Stefan Themerson

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Stefan Themerson (Płock, 25 januari 1910 - Londen, 6 september 1988) was een Pools-Britse dichter, schrijver, filmmaker, componist en filosoof.

Biografie[bewerken]

Jonge jaren[bewerken]

Stefan Themerson werd geboren op 25 januari 1910 in Płock in wat toen het Keizerrijk Rusland was. Zijn vader, Mieczysław Themerson, was huisarts en sociaal hervormer; ook had hij ambities als schrijver. Zijn moeder was Ludwika Smulewicz. Gedurende de Eerste Wereldoorlog deed Dr. Themerson dienst als geneeskundig officier in het leger van de Tsaar'; het gezin leefde in die tijd in Riga, St. Petersburg en Wielkie Luki. In 1918 keerden zij terug in Płock, in het onafhankelijke Polen, waar Stefan het Koning Władisław Jagiello Gymnasium bezocht.

In 1928 ging Stefan Themerson als student naar Warschau; hij studeerde eerst natuurkunde aan de Universiteit van Warschau maar stapte na een jaar over op architectuur aan de Technische Universiteit van Warschau. Hij besteedde een groot deel van zijn tijd aan fotografie, collage en het maken van films.

Rond deze tijd ontmoette hij Franciszka Weinles, een studente aan de kunstacademie, met wie hij in 1931 trouwde.

1931 tot 1935[bewerken]

Gedurende deze jaren woonden en werkten de Themersons in Warschau. Stefan schreef artikelen voor verschillende tijdschriften en schoolboeken; ook schreef hij zo'n tien kinderboeken die door Franciszka werden geïllustreerd. Pan Tom buduje dom [Mr Bruis bouwt zijn huis] is nog steeds verkrijgbaar in Polen. Stefan experimenteerde ook met fotogrammen en gezamenlijk maakte het echtpaar vijf korte experimentele films Apteka [Apotheek] (1930), Europa (1931-1932), Drobiazg melodyjny [Muzikaal moment] (1933), Zwarcie [Kortsluiting] (1935) en Przygoda człowieka poczciwego [De avonturen van een goede burger] (1937). In 1935 richtten zij, met andere jonge cineasten, de coöperatie S.A.F (Spółdzielnia Autorów Filmowych) op.

1936 tot 1939[bewerken]

In 1936 en 1937 bezochten de Themersons Parijs, toentertijd het centrum van de wereld voor avant-garde kunst, en Londen, waar zij Moholy-Nagy en andere experimentele kunstenaars ontmoetten. In de winter van 1937 verhuisden zij naar Parijs. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog, in 1939, meldde Themerson zich aan als vrijwilliger voor het Poolse leger in Frankrijk.

Tweede Wereldoorlog[bewerken]

In 1940 werd Themerson opgeroepen voor een Pools regiment infanterie. In juni 1940 werd het regiment ontbonden en de manschappen zochten een goed heenkomen. Themerson reisde door Frankrijk, en bezocht het bezette Parijs en Toulouse. Dankzij het Poolse Rode Kruis kwam hij weer in contact met zijn vrouw, die als cartograaf had gewerkt voor het Poolse leger in ballingschap en die via Normandië naar Londen was gevlucht. Themerson bracht meer dan een jaar door in het Hôtel de la Poste van het Poolse Rode Kruis in Voiron. Hier begon hij het schrijven van Professor Mmaa's Lecture (in het Pools) en schreef hij het lange gedicht Croquis dans les Ténèbres [Schetsen in de schaduw] (in het Frans).

Eind 1942 gelukte het Themerson om via Marseille naar Lissabon te gaan, en vandaar naar Groot-Brittannië waar hij zijn vrouw terugvond en weer dienst nam in het Poolse leger. In Schotland voltooide hij Professor Mmaa, waarna hij naar Londen werd gestuurd, naar de filmgroep van het Poolse Ministerie van Informatie en Documentatie. Daar maakten Stefan en Franciszka twee korte films, Calling Mr Smith, een verslag van de Nazi wreedheden in Polen en The Eye and the Ear, geïnspireerd op vier liederen van Szymanowski. In 1944 ontmoette Themerson Kurt Schwitters, die een goede vriend bleef tot zijn dood. In 1944 verhuisden de Themersons naar Maida Vale, waar zij de rest van hun leven bleven.

1945 tot 1988[bewerken]

Stefan en Franciszka Themerson gaven van 1948 tot 1979 boeken uit via hun eigen Gaberbocchus Press, veelal met illustratie van de hand van Franciszka en soms in samenwerking met de vertaalster Barbara Wright. In 1954 kregen Stefan en Franciszka Themerson, op voorspraak van Bertrand Russell, de Britse nationaliteit. In 1979 werd de Gaberbocchus Press op verzoek van de Themersons overgenomen door Uitgeverij De Harmonie in Amsterdam.

Themerson in Nederland[bewerken]

De eerste die het werk van Stefan Themerson een bredere bekendheid in Nederland gaf was Willem Frederik Hermans. In zijn essaybundel Van Wittgenstein tot Weinreb, het sadistische universum II (1970) nam hij een verhandeling op over Kardinaal Pölätüo, een boek van Themerson over een Roomse kardinaal die veel gevoel toont voor de nuttigheid van moderne technologieën. Werk van Themerson werd onder andere door Nicolaas Matsier in het Nederlands vertaald.

In 1981 hield Themerson in Leiden de 10e Huizingalezing onder de titel 'A Chair of Decency' (Een leerstoel in fatsoen). In 1999 wijdde het tijdschrift Raster een themanummer aan Themerson (Raster 85).

Externe links[bewerken]