampunk werken hadden een historische achtergrond. Latere werken plaatsten de elementen van het genre echter ook in fantasiewerelden die weinig tot geen relatie hadden met een specifiek historisch tijdperk.
[bewerken] Historische steampunk
Deze categorie omvat steampunkwerken die zich afspelen in een duidelijk herkenbare tijdperiode, waarin de Industriële revolutie al begonnen is maar elektriciteit nog niet de primaire energiebron is. Voorbeelden uit deze categorie zijn de verhalen van H.G. Wells en Jules Verne, maar ook bijvoorbeeld de Disneyfilm Atlantis: The Lost Empire, de roman The Difference Engine en het rollenspel Space: 1889.
Een andere bekende categorie binnen historische steampunk is "Western steampunk": sciencefiction in een western omgeving. Een voorbeeld hiervan is de televisieserie The Wild Wild West, de film Wild Wild West en het role-playing spel Deadlands.
In Disneyland Parijs is, in tegenstelling tot zijn voorgangers in Amerika en Japan, een volledig themadeel gewijd aan steampunk: Discoveryland. Veel attracties in dit gebied zijn gebaseerd op verhalen van Jules Verne. Ook de ontwerpen zijn geïnspireerd op die van Jules Verne, of komen uit de Disneyfilms. Voorbeelden zijn Les Mystères du Nautilus, dat gebaseerd is op Verne's roman 20.000 mijlen onder zee, Space Mountain dat is gebaseerd op De reis om de maan en het inmiddels verdwenen Visionarium, geïnspireerd op het boek The Time Machine van H.G. Wells.
[bewerken] Fantasiewereld steampunk
Sinds de jaren 90 van de 20e eeuw duiken ook steeds meer steampunkwerken op die zich afspelen in fantasiewerelden die niet echt geplaatst kunnen worden in een bepaalde tijdsperiode. China Miéville is een van de meer bekende fantasie-steampunk auteurs. Voorbeelden uit deze categorie zijn de Privateer Press Iron Kingdoms, een Dungeons & Dragons achtige RPG omgeving, en het Warmachine tabletop wargame.
Er zijn tevens vele voorbeelden van het steampunksubgenre in anime en mangaseriers zoals Fullmetal Alchemist en Howl's Moving Castle.
Een meer recent voorbeeld zijn de Warcraft-spellen. Zeker in de latere spellen komen machines en uitvindingen op stoomkracht voor. Dit is o.a. te zien in World of Warcraft.
In de spellen van The Elder Scrolls komt steampunk voor in de vorm van restanten van de oude "Dwemer" beschaving, die is uitgestorven. De ruïnes van hun fabriekachtige burchten waar alles op stoom draait zijn in verschillende landen te vinden, vaak bewaakt door robots die op stoom werken.
In 2008 vonden er in Nederland 2 Steampunk festivals plaats: Nox Obscura, dat werd gehouden in een oude treinloods in Amersfoort, en een combinatie is van Steampunk kunst, workshops en theater met muziek uit het Gothic genre. Het Enschedese GOGBOT festival met multimedia kunst en muziek was samengesteld met de medewerking van Steampunk godfather Bruce Sterling.
[bewerken] Referenties
- Clockwork worlds, Richard D. Erlich and Thomas P. Dunn (1983). ISBN 0-313-23026-9
- The Steampunk issue of Nova Express, Volume 2, Issue 2, Winter 1988
- The Encyclopedia of Fantastic Victoriana by Jess Nevins
- Fiction 2000: cyberpunk and the future of narrative, George Slusser and Tom Shippey (1992). ISBN 0-8203-1425-0
- Science fiction after 1900, Brooks Landon (2002). ISBN 0-415-93888-0
- Science fiction before 1900, Paul K. Alkon (1994). ISBN 0-8057-0952-5
- Victorian science fiction in the UK, Darko Suvin (1983). ISBN 0-8161-8435-6
- Worlds enough and time, Gary Westfahl, George Slusser, and David Leiby (2002). ISBN 0-313-31706-2
- "Louis la Lune", Alban Guillemois (2006). ISBN 2-226-16675-0
[bewerken] Externe links
- Nox Obscura, Website van het Nederlandse Steampunk festival
- Aether Emporium, een Steampunk wiki
- Gothic Steam Phantastic, Steampunk artikelen en reviews.
